स्वस्वभाववशावेशाद् अन्योऽन्यपरिघट्टनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः
प्रत्येकाच्या स्वतःच्या स्वभावामुळे आणि एकमेकांशी होणाऱ्या संबंधांमुळे सृष्टी सतत फिरत राहते, जशी नदीवरच्या लाटा फिरतात.
आविर्भावतिरोभावैर् उन्मज्जननिमज्जनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः
प्रकट होणे आणि अदृश्य होणे, वर येणे आणि खाली जाणे या प्रकारांनी सृष्टी सतत फिरत राहते, जशी नदीवरच्या लाटा फिरतात.
निर्यान्त्य् अविरतं तस्मात् परस्माज् जीवराशयः । अनिर्देश्यात् स्वसंवेद्यात् तत्रैवाशु स्फुरन्ति च
त्या शब्दांनी सांगता न येणाऱ्या आणि स्वतःला जाणवणाऱ्या मूळपासून जीवांची प्रवाह अखंडपणे बाहेर पडतात आणि तिथेच लगेच प्रकट होतात.
दीपाद् इवालोकदृशस् सूर्याद् इव मरीचयः । कणास् तप्तायस इव स्फुलिङ्गा इव पावकात्
जसा दिव्यातून प्रकाश दिसतो, सूर्यापासून किरणे येतात, तापलेल्या लोखंडातून कण उडतात, आणि अग्नीतून ठिणग्या निघतात—
कालाद् इवर्तवश् चित्रा आमोदाः कुसुमाद् इव । शीकरा इव पाताम्बुपूराद् अब्धेर् इवोर्मयः
जसा काळातून ऋतू येतात, फुलांतून सुगंध येतो, पडणाऱ्या पाण्याच्या थेंब पडतात, आणि समुद्रातून लाटा उठतात—
उत्पत्योत्पत्य कालेन त्यक्त्वा देहपरम्पराः । स्वक एव पदे यान्ति विलयं जीवराशयः
तसंच, वेळोवेळी जीवांची प्रवाह आपली देहांची मालिका सोडून, शेवटी आपल्या मूळ अवस्थेत विलीन होतात.
अविरलम् इयम् आतता स्थितोच्चैर् भवति विनश्यति वर्धते मुधैव । त्रिभुवनरचनाविमोहमाया परमपदे लहरीव वारिराशौ
ही सृष्टी अखंड पसरलेली आहे, कधी उंच होते, कधी नष्ट होते, कधी वाढते—हे सगळं व्यर्थच आहे. जशी समुद्रातली लाट, तशीच त्रिभुवनाच्या रचनेतील मोहाची माया, ती परम अवस्थेत केवळ लाटेसारखी आहे.
क्रमेणानेन येनाप्ता जीवेन स्थितिर् आत्मनः । स कथं भगवन् देहं समादत्ते ऽस्थिपञ्जरम्
या मार्गाने जीव स्वतःमध्ये स्थिरता कशी मिळवतो, आणि मग तो हा हाडांचा पिंजरा असलेला देह कसा धारण करतो, हे मला सांग.
पूर्वम् एव मया प्रोक्तं राम किं नावबुध्यसे । पूर्वापरविचारार्हा शेमुषी क्व गता तव
हे राम, मी हे आधीच सांगितले आहे, तुला आठवत नाही का? तुझं पूर्वी-पुढचं विचार करण्याचं समजूतदारपण कुठे गेलं?
यद् इदं हि शरीरादि जगत् स्थावरजङ्गमम् । आभासमात्रम् एवैतद् असत् स्वप्न इवोत्थितम्
हे शरीर आणि हे सगळं जग, जड किंवा सजीव, फक्त भास आहे; हे खरं नाही, जसं स्वप्नात काहीतरी दिसतं तसं.
दीर्घस्वप्नो ह्य् अयं राम मिथ्यैवानघ दृश्यते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारो भ्रमार्तभ्रान्तशैलवत्
हे राम, हे जणू एक मोठं स्वप्न आहे, जे खोटं दिसतंय, अगदी जसं भ्रमामुळे दोन चंद्र दिसतात किंवा मन गोंधळलेलं असताना डोंगर वेगळा वाटतो.
प्रशान्ताज्ञाननिद्रस् सन् नूनं गलितभावनः । प्रबुद्धचेतास् संसारस्वप्नं पश्यन् न पश्यति
जेव्हा अज्ञानाची झोप पूर्णपणे शांत होते आणि सर्व कल्पना नाहीशा होतात, तेव्हा ज्याचे मन जागृत झाले आहे, तो संसाराचा स्वप्न पाहतो, पण प्रत्यक्षात ते त्याला दिसत नाही.
स्वभावकल्पितो राम जीवानां सर्वदैव हि । आमोक्षपदसम्प्राप्ति संसारो ऽस्त्य् आत्मनो ऽन्तरे
हे राम, प्रत्येक जिवामध्ये त्याच्या स्वभावामुळे निर्माण झालेला संसार नेहमीच असतो, तो मोक्षाची अवस्था प्राप्त होईपर्यंत आतमध्ये टिकून राहतो.
स्वभावकल्पितो नित्यं सर्वस्यास्त्य् आत्मनो ऽन्तरे । जीवस्य तरलः काय आवर्तः पयसो यथा
स्वभावामुळे निर्माण झालेले ते सर्वांच्या अंतर्यामध्ये नेहमीच असते; जिवाचे शरीर मात्र पाण्यातील भोवऱ्यासारखे क्षणिक असते.
बीजे यथाङ्कुरस् स्फारः पल्लवश् चाङ्कुरे यथा । पल्लवे च यथा पुष्पं पुष्पकोशे फलं यथा
जसे बीजातून अंकुर येतो, अंकुरातून पान येते, पानातून फुल येते आणि फुलाच्या कळीमध्ये फळ तयार होते.
यतश् च कल्पनारूपो देहो ऽस्ति मनसो ऽन्तरे । बहीरूपतया राम ततो ऽस्त्य् एवेह स स्फुटः
राम, शरीर हे मनाच्या कल्पनेतूनच तयार होतं आणि मनाच्या आत असतं. म्हणूनच ते इथे बाहेरही स्पष्टपणे दिसतं.
य एव प्रतिभासो ऽस्य मनसः किल जायते । स एवाशु भवत्य् एतन् मृत्पिण्डो घटको यथा
मनात जशी कोणतीही प्रतिमा तयार होते, ती लगेचच प्रत्यक्षात येते, जशी मातीची गोळी घडून भांडे होतं.
प्रतिभासत एवेदं मनस्सङ्कल्पमात्रकम् । जगद् राघव नो सत्यं मृगतृष्णाजलं यथा
राघव, हे जग फक्त मनाच्या कल्पनेचं प्रकट रूप आहे; ते खरं नाही, जसं मृगजळातलं पाणी खरं नसतं.
प्रतिभासेन चैतेन देहो ऽयं दृश्यते पुरः । भीतिभ्रान्तेन बालेन वेतालो ऽग्रगतो यथा
हीच प्रतिमा समोर दिसत असल्यामुळे हे शरीर आपल्याला दिसतं; जसं एखाद्या घाबरलेल्या मुलाला पुढे वेताळ उभा आहे असं वाटतं.
आदिसर्गे पुरा कायप्रतिभासो ऽस्य चेतसः । यस् स एव विभुर् ब्रह्मा पद्मकोशगृहे स्थितः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, त्याच्या मनात प्रथम देहाची कल्पना उमटली; तोच सर्वव्यापी ब्रह्मा कमळाच्या गर्भात वास करतो.
तत्सङ्कल्पक्रमेणैव ततस् स्थितिम् उपागता । इयं सृष्टिर् अपर्यन्ता मायेव घनमायया
त्याच्या इच्छेच्या ओघानेच ही अखंड सृष्टी निर्माण झाली आहे, जशी एखाद्या मोठ्या जादूगाराच्या मायेमुळे भास निर्माण होतो.
जीवो मनःपदं प्राप्य वैरिञ्चपदम् आगतः । यथा ब्रह्मंस् तथा सर्वं विस्तरेण वदाशु मे
जीव मनाच्या अवस्थेला पोहोचून सृष्टीकर्त्याच्या स्थानावर गेला; जसा ब्रह्मा तसंच सर्व काही होतं — हे मला सविस्तर आणि लवकर सांग.
ब्राह्मं शृणु महाबाहो शरीरग्रहणे क्रमम् । निदर्शनेन तेनैव जागतीं ज्ञास्यसि स्थितिम्
हे महाबाहो, ब्रह्माने देह धारण करण्याची प्रक्रिया ऐक; त्याच उदाहरणावरून तुला जगातील अवस्थाही समजेल.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नम् आत्मतत्त्वं स्वशक्तितः । लीलयैव यद् आदत्ते दिक्कालकलितं वपुः
स्वतःच्या शक्तीने, अवकाश, काळ आणि अशा कोणत्याही गोष्टींनी न मर्यादित असलेलं आत्मतत्त्व, केवळ खेळ म्हणून, अवकाश आणि काळ यांच्याशी संबंधित शरीर धारण करतं.
तद् एतज् जीवपर्यायं वासनावेशतत्परं । मनस् सम्पद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम्
हेच, ज्याला जीव असं म्हणतात, वासनांमध्ये गुंतलेलं असतं आणि ते चंचल मन होतं, जे कधी विचार करतं तर कधी विचार न करता राहू शकतं.
कलयन्ती मनश्शक्तिर् आदौ भावयति क्षणात् । आकाशभावनाम् अच्छां शब्दबीजरसोन्मुखीम्
सुरुवातीला, मनाची शक्ती कल्पना करून क्षणातच शुद्ध अवकाशाची भावना निर्माण करते, जी ध्वनीच्या मूळाशी जोडलेली असते.
ततस् तद्घनतां यातं घनस्पन्दं क्रमान् मनः । भावयत्य् अनिलस्पन्दं स्पर्शबीजरसोन्मुखम्
यानंतर, ती भावना घट्ट होत गेल्यावर, मन हळूहळू घनतेच्या स्पंदनाची कल्पना करतं आणि मग वायूच्या स्पंदनाची, जी स्पर्शाच्या मूळाशी जोडलेली असते.
ताभ्याम् आकाशवाताभ्याम् आमृष्टाभ्यां मनोदृशा । शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां सङ्घर्षाज् जन्यते ऽनलः
आकाश आणि वायू, मनाने ऐकू येणारा शब्द आणि जाणवणारा स्पर्श या रूपात जेव्हा एकमेकांशी भिडतात, तेव्हा त्यांच्या घर्षणातून अग्नी उत्पन्न होतो.
मनस् तद्घनतां प्राप्य ततो भावयति क्षणात् । प्राकाश्यम् अमलालोकम् आलोकस् तेन वर्धते
मन जाडसर झाले की, क्षणातच ते तेज निर्माण करते — निर्मळ, स्वच्छ प्रकाश — आणि तो प्रकाश हळूहळू वाढत जातो.
मनस् तादृग्गुणगणं रसतन्मात्रवेदनम् । क्षणाच् चिनोत्य् अपां शैत्यं जलसंवित् ततो भवेत्
मनाला असे गुण आणि चवीची जाणीव मिळाली की, ते क्षणातच पाण्याची गारवा ओळखते; त्यामुळे पाण्याची जाणीव निर्माण होते.