न देशकालाव् एतेन ब्रह्माण्डेनावृतौ क्वचित् । मनाग् अपि महारूपवताप्य् आकाशरूपिणा
या विश्वात, अगदी थोड्याशाही प्रमाणात, कुठेही देश किंवा काळ अस्तित्वात नाही; जरी ते मोठे आणि आकाशासारखे दिसत असले तरी.
एतत् सङ्कल्पमात्रात्म स्वप्नदृष्टपुरोपमम् । यत्रैतत् तत्र निश्शून्यं केवलं व्योम संस्थितम्
हे सगळे फक्त संकल्पाचे रूप आहे, जसे स्वप्नातले शहर; जिथे हे दिसते तिथे फक्त शुद्ध आकाशच असते.
अभित्तिरागरचनम् अपि दृष्टम् असन्मयम् । अकृतं कृतम् एवैतद् व्योम्नि चित्रं विचित्रकम्
भिंती बांधणे किंवा रंगविणे जरी दिसत असले तरी ते खरे नाही; जे घडलेले नाही ते घडल्यासारखे वाटते, जणू आकाशात रंगवलेले अद्भुत चित्र.
मनसा कल्पितं सर्वं देहादिभुवनत्रयम् । संसृतौ कारणं चैतच् चक्षुर् आलोकने यथा
संपूर्ण शरीर आणि हे तीनही जग मनानेच कल्पलेलं आहे; ह्याच्यामुळे जन्ममरणाचा फेर सुरू राहतो, जसं डोळ्यामुळे पाहणं होतं.
आभासमात्रं हि जगद् घटावटपटक्रमैः । आवर्तते न सद्रूपाः पृथक् कुड्यादयस् स्थिताः
हे जग फक्त भास आहे, मडकं, झोपडी, कापड अशा रूपांनी दिसतं; पण त्या वस्तू खर्या नाहीत, भिंतीसारख्या गोष्टी वेगळ्या अस्तित्वात नाहीत.
मनसेदं शरीरं हि निवासार्थं प्रकल्पितम् । क्रिमिणा कोशकारेण स्वात्मकोश इव स्वयम्
हे शरीर मनानेच निवासासाठी घडवलेलं आहे, जसं किडा स्वतःसाठी कोश तयार करतो.
न तद् अस्ति न यन् नाम चेतस् सङ्कल्पमन्थरम् । न करोति न चाप्नोति दुर्गम् अप्य् अतिदुष्करम्
मन ज्या गोष्टी ठरवतं, त्या अस्तित्वात येतात; मन काहीही तयार करू शकतं, अगदी कठीण किंवा अशक्य वाटणार्या गोष्टीही.
सर्वशक्तौ परे देवे का नाम ननु शक्तयः । न सम्भवन्त्य् आव्रियते याभिर् अन्तर् मनोगुहा
सर्वशक्तिमान परमेश्वरामध्ये वेगळ्या शक्तींचा काही अर्थच उरत नाही. प्रत्यक्षात तशा कुठल्याच शक्ती नाहीत; पण या शक्तींच्या आभासामुळे मनाच्या आतल्या गुहेवर एक आवरण पडल्यासारखं वाटतं.
सत्तासत्ते पदार्थानां सर्वेषां सर्वदैव हि । महाबाहो सम्भवतस् सर्वशक्तौ विभौ सति
महाबाहो, सर्व वस्तूंचं अस्तित्व किंवा नास्तित्व हे नेहमीच त्या सर्वशक्तिमान आणि सर्वत्र व्यापलेल्या परमेश्वराच्या उपस्थितीमुळेच संभवतं.
पश्य भावनया प्राप्तं मनसा पाद्मजं वपुः । तस्मात् तत्कलनं राम सर्वशक्तियुतं विदुः
पाहा, कमळातून जन्मलेलं शरीर मनाच्या कल्पनेने कसं मिळतं. म्हणून, हे राम, सर्व सृष्टी सर्वशक्तीने युक्त आहे असं समजावं.
स्वसङ्कल्पैः कृतास् सर्गे देवासुरनराचराः । स्वसङ्कल्पोपशमने शाम्यन्त्य् अस्नेहदीपवत्
सृष्टीच्या आरंभी देव, दैत्य, माणसं आणि प्राणी हे सगळे आपल्या स्वतःच्या संकल्पांनी निर्माण होतात; आणि जेव्हा हे संकल्प शांत होतात, तेव्हा ते तेल नसलेल्या दिव्यासारखे शांत होतात.
आकाशसदृशं सर्वं कल्पनामात्रजृम्भितम् । जगत् पश्य महाबुद्धे सुदीर्घं स्वप्नम् उत्थितम्
हे महाबुद्धीमान, हे जग आकाशासारखं आहे, सगळं केवळ कल्पनेचं विस्तार आहे—एक दीर्घ स्वप्न उगवलंय असं पाहा.
न जायते न म्रियते इह कश्चित् कदाचन । पारमार्थ्येन सुमते मिथ्या सर्वं प्रवर्तते
इथे कुणाचंही खरं जन्म किंवा मरण कधीच होत नाही; हे सुज्ञा, प्रत्यक्षात सर्व व्यवहार फसवा आहे.
न वृद्धिम् एति नो नाशं यत्र किञ्चित् कदाचन । रेखातरुवने तत्र कस्य नाम च खण्डना
जिथे काहीच वाढत नाही किंवा नष्ट होत नाही, तिथे आकाशातल्या रेषांच्या जंगलासारखं, काय नष्ट होणार?
भ्रमभूतं स्वकायं त्वम् अपश्यन् निपुणं दृशा । राघवाघहतस्वान्तः किम् अज्ञ इव भाषसे
तू स्वतःचं शरीर भ्रमातून निर्माण झालेलं आहे हे तीक्ष्ण नजरेने पाहत नाहीस; हे राघव, दुःखानं भरलेल्या मनाने, अज्ञानीसारखं का बोलतोस?
मृगतृष्णा यथा तापान् मनसो ऽतिशयात् तथा । असन्त एव दृश्यन्ते सर्वे ब्रह्मादयो ऽप्य् अमी
जसा उन्हाच्या तीव्रतेमुळे मृगजळ दिसतं, तसंच मनाच्या जोरावर हे सर्व, अगदी ब्रह्मादिकही, प्रत्यक्षात नसतानाही दिसतात.
द्विचन्द्रविभ्रमप्रख्या मनोरथवद् उत्थिताः । मिथ्याज्ञानमयास् सर्वे जगत्य् आकारराशयः
जगातले सगळे रूपे जशी दोन चंद्रांची भ्रांती किंवा मनातल्या कल्पनांप्रमाणे निर्माण होतात, तशीच ती सुद्धा खोट्या समजुतीतूनच उगवतात.
यथा नौयायिनो मिथ्या स्थाणुस्पन्दमतिस् तथा । असत्यैवोत्थिता नित्यम् आकाराणां परम्परा
जसं होडीत बसलेले लोक स्थिर झाडांना हलताना समजतात, तसंच रूपांची ही मालिका नेहमीच खोटीच निर्माण होते.
इन्द्रजालम् इदं विद्धि मायारचितपञ्जरम् । मनोमनननिर्माणं न सन् नासद् इव स्थितम्
हे सर्व जणू मायेनं विणलेलं जाळं आहे, मनाच्या कल्पनेतून तयार झालेलं आहे, जे खरंही नाही आणि खोटंही नाही.
ब्रह्मैवेदं जगत् सर्वम् अन्यतायास् त्व् अतः कुतः । प्रसङ्गः कीदृशः को ऽसौ क्व चासौ परितिष्ठति
हे संपूर्ण जग ब्रह्मच आहे; मग दुसरेपण कुठून येईल? कोणता संबंध असू शकतो, तो कोण आहे, आणि तो कुठे आहे?
अयं गिरिर् अयं स्थाणुर् इत्य् आडम्बरविभ्रमः । मनसो भावनादार्ढ्याद् असत् सद् इव लक्ष्यते
हा डोंगर, हे झाड — अशा सर्व गोष्टी फक्त मनाचा भास आहेत; मनाच्या ठाम कल्पनेमुळे खरे नसलेलेही खरे वाटते.
प्रपञ्चचतुरारम्भम् अन्तस् तुच्छम् इदं जगत् । सकामतृष्णामननं त्यक्त्वान्यद् राम भावय
हे जग, कितीही मोठे वाटले तरी, आतून रिकामेच आहे; मनातील इच्छा आणि तृष्णा सोडून, दुसऱ्या गोष्टीचा विचार कर, राम.
यथा स्वप्ने महारम्भो भ्रान्तिर् एव न वस्तुसत् । दीर्घस्वप्नं तथैवेदं विद्धि चित्तोपकल्पितम्
जसे स्वप्नात मोठमोठ्या गोष्टी फक्त भ्रम असतात, प्रत्यक्ष नसतात, तसेच हे जगही मनानेच घडवलेले एक मोठे स्वप्न आहे, हे जाण.
दृश्यमानमहाभोगं गृह्यमाणम् अवस्तुकम् । कोशम् आशाभुजङ्गीनां संसाराडम्बरं त्यज
जगातील सुखाचा मोठा देखावा दिसतो, पण तो खरा धरायला गेला तर काहीच नसतो. इच्छा म्हणजे सापांसारख्या असतात, त्यांचा खजिना असलेला हा संसाराचा गोंधळ सोडून दे.
असद् एतद् इति ज्ञात्वा मात्र भावं निवेशय । अनुधावति कः प्राज्ञो विज्ञाय मृगतृष्णिकाम्
हे खोटं आहे हे समजून, आपला मन फक्त जागरूकतेत स्थिर कर. मृगजळ ओळखून, शहाणा माणूस त्याच्या मागे धावेल का?
स्वसङ्कल्पोत्थरूपाढ्यां मनोरथमयीं स्त्रियम् । यो ऽनुगच्छति मूढात्मा दुःखस्यैव स भाजनम्
जो माणूस आपल्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या आणि मनाच्या इच्छांनी बनलेल्या स्त्रीच्या मागे अंधपणे लागतो, तो दुःखाचाच पात्र होतो.
वस्तुन्य् असति लोको ऽयं यातु कामम् अवस्तुनि । यस् तु वस्तु परित्यज्य यात्य् अवस्तु स नश्यति
खरं नसताना हा जग जिथे जाईल तिथे जाऊ दे; पण जो खरे सोडून खोट्याच्या मागे लागतो, तो नष्ट होतो.
मनोव्यामोह एवेदं रज्ज्वाम् अहिभयं यथा । भावनामात्रवैचित्र्याच् चिरम् आवर्तते जगत्
जसं दोरीत साप आहे असं मनातलं भ्रम वाटतो, तसं या जगातली सगळी घडामोड फक्त मनाच्या कल्पनांच्या वेगळेपणामुळेच खूप काळ फिरत राहते.
असदभ्युदितैर् भावैर् जलान्तश्चन्द्रचञ्चलैः । वञ्च्यते बाल एवेह न तत्त्वज्ञो भवादृशः
पाण्यातल्या चंद्राच्या हलणाऱ्या प्रतिबिंबासारख्या खोट्या गोष्टींनी इथे फक्त लहान मूल फसतं; तुझ्यासारखा सत्य जाणणारा माणूस नाही.
य इमं गुणसङ्घातं भावयन् सुखम् ईहते । प्रमार्ष्टि स जडो जाड्यं वह्नाव् अप्प्रतिबिम्बिते
जो हा गुणांचा गोतावळा मनात धरून सुख शोधतो, तो खरंच मूर्ख आहे; जसं आरसा नसलेल्या आगीत आपलं प्रतिबिंब पुसायचा प्रयत्न करतो.