अयं गिरिर् अयं स्थाणुर् इत्य् आडम्बरविभ्रमः । मनसो भावनादार्ढ्याद् असत् सद् इव लक्ष्यते
हा डोंगर, हे झाड — अशा सर्व गोष्टी फक्त मनाचा भास आहेत; मनाच्या ठाम कल्पनेमुळे खरे नसलेलेही खरे वाटते.
प्रपञ्चचतुरारम्भम् अन्तस् तुच्छम् इदं जगत् । सकामतृष्णामननं त्यक्त्वान्यद् राम भावय
हे जग, कितीही मोठे वाटले तरी, आतून रिकामेच आहे; मनातील इच्छा आणि तृष्णा सोडून, दुसऱ्या गोष्टीचा विचार कर, राम.
यथा स्वप्ने महारम्भो भ्रान्तिर् एव न वस्तुसत् । दीर्घस्वप्नं तथैवेदं विद्धि चित्तोपकल्पितम्
जसे स्वप्नात मोठमोठ्या गोष्टी फक्त भ्रम असतात, प्रत्यक्ष नसतात, तसेच हे जगही मनानेच घडवलेले एक मोठे स्वप्न आहे, हे जाण.
दृश्यमानमहाभोगं गृह्यमाणम् अवस्तुकम् । कोशम् आशाभुजङ्गीनां संसाराडम्बरं त्यज
जगातील सुखाचा मोठा देखावा दिसतो, पण तो खरा धरायला गेला तर काहीच नसतो. इच्छा म्हणजे सापांसारख्या असतात, त्यांचा खजिना असलेला हा संसाराचा गोंधळ सोडून दे.
असद् एतद् इति ज्ञात्वा मात्र भावं निवेशय । अनुधावति कः प्राज्ञो विज्ञाय मृगतृष्णिकाम्
हे खोटं आहे हे समजून, आपला मन फक्त जागरूकतेत स्थिर कर. मृगजळ ओळखून, शहाणा माणूस त्याच्या मागे धावेल का?
स्वसङ्कल्पोत्थरूपाढ्यां मनोरथमयीं स्त्रियम् । यो ऽनुगच्छति मूढात्मा दुःखस्यैव स भाजनम्
जो माणूस आपल्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या आणि मनाच्या इच्छांनी बनलेल्या स्त्रीच्या मागे अंधपणे लागतो, तो दुःखाचाच पात्र होतो.
वस्तुन्य् असति लोको ऽयं यातु कामम् अवस्तुनि । यस् तु वस्तु परित्यज्य यात्य् अवस्तु स नश्यति
खरं नसताना हा जग जिथे जाईल तिथे जाऊ दे; पण जो खरे सोडून खोट्याच्या मागे लागतो, तो नष्ट होतो.
मनोव्यामोह एवेदं रज्ज्वाम् अहिभयं यथा । भावनामात्रवैचित्र्याच् चिरम् आवर्तते जगत्
जसं दोरीत साप आहे असं मनातलं भ्रम वाटतो, तसं या जगातली सगळी घडामोड फक्त मनाच्या कल्पनांच्या वेगळेपणामुळेच खूप काळ फिरत राहते.
असदभ्युदितैर् भावैर् जलान्तश्चन्द्रचञ्चलैः । वञ्च्यते बाल एवेह न तत्त्वज्ञो भवादृशः
पाण्यातल्या चंद्राच्या हलणाऱ्या प्रतिबिंबासारख्या खोट्या गोष्टींनी इथे फक्त लहान मूल फसतं; तुझ्यासारखा सत्य जाणणारा माणूस नाही.
य इमं गुणसङ्घातं भावयन् सुखम् ईहते । प्रमार्ष्टि स जडो जाड्यं वह्नाव् अप्प्रतिबिम्बिते
जो हा गुणांचा गोतावळा मनात धरून सुख शोधतो, तो खरंच मूर्ख आहे; जसं आरसा नसलेल्या आगीत आपलं प्रतिबिंब पुसायचा प्रयत्न करतो.
असद् एवेदम् आभोगि दृश्यते दृश्यपञ्जरम् । मनोमनननिर्माणं हृदये नगरं यथा
ही भोगाची भावना खरी नाही; दिसणारं सगळं जणू एक पिंजरा आहे, हे सगळं मन आणि विचारांनी घडवलेलं आहे, जसं हृदयातलं एक काल्पनिक शहर.
इदं चित्तेच्छयोदेति लीयते च तदिच्छया । मिथ्यैव दृश्यते स्फारं गन्धर्वनगरं यथा
हे सर्व मनाच्या इच्छेने निर्माण होतं आणि त्याच इच्छेने नाहीसं होतं; हे एक मोठं भासमान आहे, जसं आकाशातल्या गंधर्वांचं काल्पनिक नगर दिसतं.
राम नष्टे जगत्य् अस्मिन् न किञ्चिद् अपि नश्यति । युक्ते ऽपि च जगत्य् अस्मिन् न किञ्चिद् अपि युज्यते
राम, हे जग नाहीसं झालं तरी खरं तर काहीच नष्ट होत नाही; आणि हे जग आहे असं वाटलं तरी खरं तर काहीच स्थिर राहत नाही.
मनःप्रकल्पिते भग्ने हृदि विस्तीर्णपत्तने । वृद्धिं वोपगते ब्रूहि किं वृद्धं कस्य किं क्षतं
मनाने कल्पिलेलं नगर हृदयात, म्हणजेच त्याच्या मोठ्या विस्तारात, नष्ट झालं तर, किंवा ते वाढलं असं मानलं, तर सांग, नेमकं काय वाढलं, कुणासाठी, आणि काय कमी झालं?
क्रीडार्थेन यथोदेति बालानां हृदि पत्तनम् । मनसा तद्वद् एवेदम् उदेत्य् अविरतं जगत्
जसं मुलांच्या मनात केवळ खेळण्यासाठी नगर उभं राहतं, तसंच हे जग देखील मनात सतत निर्माण होतं.
न किञ्चित् कस्यचिन् नष्टम् इन्द्रजालजले यथा । भ्रष्टे नष्टे तथैवास्मिन् संसारे विभवोत्थिते
जसा जादूगाराच्या मायावी पाण्यात काहीच हरवत नाही, तसंच या जगात सुखदुःख येतात आणि जातात, पण कुणाचंच काही खरं हरवत नाही.
यद् असत् तद् असत् स्याच् चेत् तत् किं कस्य किल क्षतम् । अतो हर्षविषादाभ्यां संसारो नाम नास्पदम्
जर जे खोटं आहे ते खरंच खोटंच असेल, तर कुणाचं काय नुकसान होणार? म्हणूनच या जगाला आनंद किंवा दुःखाचं खरं कारण म्हणता येत नाही.
असद् एव यद् अत्यन्तं तस्मिन् किं नाम नश्यति । नाशाभावे हि दुःखस्य कः प्रसङ्गो महामते
जे पूर्णपणे खोटं आहे त्यात खरंच काय हरवणार? आणि जेव्हा काहीच हरवत नाही, तेव्हा दुःखाला काहीच कारण राहत नाही, हे ज्ञानी मना.
सद् एव वा यद् अत्यन्तं तस्य किं नाम नश्यति । ब्रह्मैवेदं जगत् सर्वं सुखदुःखे किम् उत्थिते
आणि जर काही पूर्णपणे खरं असेल, तर त्यात काय हरवणार? हे सगळं जग ब्रह्मच आहे, मग सुखदुःख कशाचं कारण ठरावं?
सर्वत्रासत्यभूते ऽस्मिन् प्रपञ्चैकान्तकारिणि । संसारे किम् उपादेयं प्राज्ञो यद् अभिवाञ्छतु
ही सृष्टी सर्वत्र खोटी असून शेवटी नाशच घडवते, तर या जन्ममरणाच्या फेर्यात शहाण्या माणसाने काय मिळवावे किंवा काय इच्छावे?
सर्वत्र सत्यभूते ऽस्मिन् ब्रह्मतत्त्वमये ऽपि च । किं स्यात् त्रिभुवने हेयं प्राज्ञाः परिहरन्तु यत्
ही सृष्टी सर्वत्र खरी असून ब्रह्मस्वरूपाने भरलेली असली, तरी या तिन्ही लोकांत शहाण्यांनी काय टाळावे किंवा नाकारावे असे काही आहे का?
असत् सद् वा जगज् ज्ञस्य तेनासौ सुखदुःखयोः । अगम्य एव मूर्खस् तु तृतीयांशेन दुःखितः
ही सृष्टी खरी असो वा खोटी, ज्याला खरी ओळख आहे त्याच्यासाठी ती सुखदुःखांच्या पलीकडे असते; पण अज्ञानी माणूस अपूर्ण समजुतीमुळे नेहमीच दुःखी राहतो.
आदाव् अन्ते ऽपि यन् नास्ति वर्तमाने ऽपि सन् न तत् । यो ऽभिवाञ्छत्य् असद् राम तस्यासत्तैव शिष्यते
जे सुरुवातीला आणि शेवटी नसते, आणि आत्ताही खरेच अस्तित्वात नाही, ते जर कोणी इच्छित असेल, हे राम, तर त्याला शेवटी फक्त त्याचे नसणेच पदरी पडते.
आदाव् अन्ते च यत् सत्यं वर्तमाने सद् एव तत् । यस्य सर्वं सद् एव स्यात् तस्य सत्तैव शिष्यते
जे सुरुवातीला, शेवटी आणि आत्ताही खरं आहे, आणि ज्याच्यासाठी सर्व काही खरंच आहे, त्याच्याकडे फक्त अस्तित्वच उरतं.
असत्यभूतं तोयान्तश् चन्द्रव्योमलतादिकम् । बाला एवाभिवाञ्छन्ति मनोमोहाय नोत्तमाः
पाण्यात उमटणारा चंद्र किंवा आकाशातील फुलं यांसारख्या असत्य गोष्टी फक्त लहान मुलांना हव्याशा वाटतात; शहाणे लोक तशा इच्छा करत नाहीत, कारण त्या मनाला फसवतात.
बालो हि वितताकारैर् वस्तुरिक्तैः प्रयोजनैः । सन्तोषम् एत्य् अनन्ताय दुःखाय न सुखाय तु
लहान मूल वेगवेगळ्या रूपांच्या आणि उपयोगांच्या वस्तूंमध्ये समाधान शोधतं, पण त्यातून त्याला शेवटी फक्त दुःखच मिळतं, सुख नाही.
तस्मान् मा भव बालस् त्वं राम राजीवलोचन । अनित्यताम् इहालोक्य नित्यम् आश्रय सुस्थिरम्
म्हणून, हे राम, कमळासारख्या डोळ्यांच्या, तू लहान मुलासारखा वागू नकोस; या जगातली नश्वरता पाहून नेहमीच खऱ्या आणि स्थिर गोष्टींवर आधार ठेव.
असद् इदम् अखिलं मया समेतं त्व् इति विगणय्य विषादितास्तु मा ते । सद् इह हि सकलं मया समेतं त्व् इति च विलोक्य विषादितास्तु मा ते
‘हे सर्व खोटं आहे आणि मी याच्याशी एकरूप झालो आहे’ असं मनात धरून दुःख करू नकोस. तसंच, ‘हे सर्व खरं आहे आणि मी याच्याशी एकरूप झालो आहे’ असं वाटूनही दुःखी होऊ नकोस.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
ती साधूला असं सांगून गेल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि रात्र येऊ लागली. ती स्नानाला गेली, सभेत वंदन केलं आणि सूर्याच्या किरणांसोबत निघून गेली.
नष्टे धने ऽथ दारादौ शोकस्यावसरो ऽत्र कः । इन्द्रजाले क्षणाद् दृष्टे नष्टे का परिदेवना
धन किंवा伴ी हरवले तर दुःखाला काय कारण? जसं इंद्रजाल क्षणभर दिसतं आणि नाहीसं होतं, तसं ते गेल्यावर हळहळण्यात काय अर्थ?