स एष भगवान् ब्रह्मा सर्वलोकाधिनायकः । द्रवत्कनकसङ्काशः परमाकाशसम्भवः
तोच हा भगवंत ब्रह्मा, सर्व लोकांचा अधिपती आहे. तो वितळलेल्या सोन्यासारखा तेजस्वी दिसतो आणि तो सर्वोच्च आकाशातून प्रकट झालेला आहे.
अथासौ परमाकाशे तिष्ठन् परमरूपवान् । कल्पयत्य् आत्मनो गेहम् आत्मस्थश् चित्तलीलया
मग तो सर्वोच्च आकाशात स्थिर राहतो, श्रेष्ठ रूप धारण करतो आणि स्वतःच्या मनाच्या लीलेंतून, स्वतःमध्येच स्थिर राहून, स्वतःचं घर निर्माण करतो.
कदाचित् केवलं व्योम परमं पारवर्जितम् । अनादिमध्यपर्यन्तं कदाचिद् अमलं पयः
कधी कधी ते फक्त शुद्ध आकाश असतं, जे सर्वोच्च आणि कोणत्याही भेदापासून मुक्त असतं; तर कधी ते आरंभ, मध्य किंवा अंत नसलेलं शुद्ध पाणी असतं.
कदाचित् कल्पकालाग्निज्वालाभासुरमण्डितम् । कदाचित् काननं कान्तं नाभीकमलकुट्मलम्
कधी तो कल्पाच्या शेवटी लागणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी उजळलेला असतो; कधी सुंदर वनासारखा दिसतो, तर कधी नाभीच्या कमळाच्या कळीप्रमाणे असतो.
अन्यान्य् अन्यान्य् अनेकानि प्रतिजन्मावधि प्रभुः । कल्पयत्य् आसनान्य् एष नानारूपाणि हेलया
हा सर्वशक्तिमान, प्रत्येक जन्मासाठी सहजपणे, अनेक वेगवेगळ्या रूपांची आसने निर्माण करतो.
तत्रेदम्प्रथमत्वेन यदैष ब्रह्मणः पदात् । अवतीर्णस् तदा ज्ञानात् तस्यैव सुसमस् स्मृतः
यापैकी, जेव्हा तो प्रथम ब्रह्मपदातून खाली येतो, तेव्हा ज्ञानामुळे त्याचे स्वतःचे शरीर सुडौल मानले जाते.
गर्भनिद्राव्यपगमे वपुः पश्यति भासुरम् । प्राणापानप्रवाहाढ्यं द्रव्यैर् एव विनिर्मितम्
गर्भातील झोप संपली की, तो तेजस्वी शरीर पाहतो, जे प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहाने भरलेले आणि केवळ पदार्थांनी बनलेले असते.
रोमकोटिभिर् आकीर्णं द्वात्रिंशद्दशनान्वितम् । त्रिस्थूणं पञ्चदैवत्यम् अधश्चरणलाञ्छितम्
अगणित केसांच्या टोकांनी वेढलेले, बत्तीस दातांनी सजलेले, तीन आधारांवर उभे असलेले, पंधरा देवतांनी युक्त आणि पायांच्या तळव्यांनी खाली चिन्हांकित असे आहे.
पञ्चभागं नवद्वारं त्वग्लेपमसृणाङ्गकम् । युक्तम् अङ्गुलिविंशत्या नखविंशतिलाञ्छितम्
पाच भागांत विभागलेले, नऊ दारे असलेले, अंगावर लेप लावलेले व गुळगुळीत, वीस बोटांनी युक्त आणि वीस नखांनी चिन्हांकित असे आहे.
द्विबाहुं द्विस्तनं द्व्यक्षं बह्वक्षभुजम् एव वा । नीडं चित्तविहङ्गस्य बिलं मन्मथभोगिनः
दोन हात, दोन स्तन, दोन डोळे किंवा कधी अनेक खांदे व हात असलेले; हे मनरूपी पक्ष्याचे घरटे आणि कामवासनेच्या सर्पाचे गुहेसारखे आहे.
तृष्णापिशाच्या निलयं जीवकेसरिकन्दरम् । अभिमानगजालानम् आननाम्भोजशोभितम्
तृष्णेच्या राक्षसीचे निवासस्थान, जीवरूपी सिंहाचे गुंफा, अभिमानरूपी हत्तीचे गोठे आणि कमलासारख्या मुखाने शोभलेले असे आहे.
अवलोक्य वपुर् ब्रह्मा कान्तम् आत्मीयम् उत्तमम् । चिन्तयाम् आस भगवांस् त्रिकालामलदर्शनः
स्वतःच्य तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूपाकडे पाहून, त्रिकाळात स्वच्छ दृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांनी मनात विचार करू लागले.
अस्मिन्न् आकाशकुहरे तते मदुपलाञ्छिते । अदृष्टापारपर्यन्ते प्रथमं किम् अभूद् इति
या आकाशाच्या गुहेत, मधुरतेने सुशोभित अशा या किनाऱ्यावर, जिथे कुठेच सीमा दिसत नाही, सुरुवातीला काय होतं, असं त्यांना वाटलं.
इति चिन्तितवान् ब्रह्मा सद्योजातो ऽमलात्मदृक् । अपश्यत् सर्गवृन्दानि समतीतान्य् अनेकशः
अशा विचारात मग्न असताना, नव्याने प्रकटलेल्या आणि निर्मळ आत्मदृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांना, अनेक जुने सृष्टीसमूह जे आधीच नष्ट झाले होते, ते दिसले.
अथ सस्मार सकलान् स सधर्मगुणक्रमान् । वसन्तः कुसुमानीव वेदान् वाङ्मयसंयुतान्
नंतर त्यांनी सर्व वेद, त्यांच्या कर्तव्यांच्या आणि गुणांच्या क्रमासह, जणू वसंतात फुलांची आठवण येते तशी, वाङ्मयासहित स्मरले.
लीलया कल्पयाम् आस चित्रास् सङ्कल्पजाः प्रजाः । नानाचारसमारम्भा गन्धर्वो नगरं यथा
त्याने अगदी सहजपणे, आपल्या कल्पनेतून विविध स्वभावांची आणि वर्तनांची माणसं निर्माण केली, जशी एखादा गंधर्व आपल्या इच्छेने एक सुंदर नगरी उभी करतो.
तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये । अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत्
त्या सर्वांना स्वर्ग, मोक्ष आणि धर्म, काम, अर्थ या गोष्टी साधता याव्यात म्हणून त्याने असंख्य आणि अद्भुत अशा शास्त्रांची निर्मिती केली.
सृष्टिर् एवम् इयं राम सर्गे ऽस्मिन् स्थितिम् आगता । विरिञ्चरूपान् मनसः पुष्पलक्ष्मीर् मधोर् इव
राम, ह्या सृष्टीने अशा प्रकारे या सर्जनाच्या चक्रात आपले स्थान मिळवले, जशी फुलांची शोभा वसंतात असते, तशीच ही सृष्टी ब्रह्मदेवाच्या मनातून प्रकट झाली.
विविधविरचनैः क्रियाविलासैः कमलजरूपधरेण चेतसैव । रघुसुत परिकल्पनेन नीता स्थितिम् अतुलां जगतीह सर्गलक्ष्मीः
रघुकुळातील राजकुमार, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या मनाने, नाना प्रकारच्या रचनांनी आणि क्रीडांनी, या जगात सृष्टीची अद्वितीय शोभा स्थिर केली आहे.
एवंसम्पन्नम् एवैतन् नकिञ्चिद् अपि संस्थितम् । शून्यम् एव नभोमात्रं मनोविलसितं परम्
या सर्व गोष्टी पूर्ण झाल्यावर, काहीच उरलेले नसते; फक्त आकाशासारखे विशाल रिकामेपण आणि मनाची अद्भुत लीला उरते.
न देशकालाव् एतेन ब्रह्माण्डेनावृतौ क्वचित् । मनाग् अपि महारूपवताप्य् आकाशरूपिणा
या विश्वात, अगदी थोड्याशाही प्रमाणात, कुठेही देश किंवा काळ अस्तित्वात नाही; जरी ते मोठे आणि आकाशासारखे दिसत असले तरी.
एतत् सङ्कल्पमात्रात्म स्वप्नदृष्टपुरोपमम् । यत्रैतत् तत्र निश्शून्यं केवलं व्योम संस्थितम्
हे सगळे फक्त संकल्पाचे रूप आहे, जसे स्वप्नातले शहर; जिथे हे दिसते तिथे फक्त शुद्ध आकाशच असते.
अभित्तिरागरचनम् अपि दृष्टम् असन्मयम् । अकृतं कृतम् एवैतद् व्योम्नि चित्रं विचित्रकम्
भिंती बांधणे किंवा रंगविणे जरी दिसत असले तरी ते खरे नाही; जे घडलेले नाही ते घडल्यासारखे वाटते, जणू आकाशात रंगवलेले अद्भुत चित्र.
मनसा कल्पितं सर्वं देहादिभुवनत्रयम् । संसृतौ कारणं चैतच् चक्षुर् आलोकने यथा
संपूर्ण शरीर आणि हे तीनही जग मनानेच कल्पलेलं आहे; ह्याच्यामुळे जन्ममरणाचा फेर सुरू राहतो, जसं डोळ्यामुळे पाहणं होतं.
आभासमात्रं हि जगद् घटावटपटक्रमैः । आवर्तते न सद्रूपाः पृथक् कुड्यादयस् स्थिताः
हे जग फक्त भास आहे, मडकं, झोपडी, कापड अशा रूपांनी दिसतं; पण त्या वस्तू खर्या नाहीत, भिंतीसारख्या गोष्टी वेगळ्या अस्तित्वात नाहीत.
मनसेदं शरीरं हि निवासार्थं प्रकल्पितम् । क्रिमिणा कोशकारेण स्वात्मकोश इव स्वयम्
हे शरीर मनानेच निवासासाठी घडवलेलं आहे, जसं किडा स्वतःसाठी कोश तयार करतो.
न तद् अस्ति न यन् नाम चेतस् सङ्कल्पमन्थरम् । न करोति न चाप्नोति दुर्गम् अप्य् अतिदुष्करम्
मन ज्या गोष्टी ठरवतं, त्या अस्तित्वात येतात; मन काहीही तयार करू शकतं, अगदी कठीण किंवा अशक्य वाटणार्या गोष्टीही.
सर्वशक्तौ परे देवे का नाम ननु शक्तयः । न सम्भवन्त्य् आव्रियते याभिर् अन्तर् मनोगुहा
सर्वशक्तिमान परमेश्वरामध्ये वेगळ्या शक्तींचा काही अर्थच उरत नाही. प्रत्यक्षात तशा कुठल्याच शक्ती नाहीत; पण या शक्तींच्या आभासामुळे मनाच्या आतल्या गुहेवर एक आवरण पडल्यासारखं वाटतं.
सत्तासत्ते पदार्थानां सर्वेषां सर्वदैव हि । महाबाहो सम्भवतस् सर्वशक्तौ विभौ सति
महाबाहो, सर्व वस्तूंचं अस्तित्व किंवा नास्तित्व हे नेहमीच त्या सर्वशक्तिमान आणि सर्वत्र व्यापलेल्या परमेश्वराच्या उपस्थितीमुळेच संभवतं.
पश्य भावनया प्राप्तं मनसा पाद्मजं वपुः । तस्मात् तत्कलनं राम सर्वशक्तियुतं विदुः
पाहा, कमळातून जन्मलेलं शरीर मनाच्या कल्पनेने कसं मिळतं. म्हणून, हे राम, सर्व सृष्टी सर्वशक्तीने युक्त आहे असं समजावं.