यत्राद्य नगरं दृष्टं विचित्राचारचञ्चलम् । तत्रैवोदेति दिवसैस् संशून्यारण्यधन्वता
जिथे आज रंगीबेरंगी आणि गजबजलेल्या हालचालींनी भरलेले शहर दिसते, तिथेच काही दिवसांत निर्जन जंगल किंवा ओसाड माळरान तयार होते.
यः पुमान् अद्य तेजस्वी मण्डलान्य् अधितिष्ठति । स भस्मकूटतां राजन् दिवसैर् एव गच्छति
जो पुरुष आज तेजस्वी आहे आणि राज्यांवर राज्य करतो, तोच काही दिवसांत राखेच्या ढिगाऱ्यात बदलतो, राजन.
अरण्यानी महाभीमा या नभोमण्डलोपमा । पताकाच्छादिताकाशा सैव सम्पद्यते पुरी
आकाशाएवढं मोठं आणि धडकी भरवणारं जंगल, ज्याच्यावर झेंड्यांनी आकाश झाकलं आहे, तेच पुढे जाऊन नगर होतं.
या लतावलिता भीमा भात्य् अद्य विपिनावली । दिवसैर् एव सा याति मुने मरुमहीपदम्
जी घनदाट वेलींनी वेढलेली आणि आज तेजस्वी दिसणारी वनरांग आहे, ती काही दिवसांतच, हे मुनी, वाळवंटात बदलते.
सलिलं स्थलतां याति स्थली भवति वारिभूः । विपर्यस्यति सर्वं हि सकाष्ठाम्बुतृणं जगत्
पाणी सुकतं आणि जमीन होते, तर कधी जमीनच पाण्याने भरते; खरं तर या जगातल्या लाकूड, पाणी, गवत सगळं काही नेहमी बदलत असतं.
अनित्यं यौवनं बाल्यं शरीरं द्रव्यसञ्चयाः । भावाद् भावान्तरं यान्ति तरङ्गवद् अनारतम्
तरुणपण, बालपण, शरीर आणि संपत्ती यांचा साठा — हे सगळं क्षणभंगुर आहे; एक स्थिती सोडून दुसऱ्या स्थितीत ते सतत, लाटांसारखं, बदलत राहतं.
वातात्तदीपकशिखालोलं जगति जीवितम् । तडित्स्फुरणसङ्काशा पदार्थश्रीर् जगत्त्रये
या जगातलं जीवन वाऱ्यामुळे हलणाऱ्या दिव्याच्या ज्योतीसारखं अस्थिर आहे; आणि तीनही जगातल्या वस्तूंचं तेज वीज चमकल्यासारखं क्षणभरच दिसतं.
विपर्यासम् इयं याति भूरिभूतपरम्परा । बीजराशिर् इवाजस्रं प्रथमानः पुनः पुनः
अनेक तत्त्वांची ही सृष्टी नेहमी बदलत राहते, जणू काही बियांचा ढीग पुन्हा पुन्हा उगवत राहतो.
मनःपवनपर्यस्तभूरिभूतरजःपटा । पातोत्पातपरावर्तवराभिनयभूषिता
मन वाऱ्यामुळे हलतं, आणि त्यातून असंख्य तत्त्वांचं धूळ उडतं; या सगळ्यात सुख-दुःखाच्या घडामोडी आणि उलथापालथी यांचा खेळ सतत चालू असतो.
आलक्ष्यते स्थितिर् इयं जागती जनितभ्रमा । नृत्तावेशविवृत्तेव संसारारभटीनटी
मोहातून जन्मलेली ही जगाची स्थिती जशी नृत्यात रंगलेल्या नटीचं प्रदर्शन असतं, तशीच या संसाररूपी नटीची नृत्यकला आपल्यासमोर उलगडते.
गन्धर्वनगराकारविपर्यासविधायिनी । अपाङ्गभङ्गुरोदारव्यवहारमनोरमा
ती गंधर्वांच्या नगरीसारख्या मृगजळासारख्या माया निर्माण करते, उलटसुलट घडवते; तिच्या नजरेच्या हलक्या हालचाली मनाला मोहवतात आणि तिचे मोठे व्यवहारही मनाला आनंद देतात.
तडित्तरलम् आलोकम् आतन्वाना पुनः पुनः । संसाररञ्जना ब्रह्मन् नृत्तमत्तेव राजते
ती वीज चमकावी तशी पुन्हा पुन्हा क्षणभर प्रकाश पसरवते; हे ब्रह्मन्, हा संसाराचा मोह नृत्यासारखा झगमगतो.
दिवसास् ते महान्तस् ते सम्पदस् ताः क्रियाश् च ताः । सर्वं स्मृतिपदं यातं यामो वयम् अपि क्षणात्
ते दिवस गेले, ती श्रीमंती गेली, त्या कृतीही गेल्या; सर्व काही आठवणींमध्ये विरून गेले, आणि आपणही क्षणात निघून जातो.
प्रत्यहं क्षयम् आयाति प्रत्यहं जायते पुनः । अद्यापि हतरूपाया नान्तो ऽस्या दग्धसंसृतेः
प्रत्येक दिवशी हे संपतं, प्रत्येक दिवशी पुन्हा उगवतं; आजही या नष्ट झालेल्या रूपाला, या जळून गेलेल्या संसाराला काहीच अंत नाही.
तिर्यक्त्वं पुरुषा यान्ति तिर्यञ्चो नरताम् अपि । देवाश् चादेवतां चैते किम् एवेह विभो स्थिरम्
माणसं जनावरं होतात, जनावरं माणसाच्या जन्माला येतात; देवसुद्धा आपली देवता गमावतात—मग इथे, प्रभो, खरं कायम काय राहतं?
रचयन् रश्मिजालेन रात्र्यहानि पुनः पुनः । अतिवाह्य रविः कालं विनाशावधिम् ईक्षते
सूर्य आपल्या किरणांनी दिवस-रात्र पुन्हा पुन्हा विणतो, आणि तो काळ लवकरच ओलांडून विनाशाचा शेवट पाहतो.
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च सर्वा वा भूतजातयः । नाशम् एवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम्
ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र आणि सगळ्या सृष्टीतील जीव शेवटी फक्त विनाशाचाच पाठलाग करतात, जसं पाणी अग्नीच्या दिशेने धाव घेतं.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । विनाशवाडवस्यैतत् सर्वं संशुष्कम् इन्धनम्
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा—हे सगळं विनाशाच्या अग्नीला कोरडं इंधन आहे.
धनानि बन्धवो भृत्या मित्राणि विभवाश् च ये । विनाशभयभीतस्य सर्वं नीरसतां गतम्
धन, नातेवाईक, नोकर, मित्र आणि संपत्ती — ज्याच्या मनात नाशाची भीती आहे, त्याला हे सगळं नीरस वाटतं.
स्वदन्ते तावद् एवैते भावा जगति धीमतः । यावत् स्मृतिपथं याति न विनाशकुराक्षसः
या जगातल्या गोष्टी बुद्धिमान माणसाला तेवढ्यापुरत्याच गोड वाटतात, जोपर्यंत नाशाचा राक्षस त्यांच्या आठवणीत येत नाही.
क्षणम् ऐश्वर्यम् आयाति क्षणम् एति दरिद्रता । क्षणं विगतरोगत्वं क्षणम् आगतरोगता
कधी श्रीमंती येते, कधी गरिबी येते; कधी आरोग्य असतं, तर कधी आजार येतो.
प्रतिक्षणं विपर्यासदायिना महतामुना । जगद्भ्रमेण के नाम धीमन्तो ऽपि न मोहिताः
प्रत्येक क्षणी या मोठ्या भ्रमामुळे सगळं उलटंपालटं होतं; जगाच्या या मोहात बुद्धिमान माणसालाही कोण चुकत नाही?
तमःपङ्कसमालब्धं क्षणम् आकाशमण्डलम् । क्षणं कनकनिष्ष्यन्दकोमलालोकसुन्दरम्
क्षणभर आकाशाचा पसारा काळोखाच्या चिखलाने माखलेला असतो; क्षणभर तो सोन्यासारख्या मऊ प्रकाशाने सुंदर दिसतो.
क्षणं जलदनीलाब्जमालावलितकोटरम् । क्षणम् उड्डामररवं क्षणं मूकम् अवस्थितम्
कधी आकाश निळ्या कमळांच्या आणि ढगांच्या माळांनी सजलेले वाटते; कधी तिथे मोठा गोंधळ ऐकू येतो, तर कधी ते अगदी शांत आणि नि:शब्द होते.
क्षणं ताराविलसितं क्षणम् अर्केण भूषितम् । क्षणम् इन्दुकृताह्लादं क्षणं सर्वबहिष्कृतम्
कधी आकाश ताऱ्यांनी चमकतं, कधी सूर्याने शोभून दिसतं, कधी चंद्राच्या शीतलतेने आनंदित होतं, तर कधी ते पूर्णपणे रिकामं वाटतं.
आगमापायपरया स्थित्या संस्थितनाशया । न बिभेतीह संसारे धीरो ऽपि क इवानया
या येण्या-जाण्याच्या, निर्माण आणि नाशाच्या या जगात, अगदी शहाण्या माणसालाही भीती वाटत नाही असा कोण आहे?
आपदः क्षणम् आयान्ति क्षणम् आयान्ति सम्पदः । क्षणं जन्माथ मरणं मुने किम् इव न क्षणम्
दु:खं क्षणभर येतं, सुखही क्षणभर येतं; जन्म आणि मृत्यू हेही फक्त क्षणभरच असतं — रे ऋषी, असं काय आहे जे क्षणिक नाही?
प्राग् आसीद् अन्य एवेह जातस् त्व् अन्येतरो दिनैः । अप्य् एकरूपं भगवन् किञ्चिद् अस्ति न सुस्थितम्
पूर्वी इथे काही वेगळंच होतं; दिवस गेल्यावर आता काहीतरी नवीन निर्माण झालं आहे. भगवन्, जरी काही एकसारखं दिसत असलं तरी ते टिकून राहत नाही.
घटस्य पटता दृष्टा पटस्यापि घटस्थितिः । न तद् अस्ति न यद् दृष्टं विपर्यस्यति संसृतिः
कधी कापड भांडे वाटतं, तर कधी भांड्यात कापड दिसतं; जे दिसत नाही ते अस्तित्वातच नाही — म्हणूनच हा संसार उलटसुलट फिरत राहतो.
अशूरेण हतश् शूर एकेनापि शतं हतम् । प्राकृताः प्रभुतां यातास् सर्वम् आवर्तते जगत्
भ्याड माणूस शूराला मारतो, एकजण शंभरांना हरवतो; साधारण लोकही मोठेपण मिळवतात — हे जग सारखं फिरतच राहतं.