तृष्णापिशाच्या निलयं जीवकेसरिकन्दरम् । अभिमानगजालानम् आननाम्भोजशोभितम्
तृष्णेच्या राक्षसीचे निवासस्थान, जीवरूपी सिंहाचे गुंफा, अभिमानरूपी हत्तीचे गोठे आणि कमलासारख्या मुखाने शोभलेले असे आहे.
अवलोक्य वपुर् ब्रह्मा कान्तम् आत्मीयम् उत्तमम् । चिन्तयाम् आस भगवांस् त्रिकालामलदर्शनः
स्वतःच्य तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूपाकडे पाहून, त्रिकाळात स्वच्छ दृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांनी मनात विचार करू लागले.
अस्मिन्न् आकाशकुहरे तते मदुपलाञ्छिते । अदृष्टापारपर्यन्ते प्रथमं किम् अभूद् इति
या आकाशाच्या गुहेत, मधुरतेने सुशोभित अशा या किनाऱ्यावर, जिथे कुठेच सीमा दिसत नाही, सुरुवातीला काय होतं, असं त्यांना वाटलं.
इति चिन्तितवान् ब्रह्मा सद्योजातो ऽमलात्मदृक् । अपश्यत् सर्गवृन्दानि समतीतान्य् अनेकशः
अशा विचारात मग्न असताना, नव्याने प्रकटलेल्या आणि निर्मळ आत्मदृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांना, अनेक जुने सृष्टीसमूह जे आधीच नष्ट झाले होते, ते दिसले.
अथ सस्मार सकलान् स सधर्मगुणक्रमान् । वसन्तः कुसुमानीव वेदान् वाङ्मयसंयुतान्
नंतर त्यांनी सर्व वेद, त्यांच्या कर्तव्यांच्या आणि गुणांच्या क्रमासह, जणू वसंतात फुलांची आठवण येते तशी, वाङ्मयासहित स्मरले.
लीलया कल्पयाम् आस चित्रास् सङ्कल्पजाः प्रजाः । नानाचारसमारम्भा गन्धर्वो नगरं यथा
त्याने अगदी सहजपणे, आपल्या कल्पनेतून विविध स्वभावांची आणि वर्तनांची माणसं निर्माण केली, जशी एखादा गंधर्व आपल्या इच्छेने एक सुंदर नगरी उभी करतो.
तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये । अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत्
त्या सर्वांना स्वर्ग, मोक्ष आणि धर्म, काम, अर्थ या गोष्टी साधता याव्यात म्हणून त्याने असंख्य आणि अद्भुत अशा शास्त्रांची निर्मिती केली.
सृष्टिर् एवम् इयं राम सर्गे ऽस्मिन् स्थितिम् आगता । विरिञ्चरूपान् मनसः पुष्पलक्ष्मीर् मधोर् इव
राम, ह्या सृष्टीने अशा प्रकारे या सर्जनाच्या चक्रात आपले स्थान मिळवले, जशी फुलांची शोभा वसंतात असते, तशीच ही सृष्टी ब्रह्मदेवाच्या मनातून प्रकट झाली.
विविधविरचनैः क्रियाविलासैः कमलजरूपधरेण चेतसैव । रघुसुत परिकल्पनेन नीता स्थितिम् अतुलां जगतीह सर्गलक्ष्मीः
रघुकुळातील राजकुमार, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या मनाने, नाना प्रकारच्या रचनांनी आणि क्रीडांनी, या जगात सृष्टीची अद्वितीय शोभा स्थिर केली आहे.
एवंसम्पन्नम् एवैतन् नकिञ्चिद् अपि संस्थितम् । शून्यम् एव नभोमात्रं मनोविलसितं परम्
या सर्व गोष्टी पूर्ण झाल्यावर, काहीच उरलेले नसते; फक्त आकाशासारखे विशाल रिकामेपण आणि मनाची अद्भुत लीला उरते.
न देशकालाव् एतेन ब्रह्माण्डेनावृतौ क्वचित् । मनाग् अपि महारूपवताप्य् आकाशरूपिणा
या विश्वात, अगदी थोड्याशाही प्रमाणात, कुठेही देश किंवा काळ अस्तित्वात नाही; जरी ते मोठे आणि आकाशासारखे दिसत असले तरी.
एतत् सङ्कल्पमात्रात्म स्वप्नदृष्टपुरोपमम् । यत्रैतत् तत्र निश्शून्यं केवलं व्योम संस्थितम्
हे सगळे फक्त संकल्पाचे रूप आहे, जसे स्वप्नातले शहर; जिथे हे दिसते तिथे फक्त शुद्ध आकाशच असते.
अभित्तिरागरचनम् अपि दृष्टम् असन्मयम् । अकृतं कृतम् एवैतद् व्योम्नि चित्रं विचित्रकम्
भिंती बांधणे किंवा रंगविणे जरी दिसत असले तरी ते खरे नाही; जे घडलेले नाही ते घडल्यासारखे वाटते, जणू आकाशात रंगवलेले अद्भुत चित्र.
मनसा कल्पितं सर्वं देहादिभुवनत्रयम् । संसृतौ कारणं चैतच् चक्षुर् आलोकने यथा
संपूर्ण शरीर आणि हे तीनही जग मनानेच कल्पलेलं आहे; ह्याच्यामुळे जन्ममरणाचा फेर सुरू राहतो, जसं डोळ्यामुळे पाहणं होतं.
आभासमात्रं हि जगद् घटावटपटक्रमैः । आवर्तते न सद्रूपाः पृथक् कुड्यादयस् स्थिताः
हे जग फक्त भास आहे, मडकं, झोपडी, कापड अशा रूपांनी दिसतं; पण त्या वस्तू खर्या नाहीत, भिंतीसारख्या गोष्टी वेगळ्या अस्तित्वात नाहीत.
मनसेदं शरीरं हि निवासार्थं प्रकल्पितम् । क्रिमिणा कोशकारेण स्वात्मकोश इव स्वयम्
हे शरीर मनानेच निवासासाठी घडवलेलं आहे, जसं किडा स्वतःसाठी कोश तयार करतो.
न तद् अस्ति न यन् नाम चेतस् सङ्कल्पमन्थरम् । न करोति न चाप्नोति दुर्गम् अप्य् अतिदुष्करम्
मन ज्या गोष्टी ठरवतं, त्या अस्तित्वात येतात; मन काहीही तयार करू शकतं, अगदी कठीण किंवा अशक्य वाटणार्या गोष्टीही.
सर्वशक्तौ परे देवे का नाम ननु शक्तयः । न सम्भवन्त्य् आव्रियते याभिर् अन्तर् मनोगुहा
सर्वशक्तिमान परमेश्वरामध्ये वेगळ्या शक्तींचा काही अर्थच उरत नाही. प्रत्यक्षात तशा कुठल्याच शक्ती नाहीत; पण या शक्तींच्या आभासामुळे मनाच्या आतल्या गुहेवर एक आवरण पडल्यासारखं वाटतं.
सत्तासत्ते पदार्थानां सर्वेषां सर्वदैव हि । महाबाहो सम्भवतस् सर्वशक्तौ विभौ सति
महाबाहो, सर्व वस्तूंचं अस्तित्व किंवा नास्तित्व हे नेहमीच त्या सर्वशक्तिमान आणि सर्वत्र व्यापलेल्या परमेश्वराच्या उपस्थितीमुळेच संभवतं.
पश्य भावनया प्राप्तं मनसा पाद्मजं वपुः । तस्मात् तत्कलनं राम सर्वशक्तियुतं विदुः
पाहा, कमळातून जन्मलेलं शरीर मनाच्या कल्पनेने कसं मिळतं. म्हणून, हे राम, सर्व सृष्टी सर्वशक्तीने युक्त आहे असं समजावं.
स्वसङ्कल्पैः कृतास् सर्गे देवासुरनराचराः । स्वसङ्कल्पोपशमने शाम्यन्त्य् अस्नेहदीपवत्
सृष्टीच्या आरंभी देव, दैत्य, माणसं आणि प्राणी हे सगळे आपल्या स्वतःच्या संकल्पांनी निर्माण होतात; आणि जेव्हा हे संकल्प शांत होतात, तेव्हा ते तेल नसलेल्या दिव्यासारखे शांत होतात.
आकाशसदृशं सर्वं कल्पनामात्रजृम्भितम् । जगत् पश्य महाबुद्धे सुदीर्घं स्वप्नम् उत्थितम्
हे महाबुद्धीमान, हे जग आकाशासारखं आहे, सगळं केवळ कल्पनेचं विस्तार आहे—एक दीर्घ स्वप्न उगवलंय असं पाहा.
न जायते न म्रियते इह कश्चित् कदाचन । पारमार्थ्येन सुमते मिथ्या सर्वं प्रवर्तते
इथे कुणाचंही खरं जन्म किंवा मरण कधीच होत नाही; हे सुज्ञा, प्रत्यक्षात सर्व व्यवहार फसवा आहे.
न वृद्धिम् एति नो नाशं यत्र किञ्चित् कदाचन । रेखातरुवने तत्र कस्य नाम च खण्डना
जिथे काहीच वाढत नाही किंवा नष्ट होत नाही, तिथे आकाशातल्या रेषांच्या जंगलासारखं, काय नष्ट होणार?
भ्रमभूतं स्वकायं त्वम् अपश्यन् निपुणं दृशा । राघवाघहतस्वान्तः किम् अज्ञ इव भाषसे
तू स्वतःचं शरीर भ्रमातून निर्माण झालेलं आहे हे तीक्ष्ण नजरेने पाहत नाहीस; हे राघव, दुःखानं भरलेल्या मनाने, अज्ञानीसारखं का बोलतोस?
मृगतृष्णा यथा तापान् मनसो ऽतिशयात् तथा । असन्त एव दृश्यन्ते सर्वे ब्रह्मादयो ऽप्य् अमी
जसा उन्हाच्या तीव्रतेमुळे मृगजळ दिसतं, तसंच मनाच्या जोरावर हे सर्व, अगदी ब्रह्मादिकही, प्रत्यक्षात नसतानाही दिसतात.
द्विचन्द्रविभ्रमप्रख्या मनोरथवद् उत्थिताः । मिथ्याज्ञानमयास् सर्वे जगत्य् आकारराशयः
जगातले सगळे रूपे जशी दोन चंद्रांची भ्रांती किंवा मनातल्या कल्पनांप्रमाणे निर्माण होतात, तशीच ती सुद्धा खोट्या समजुतीतूनच उगवतात.
यथा नौयायिनो मिथ्या स्थाणुस्पन्दमतिस् तथा । असत्यैवोत्थिता नित्यम् आकाराणां परम्परा
जसं होडीत बसलेले लोक स्थिर झाडांना हलताना समजतात, तसंच रूपांची ही मालिका नेहमीच खोटीच निर्माण होते.
इन्द्रजालम् इदं विद्धि मायारचितपञ्जरम् । मनोमनननिर्माणं न सन् नासद् इव स्थितम्
हे सर्व जणू मायेनं विणलेलं जाळं आहे, मनाच्या कल्पनेतून तयार झालेलं आहे, जे खरंही नाही आणि खोटंही नाही.
ब्रह्मैवेदं जगत् सर्वम् अन्यतायास् त्व् अतः कुतः । प्रसङ्गः कीदृशः को ऽसौ क्व चासौ परितिष्ठति
हे संपूर्ण जग ब्रह्मच आहे; मग दुसरेपण कुठून येईल? कोणता संबंध असू शकतो, तो कोण आहे, आणि तो कुठे आहे?