ततस् तादृग्गुणगणं मनो भावयति क्षणात् । स्वरूपं गन्धवत् स्थूलं येनोदेष्यति मेदिनी
यानंतर, असे गुण असलेले मन क्षणातच सुगंध असलेले स्थूल रूप तयार करते, ज्यामुळे पृथ्वी प्रकट होते.
अथेदं भूततन्मात्रवेष्टितं तनुतां जहत् । वपुर् वह्निकणाकारं स्फुरितं व्योम्नि पश्यति
यानंतर, सूक्ष्म पंचमहाभूतांनी वेढलेले हे शरीर आपली सूक्ष्मता सोडते आणि आकाशात अग्नीच्या ठिणगीसारखे तेजस्वी रूप दिसू लागते.
अहङ्कारकलायुक्तं बुद्धिजीवसमन्वितम् । तत् पुर्यष्टकम् इत्य् उक्तं भूतहृत्पद्मषट्पदः
अहंकाराची कला, बुद्धी आणि जीव यांच्याने युक्त असलेले हेच 'आठ प्रकारचे सूक्ष्म शरीर' असे म्हणतात, जे पंचमहाभूतांच्या हृदयकमळातील मधमाशीप्रमाणे आहे.
तस्मिंस् तत् तीव्रसंवेगाद् भावयद् भासुरं वपुः । स्थूलतां एति पाकेन मनो भव्यफलं यथा
त्यात, तीव्र इच्छाशक्तीने मन तेजस्वी शरीर निर्माण करते; जसे फळ योग्य वेळी पिकते, तसेच परिपक्वतेने ते शरीर स्थूल होते.
मूषास्थद्रुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे । सन्निवेशम् अथादत्ते तत् तेजस् स्वं स्वभावतः
शुद्ध आकाशात, मूस आणि हाडांमधून वितळलेल्या सोन्यासारखे ते तेज चमकत असते आणि आपल्या स्वभावामुळे ते तेज आपले स्वतःचे रूप धारण करते.
तस्मिन् स्वसन्निवेशे ऽथ तेजःपुञ्जमये मनः । भजते भावनां स्फारे निश्चिताम् आततां स्वतः
मग त्या स्वतःच्या निवासस्थानी, तेजाच्या पुंजातून बनलेले मन आपोआप दृढ आणि विशाल कल्पना धारण करते.
ऊर्ध्वं शिरःपीठमयीम् अधः पादमयीं तथा । पार्श्वयोर् हस्तसंस्थानां मध्ये चोदरधर्मिणीं
वरती डोक्यासारखे आसन, खाली पायांसारखा पाया, दोन्ही बाजूंना हातांची रचना आणि मध्ये पोटासारखे स्वरूप तयार होते.
प्रकटावयवो बालो ज्वालाजालामलाकृतिः । मनोरथवशोपात्तवपुस् तिष्ठत्य् असाव् अथ
तेथे स्पष्ट अवयव असलेले, शुद्ध ज्वाळांच्या झुंडीप्रमाणे दिसणारे एक बालक उभे राहते, ज्याचे शरीर मनाच्या इच्छेनुसार घेतलेले असते.
एवं स्ववासनावेशात् कल्पिताङ्गं मनो मुनेः । नयत्य् उपचयं देहं स्वं स्वभावम् ऋतुर् यथा
अशा प्रकारे, स्वतःच्या वासनांच्या प्रभावाने, त्या ऋषीच्या मनाने कल्पिलेल्या अंगांनी आपला देह वाढवत नेतो, जसे ऋतू आपल्या स्वभावानुसार फळ देतो.
कालेन स्फुटताम् एत्य भवत्य् अमलविग्रहः । बुद्धिसत्त्वबलोत्साहविज्ञानैश्वर्यसंस्थितः
काळाच्या ओघात, हे पूर्णपणे स्पष्ट होतं आणि निर्मळ रूप धारण करतं. त्यात बुद्धी, शुद्धता, बळ, उत्साह, विवेक आणि प्रभुत्व या सगळ्या गुणांचा समावेश असतो.
स एष भगवान् ब्रह्मा सर्वलोकाधिनायकः । द्रवत्कनकसङ्काशः परमाकाशसम्भवः
तोच हा भगवंत ब्रह्मा, सर्व लोकांचा अधिपती आहे. तो वितळलेल्या सोन्यासारखा तेजस्वी दिसतो आणि तो सर्वोच्च आकाशातून प्रकट झालेला आहे.
अथासौ परमाकाशे तिष्ठन् परमरूपवान् । कल्पयत्य् आत्मनो गेहम् आत्मस्थश् चित्तलीलया
मग तो सर्वोच्च आकाशात स्थिर राहतो, श्रेष्ठ रूप धारण करतो आणि स्वतःच्या मनाच्या लीलेंतून, स्वतःमध्येच स्थिर राहून, स्वतःचं घर निर्माण करतो.
कदाचित् केवलं व्योम परमं पारवर्जितम् । अनादिमध्यपर्यन्तं कदाचिद् अमलं पयः
कधी कधी ते फक्त शुद्ध आकाश असतं, जे सर्वोच्च आणि कोणत्याही भेदापासून मुक्त असतं; तर कधी ते आरंभ, मध्य किंवा अंत नसलेलं शुद्ध पाणी असतं.
कदाचित् कल्पकालाग्निज्वालाभासुरमण्डितम् । कदाचित् काननं कान्तं नाभीकमलकुट्मलम्
कधी तो कल्पाच्या शेवटी लागणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी उजळलेला असतो; कधी सुंदर वनासारखा दिसतो, तर कधी नाभीच्या कमळाच्या कळीप्रमाणे असतो.
अन्यान्य् अन्यान्य् अनेकानि प्रतिजन्मावधि प्रभुः । कल्पयत्य् आसनान्य् एष नानारूपाणि हेलया
हा सर्वशक्तिमान, प्रत्येक जन्मासाठी सहजपणे, अनेक वेगवेगळ्या रूपांची आसने निर्माण करतो.
तत्रेदम्प्रथमत्वेन यदैष ब्रह्मणः पदात् । अवतीर्णस् तदा ज्ञानात् तस्यैव सुसमस् स्मृतः
यापैकी, जेव्हा तो प्रथम ब्रह्मपदातून खाली येतो, तेव्हा ज्ञानामुळे त्याचे स्वतःचे शरीर सुडौल मानले जाते.
गर्भनिद्राव्यपगमे वपुः पश्यति भासुरम् । प्राणापानप्रवाहाढ्यं द्रव्यैर् एव विनिर्मितम्
गर्भातील झोप संपली की, तो तेजस्वी शरीर पाहतो, जे प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहाने भरलेले आणि केवळ पदार्थांनी बनलेले असते.
रोमकोटिभिर् आकीर्णं द्वात्रिंशद्दशनान्वितम् । त्रिस्थूणं पञ्चदैवत्यम् अधश्चरणलाञ्छितम्
अगणित केसांच्या टोकांनी वेढलेले, बत्तीस दातांनी सजलेले, तीन आधारांवर उभे असलेले, पंधरा देवतांनी युक्त आणि पायांच्या तळव्यांनी खाली चिन्हांकित असे आहे.
पञ्चभागं नवद्वारं त्वग्लेपमसृणाङ्गकम् । युक्तम् अङ्गुलिविंशत्या नखविंशतिलाञ्छितम्
पाच भागांत विभागलेले, नऊ दारे असलेले, अंगावर लेप लावलेले व गुळगुळीत, वीस बोटांनी युक्त आणि वीस नखांनी चिन्हांकित असे आहे.
द्विबाहुं द्विस्तनं द्व्यक्षं बह्वक्षभुजम् एव वा । नीडं चित्तविहङ्गस्य बिलं मन्मथभोगिनः
दोन हात, दोन स्तन, दोन डोळे किंवा कधी अनेक खांदे व हात असलेले; हे मनरूपी पक्ष्याचे घरटे आणि कामवासनेच्या सर्पाचे गुहेसारखे आहे.
तृष्णापिशाच्या निलयं जीवकेसरिकन्दरम् । अभिमानगजालानम् आननाम्भोजशोभितम्
तृष्णेच्या राक्षसीचे निवासस्थान, जीवरूपी सिंहाचे गुंफा, अभिमानरूपी हत्तीचे गोठे आणि कमलासारख्या मुखाने शोभलेले असे आहे.
अवलोक्य वपुर् ब्रह्मा कान्तम् आत्मीयम् उत्तमम् । चिन्तयाम् आस भगवांस् त्रिकालामलदर्शनः
स्वतःच्य तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूपाकडे पाहून, त्रिकाळात स्वच्छ दृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांनी मनात विचार करू लागले.
अस्मिन्न् आकाशकुहरे तते मदुपलाञ्छिते । अदृष्टापारपर्यन्ते प्रथमं किम् अभूद् इति
या आकाशाच्या गुहेत, मधुरतेने सुशोभित अशा या किनाऱ्यावर, जिथे कुठेच सीमा दिसत नाही, सुरुवातीला काय होतं, असं त्यांना वाटलं.
इति चिन्तितवान् ब्रह्मा सद्योजातो ऽमलात्मदृक् । अपश्यत् सर्गवृन्दानि समतीतान्य् अनेकशः
अशा विचारात मग्न असताना, नव्याने प्रकटलेल्या आणि निर्मळ आत्मदृष्टी असलेल्या ब्रह्मदेवांना, अनेक जुने सृष्टीसमूह जे आधीच नष्ट झाले होते, ते दिसले.
अथ सस्मार सकलान् स सधर्मगुणक्रमान् । वसन्तः कुसुमानीव वेदान् वाङ्मयसंयुतान्
नंतर त्यांनी सर्व वेद, त्यांच्या कर्तव्यांच्या आणि गुणांच्या क्रमासह, जणू वसंतात फुलांची आठवण येते तशी, वाङ्मयासहित स्मरले.
लीलया कल्पयाम् आस चित्रास् सङ्कल्पजाः प्रजाः । नानाचारसमारम्भा गन्धर्वो नगरं यथा
त्याने अगदी सहजपणे, आपल्या कल्पनेतून विविध स्वभावांची आणि वर्तनांची माणसं निर्माण केली, जशी एखादा गंधर्व आपल्या इच्छेने एक सुंदर नगरी उभी करतो.
तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये । अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत्
त्या सर्वांना स्वर्ग, मोक्ष आणि धर्म, काम, अर्थ या गोष्टी साधता याव्यात म्हणून त्याने असंख्य आणि अद्भुत अशा शास्त्रांची निर्मिती केली.
सृष्टिर् एवम् इयं राम सर्गे ऽस्मिन् स्थितिम् आगता । विरिञ्चरूपान् मनसः पुष्पलक्ष्मीर् मधोर् इव
राम, ह्या सृष्टीने अशा प्रकारे या सर्जनाच्या चक्रात आपले स्थान मिळवले, जशी फुलांची शोभा वसंतात असते, तशीच ही सृष्टी ब्रह्मदेवाच्या मनातून प्रकट झाली.
विविधविरचनैः क्रियाविलासैः कमलजरूपधरेण चेतसैव । रघुसुत परिकल्पनेन नीता स्थितिम् अतुलां जगतीह सर्गलक्ष्मीः
रघुकुळातील राजकुमार, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या मनाने, नाना प्रकारच्या रचनांनी आणि क्रीडांनी, या जगात सृष्टीची अद्वितीय शोभा स्थिर केली आहे.
एवंसम्पन्नम् एवैतन् नकिञ्चिद् अपि संस्थितम् । शून्यम् एव नभोमात्रं मनोविलसितं परम्
या सर्व गोष्टी पूर्ण झाल्यावर, काहीच उरलेले नसते; फक्त आकाशासारखे विशाल रिकामेपण आणि मनाची अद्भुत लीला उरते.