तेषाम् अब्जोद्भवादीनां तेष्व् अण्डेषु दिवौकसाम् । उत्पत्तयो महाबाहो विचित्राः कथिता दिवि
महाबाहो, त्या विश्वांमध्ये कमळातून जन्मलेले आणि इतर देवतांचे विविध प्रकारचे जन्म स्वर्गात सांगितले गेले आहेत.
कदाचित् सृष्टयश् शार्व्यः कदाचित् पद्मजोद्भवाः । कदाचिद् अपि वैष्णव्यः कदाचिन् मुनिनिर्मिताः
कधी सृष्टी शंकरापासून निर्माण होते, कधी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवापासून, कधी विष्णूपासून, तर कधी ऋषी-मुनींनी घडवलेली असते.
कदाचिद् अब्जजो ब्रह्मा कदाचित् सलिलोद्भवः । अण्डोद्भवः कदाचिच् च कदाचिज् जायते ऽम्बरात्
कधी ब्रह्मदेव कमळातून जन्मतो, कधी पाण्यातून, कधी अंड्यातून, तर कधी आकाशातूनही प्रकटतो.
कस्मिंश्चिद् अण्डे त्र्यक्षो ऽर्कः कस्मिंश्चिद् अपि वासवः । कस्मिंश्चित् पुण्डरीकाक्षः कस्मिंश्चित् त्र्यक्ष एव हि
काही विश्वांमध्ये त्रिनेत्रीच सूर्य असतो, काहींमध्ये इंद्र, काहींमध्ये कमळनेत्री, तर काहींमध्ये पुन्हा त्रिनेत्रीच सूर्य असतो.
कस्याञ्चिद् भूर् अभूत् सृष्टौ नीरन्ध्रतरुसङ्कटा । कस्याञ्चिन् नरनीरन्ध्रा कस्याञ्चिद् भूधरावृता
काही सृष्टींमध्ये पृथ्वी दाट, अती घनदाट जंगलांनी भरलेली असते; काहींमध्ये माणसांनी गच्च भरलेली असते; तर काहींमध्ये डोंगरांनी आच्छादलेली असते.
भूर् अभून् मृण्मयी काचित् काचिद् आसीद् दृषन्मयी । आसीद् धेममयी काचित् काचिन् मांसमयी तथा
काही जगांत पृथ्वी मातीची होती, काहींमध्ये ती दगडाची होती; कुठे ती धुराची होती, तर कुठे ती मांसाचीसुद्धा होती.
इहैव कानिचित् तानि जगन्त्य् अन्यान्य् अथान्यथा । अन्योऽन्यैकैकलोकानि निर्वेधांस्य् अपि कानिचित्
इथेच काही जगं एका प्रकारची होती, काही वेगळ्या प्रकारची; काही जगं एकमेकांत मिसळलेली होती, तर काही अगदी वेगळी आणि स्वतंत्र होती.
अनन्तानि जगन्त्य् अस्मिन् ब्रह्मतत्त्वमहाम्बरे । अम्भोधिवीचिव्रजवन् निमज्जन्त्य् उद्भवन्ति च
या ब्रह्मतत्त्वाच्या विशाल आकाशात असंख्य जगं समुद्रातील लाटांच्या झुंडीप्रमाणे निर्माण होतात आणि नाहीशी होतात.
यथा तरङ्गा जलधौ मृगतृष्णा मरौ यथा । कुसुमानि यथा चूते तथा विश्वश्रियः परे
जसं समुद्रात लाटा, वाळवंटात मृगजळ, किंवा आंब्याच्या झाडावर फुलं उमलतात, तसंच या परमात्म्यात विश्वाची शोभा प्रकट होते.
भानोर् गणयितुं शक्या रश्मिषु त्रसरेणवः । आलोलवपुषो ब्रह्मतत्त्वे न जगतां गणाः
सूर्यकिरणांमध्ये धुळीचे कण मोजता येतात, पण अखंड हालचालीत असलेल्या ब्रह्मस्वरूपात या जगांची संख्या मोजता येत नाही.
यथा मषकजालानि वर्षास्व् इक्षुवनालिषु । उत्पत्योत्पत्य नश्यन्ति तथेमा लोकसृष्टयः
पावसाळ्यात ऊसाच्या शेतात माशांचा झुंड वारंवार निर्माण होतो आणि नाहीसा होतो, तसंच या जगांची निर्मितीही पुन्हा पुन्हा होते आणि नाहीशी होते.
न च विज्ञायते कस्मात् कालात् प्रभृति चागताः । नित्यागमापायपरा एतास् सर्गपरम्पराः
या सृष्टीच्या मालिका नेमक्या कधी आणि कशामुळे सुरू झाल्या, हे कुणालाही ठाऊक नाही; त्या नेहमी निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात.
अनादिमत्यो ऽविरतं प्रस्फुरन्ति तरङ्गवत् । पूर्वात् पूर्वं किलाभूवंस् ततः पूर्वतरं तथा
या सृष्टींना आरंभ नाही; त्या लाटांसारख्या सतत उमटतात आणि विरतात. एकाच्या आधी दुसरी, आणि तिच्याही आधी आणखी एक अशी ही मालिका अखंड चालूच असते.
भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते सुरासुरनरादिकाः । सरित्तरङ्गभङ्ग्यैतास् समस्ता भूतजातयः
देव, दैत्य, माणसं आणि इतर सर्व सृष्टीतील जीव वारंवार जन्म घेतात आणि नाहीसे होतात, जसं नदीवरच्या लाटांचे आकार येतात आणि जातात, तसंच हे सर्व जीवांचे प्रकार आहेत.
यथेदम् अण्डं वैरिञ्चं तथा ब्रह्माण्डपङ्क्तयः । सहस्रशः परिक्षीणा नालिका वत्सरेष्व् इव
जसं हे ब्रह्मदेवाचं अंड आहे, तसंच असंख्य ब्रह्मांडांच्या रांगा हजारो वेळा नष्ट होतात, जसं ओढ्यातील गवताच्या काड्या वर्षागणिक कमी होत जातात.
अन्यास् सम्प्रति विद्यन्ते वर्तमानशरीरकाः । पारे ब्रह्मपुरस्यास्य वितते ब्रह्मणः पदे
इतर काही जीव सध्या अस्तित्वात आहेत, ज्यांना शरीरं आहेत, आणि हे सर्व या ब्रह्मपुराच्या पलीकडे, त्या व्यापक ब्रह्मधामाच्या प्रदेशात आहेत.
ब्रह्मण्य् अन्या भविष्यन्ति बह्व्यो ब्रह्मपुरश्रियः । पुरस्ताच् च विनङ्क्ष्यन्ति भूत्वा भूत्वा यथा गिरः
ब्रह्मरूपात भविष्यात आणखी अनेक ब्रह्मपुराच्या वैभवांचा उदय होईल, आणि पूर्वी ते नष्ट झाले आहेत, जसं शब्द उच्चारले की नाहीसे होतात.
ब्रह्मण्य् अन्या भविष्यन्त्यस् स्थितास् सर्गपरम्पराः । घटा इव मृदो राशाव् अङ्कुरे पल्लवा इव
ब्रह्मरूपातून इतर सृष्टीच्या रांगा निर्माण होतील आणि तशाच राहतील, जसं मातीच्या ढिगातून मडकी तयार होतात किंवा एखाद्या कोंबातून पालवी आणि पानं फुटतात.
यावत्समुद्रं जलधौ यथा जलरयोर्मयः । यावद्ब्रह्म चिदाकाशे तथा त्रिभुवनश्रियः
जसा समुद्रात पाणी असेपर्यंत लाटा पाण्याच्याच असतात, तसंच चैतन्याच्या आकाशात ब्रह्म असेपर्यंत त्रिभुवनाचं वैभव तिथेच आहे.
स्फाराकारविकाराढ्याः प्रेक्ष्यमाणा न किञ्चन । उन्मज्जन्त्यो निमज्जन्त्यो न सत्या नाप्य् असच्छ्रियः
जरी त्या विशाल, बदलत्या आणि तेजस्वी वाटत असल्या, तरी नीट पाहिलं तर त्या काहीच नाहीत—कधी वर येतात, कधी नाहीशा होतात, त्या ना खऱ्या आहेत ना पूर्णपणे खोट्या.
जडा रसान्वितास् तन्व्यस् ताश् शेवाललता इव । तरङ्गसमधर्मिण्यो दृष्टनष्टशरीरिकाः
त्या जड, गुणांनी युक्त आणि बारीक आहेत, जशा शेवाळाच्या काड्या असतात; लाटांसारख्या त्यांची प्रकृती आहे, आणि त्यांची देहं दिसतात आणि मग नाहीशी होतात.
सर्वासां सृष्टिकोटीनां चित्राचारविचेष्टिताः । चित्राकारविकाराश् च चित्ररूपाश् च सृष्टयः
संपूर्ण सृष्टींच्या असंख्य जगांत वेगवेगळ्या हालचाली, रंगीबेरंगी रूपांतरे आणि नाना प्रकारची निर्मिती दिसून येते.
व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समग्रास् सृष्टिदृष्टयः । तत्त्वज्ञविषया राम सलिलाद् इव वृष्टयः
हे राम, या सर्व सृष्टीच्या कल्पना परमेश्वरापासून वेगळ्या नाहीत; त्या सत्य जाणणाऱ्याच्या क्षेत्रात येतात, जणू पावसाचे थेंब पाण्यातूनच येतात.
आयान्ति सृष्टयो देवाज् जलदाद् इव वृष्टयः । तस्माद् एवाखिला जाता आलोकाद् इव दृष्टयः
सृष्टीच्या सर्व निर्मिती देवापासूनच उद्भवतात, जसे पाऊस मेघांतून येतो; सर्व काही त्याच्यापासूनच जन्मते, जसे प्रकाशातून दृश्ये प्रकट होतात.
व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समस्तास् सृष्टिदृष्टयः । व्यतिरिक्ता इवाभान्ति स्वाष्ठीलाश् शल्मलेर् इव
या सर्व सृष्टीच्या कल्पना परमेश्वरापासून वेगळ्या नाहीत; तरीही त्या वेगळ्या भासतात, जणू शाल्मलीच्या झाडावरच्या काट्यांसारख्या.
इह सृष्टिषु पुष्टासु निकृष्टासु च राघव । परमान् नभसो जाततन्मात्रमलमालितम्
हे राघव, या सृष्टींमध्ये काही श्रेष्ठ आहेत, काही कनिष्ठ आहेत; तरीही परमात्मा फक्त आकाशाच्या सूक्ष्म अशुद्धीने स्पर्शलेला राहतो.
कदाचित् प्रथमं व्योम प्रतिष्ठाम् उपगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा व्योमजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम आकाश स्थिरता प्राप्त करते; त्यानंतर त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो आकाशातून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं वायुः प्रतिष्ठाम् उपगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा वायुजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम वायू स्थिरता प्राप्त करतो; मग त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो वायूपासून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं वारि स्फारताम् अधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा जलजो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम पाणी परिपूर्णता प्राप्त करते; मग त्यातून ब्रह्मा जन्म घेतो, जो पाण्यातून उत्पन्न झालेला प्रजापती असतो.
कदाचित् प्रथमं पृथ्वी स्फारताम् अधिगच्छति । ततः प्रजायते ब्रह्मा पार्थिवो ऽसौ प्रजापतिः
कधी कधी प्रथम पृथ्वी विस्तारते; मग तिच्यापासून ब्रह्मा जन्मतो — तोच पृथ्वीवर जन्म घेणारा प्रजापती होतो.