यथा मषकजालानि वर्षास्व् इक्षुवनालिषु । उत्पत्योत्पत्य नश्यन्ति तथेमा लोकसृष्टयः
पावसाळ्यात ऊसाच्या शेतात माशांचा झुंड वारंवार निर्माण होतो आणि नाहीसा होतो, तसंच या जगांची निर्मितीही पुन्हा पुन्हा होते आणि नाहीशी होते.
न च विज्ञायते कस्मात् कालात् प्रभृति चागताः । नित्यागमापायपरा एतास् सर्गपरम्पराः
या सृष्टीच्या मालिका नेमक्या कधी आणि कशामुळे सुरू झाल्या, हे कुणालाही ठाऊक नाही; त्या नेहमी निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात.
अनादिमत्यो ऽविरतं प्रस्फुरन्ति तरङ्गवत् । पूर्वात् पूर्वं किलाभूवंस् ततः पूर्वतरं तथा
या सृष्टींना आरंभ नाही; त्या लाटांसारख्या सतत उमटतात आणि विरतात. एकाच्या आधी दुसरी, आणि तिच्याही आधी आणखी एक अशी ही मालिका अखंड चालूच असते.
भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते सुरासुरनरादिकाः । सरित्तरङ्गभङ्ग्यैतास् समस्ता भूतजातयः
देव, दैत्य, माणसं आणि इतर सर्व सृष्टीतील जीव वारंवार जन्म घेतात आणि नाहीसे होतात, जसं नदीवरच्या लाटांचे आकार येतात आणि जातात, तसंच हे सर्व जीवांचे प्रकार आहेत.
यथेदम् अण्डं वैरिञ्चं तथा ब्रह्माण्डपङ्क्तयः । सहस्रशः परिक्षीणा नालिका वत्सरेष्व् इव
जसं हे ब्रह्मदेवाचं अंड आहे, तसंच असंख्य ब्रह्मांडांच्या रांगा हजारो वेळा नष्ट होतात, जसं ओढ्यातील गवताच्या काड्या वर्षागणिक कमी होत जातात.
अन्यास् सम्प्रति विद्यन्ते वर्तमानशरीरकाः । पारे ब्रह्मपुरस्यास्य वितते ब्रह्मणः पदे
इतर काही जीव सध्या अस्तित्वात आहेत, ज्यांना शरीरं आहेत, आणि हे सर्व या ब्रह्मपुराच्या पलीकडे, त्या व्यापक ब्रह्मधामाच्या प्रदेशात आहेत.
ब्रह्मण्य् अन्या भविष्यन्ति बह्व्यो ब्रह्मपुरश्रियः । पुरस्ताच् च विनङ्क्ष्यन्ति भूत्वा भूत्वा यथा गिरः
ब्रह्मरूपात भविष्यात आणखी अनेक ब्रह्मपुराच्या वैभवांचा उदय होईल, आणि पूर्वी ते नष्ट झाले आहेत, जसं शब्द उच्चारले की नाहीसे होतात.
ब्रह्मण्य् अन्या भविष्यन्त्यस् स्थितास् सर्गपरम्पराः । घटा इव मृदो राशाव् अङ्कुरे पल्लवा इव
ब्रह्मरूपातून इतर सृष्टीच्या रांगा निर्माण होतील आणि तशाच राहतील, जसं मातीच्या ढिगातून मडकी तयार होतात किंवा एखाद्या कोंबातून पालवी आणि पानं फुटतात.
यावत्समुद्रं जलधौ यथा जलरयोर्मयः । यावद्ब्रह्म चिदाकाशे तथा त्रिभुवनश्रियः
जसा समुद्रात पाणी असेपर्यंत लाटा पाण्याच्याच असतात, तसंच चैतन्याच्या आकाशात ब्रह्म असेपर्यंत त्रिभुवनाचं वैभव तिथेच आहे.
स्फाराकारविकाराढ्याः प्रेक्ष्यमाणा न किञ्चन । उन्मज्जन्त्यो निमज्जन्त्यो न सत्या नाप्य् असच्छ्रियः
जरी त्या विशाल, बदलत्या आणि तेजस्वी वाटत असल्या, तरी नीट पाहिलं तर त्या काहीच नाहीत—कधी वर येतात, कधी नाहीशा होतात, त्या ना खऱ्या आहेत ना पूर्णपणे खोट्या.
जडा रसान्वितास् तन्व्यस् ताश् शेवाललता इव । तरङ्गसमधर्मिण्यो दृष्टनष्टशरीरिकाः
त्या जड, गुणांनी युक्त आणि बारीक आहेत, जशा शेवाळाच्या काड्या असतात; लाटांसारख्या त्यांची प्रकृती आहे, आणि त्यांची देहं दिसतात आणि मग नाहीशी होतात.
सर्वासां सृष्टिकोटीनां चित्राचारविचेष्टिताः । चित्राकारविकाराश् च चित्ररूपाश् च सृष्टयः
संपूर्ण सृष्टींच्या असंख्य जगांत वेगवेगळ्या हालचाली, रंगीबेरंगी रूपांतरे आणि नाना प्रकारची निर्मिती दिसून येते.
व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समग्रास् सृष्टिदृष्टयः । तत्त्वज्ञविषया राम सलिलाद् इव वृष्टयः
हे राम, या सर्व सृष्टीच्या कल्पना परमेश्वरापासून वेगळ्या नाहीत; त्या सत्य जाणणाऱ्याच्या क्षेत्रात येतात, जणू पावसाचे थेंब पाण्यातूनच येतात.
आयान्ति सृष्टयो देवाज् जलदाद् इव वृष्टयः । तस्माद् एवाखिला जाता आलोकाद् इव दृष्टयः
सृष्टीच्या सर्व निर्मिती देवापासूनच उद्भवतात, जसे पाऊस मेघांतून येतो; सर्व काही त्याच्यापासूनच जन्मते, जसे प्रकाशातून दृश्ये प्रकट होतात.
व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समस्तास् सृष्टिदृष्टयः । व्यतिरिक्ता इवाभान्ति स्वाष्ठीलाश् शल्मलेर् इव
या सर्व सृष्टीच्या कल्पना परमेश्वरापासून वेगळ्या नाहीत; तरीही त्या वेगळ्या भासतात, जणू शाल्मलीच्या झाडावरच्या काट्यांसारख्या.
इह सृष्टिषु पुष्टासु निकृष्टासु च राघव । परमान् नभसो जाततन्मात्रमलमालितम्
हे राघव, या सृष्टींमध्ये काही श्रेष्ठ आहेत, काही कनिष्ठ आहेत; तरीही परमात्मा फक्त आकाशाच्या सूक्ष्म अशुद्धीने स्पर्शलेला राहतो.
कदाचित् प्रथमं व्योम प्रतिष्ठाम् उपगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा व्योमजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम आकाश स्थिरता प्राप्त करते; त्यानंतर त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो आकाशातून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं वायुः प्रतिष्ठाम् उपगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा वायुजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम वायू स्थिरता प्राप्त करतो; मग त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो वायूपासून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं वारि स्फारताम् अधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा जलजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम पाणी परिपूर्णता प्राप्त करते; मग त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो पाण्यातून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं पृथ्वी स्फारताम् अधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा पार्थिवो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम पृथ्वी विस्तारते; मग तिच्यापासून ब्रह्मा जन्मतो — तोच पृथ्वीवर जन्म घेणारा प्रजापती होतो.
इति चत्वारि सम्पीड्य पञ्चमं वर्धते यदा । तदा तज्जतयैवेशः कुरुते जागतीं क्रियाम्
जेव्हा चार घटक एकत्र येतात आणि पाचवा वाढतो, तेव्हा त्याच्याच सामर्थ्याने, हे प्रभो, तो सर्वांचा अधिपती जगातील सर्व कृती घडवतो.
कदाचिद् अप्सु वायौ वा सुस्फारे वापि तेजसि । स्वयं सम्पद्यते कश्चित् पुमान् प्रकृतिभावतः
कधी पाण्यात, कधी वायूत, किंवा फारच विस्तारित तेजात, एखादा पुरुष त्या घटकापासून आपोआप उत्पन्न होतो.
तस्याथ पुंसो वदनात् कदाचिज् जायते पदात् । कदाचिद् अंसात् पृष्ठाद् वा कदाचिल् लोचनात् करात्
त्या पुरुषाच्या तोंडातून कधी पाय जन्मतो; कधी खांद्यापासून किंवा पाठीपासून, तर कधी डोळ्यापासून किंवा हातापासूनही जन्म होतो.
कदाचित् पुरुषस्यास्य नाभेः पद्मः प्रजायते । तस्मिन् सञ्चरते ब्रह्मा पद्मजो ऽसौ प्रकीर्तितः
कधी कधी या माणसाच्या नाभीतून एक कमळ उमलतं; त्यात ब्रह्मा संचार करतो — म्हणून त्याला 'कमळातून जन्मलेला' असं म्हणतात.
मायेयं स्वप्नवद् भ्रान्तिर् मिथ्यारचितचक्रिका । मनोराज्यरुचिर् लोला सलिलावृत्तिसुन्दरी
ही माया म्हणजे स्वप्नासारखी भ्रमाची छाया आहे, खोटी बनवलेली एक गाडी आहे; ती मनाच्या राज्यासारखी रंगीबेरंगी, चंचल आणि पाण्याच्या लहरीसारखी सुंदर आहे.
किम् इवास्यां वद ज्ञप्तौ कथं सम्भवतीह नो । न चेद् बालमनोराज्यम् इदं पर्यनुयुज्यते
या जाणीवेत खरंच काय आहे, आणि ते इथे कसं निर्माण होतं, सांग मला. नाहीतर हे सगळं फक्त एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेप्रमाणेच आहे.
कदाचिद् अम्बरे शुद्धे मनस्तत्त्वानुरञ्जनात् । सौवर्णं ब्रह्मगर्भं च स्वयम् अण्डं प्रवर्तते
कधी कधी स्वच्छ आकाशात मनाच्या रंगामुळे आपोआप एक सोन्यासारखं ब्रह्माचं अंड तयार होतं.
कदाचिद् एष पुरुषो वीर्यं सृजति वारिणि । तस्मात् प्रजायते पद्मं ब्रह्माण्डम् अथ वा महत्
कधी कधी हा पुरुष आपली शक्ती पाण्यात सोडतो; त्यातून कमळ निर्माण होतं, आणि तेच ब्रह्मांड किंवा महत्तत्त्व होतं.
तस्मात् प्रजायते ब्रह्मा कदाचिद् भास्करो ह्य् असौ । कदाचिद् वरुणो ब्रह्मा कदाचिद् वायुर् अब्जजः
त्यातून ब्रह्मा जन्मतो; कधी तो सूर्य असतो, कधी वरुण ब्रह्मा होतो, तर कधी कमळातून वारा जन्मतो.
एवम् अन्तर्विहीनासु विचित्रास्व् इह सृष्टिषु । विचित्रोत्पत्तयो राम ब्रह्मणो विविधा गताः
अशा या विविध आणि एकरूपता नसलेल्या सृष्टींमध्ये, राम, ब्रह्म्याच्या उत्पत्तीच्या अनेक प्रकारच्या कथा आहेत.