दृष्ट्वात्मानम् असत् त्यक्त्वा सत्याम् आसाद्य संविदम् । कालेन पदम् आगत्य जायन्ते नेह ते पुनः
स्वतःचा आत्मा ओळखून, असत्य सोडून आणि खरी जाणीव मिळाल्यावर, काळानुसार ते अंतिम अवस्थेला पोहोचतात आणि पुन्हा या जगात जन्म घेत नाहीत.
भुक्त्वा जन्मसहस्राणि ज्ञानेन तपसाथ वा । परमेष्ठिपदं प्राप्य केचिद् यान्ति परं पदम्
ज्ञानाने किंवा तपाने, हजारो जन्म भोगून, काही जण परमेश्वराचे सर्वोच्च स्थान मिळवतात आणि त्या उच्चतम ध्येयाला पोहोचतात.
केचिच् छक्रत्वम् अप्य् उच्चैः प्राप्य तुच्छतया धियः । पुनस् तिर्यक्त्वम् आयान्ति तिर्यक्त्वान् नरताम् अपि
काही जण, इंद्राचेही श्रेष्ठ पद मिळवून, मनात तुच्छता वाटल्यामुळे, पुन्हा पशूयोनीत जातात आणि तिथून माणूस म्हणून जन्म घेतात.
केचिन् महाधियस् सन्त उत्पद्य ब्रह्मणः पदात् । तदैव जन्मनैकेन तत्रैव प्रविशन्त्य् अलम्
काही अत्यंत बुद्धिमान लोक, ब्रह्माच्या स्थितीतून जन्म घेऊन, त्या एकाच जन्मात पूर्णपणे त्यात विलीन होतात.
ब्रह्माण्डेष्व् इतरेष्व् अन्ये तेनैते जीवराशयः । प्रयान्ति पद्मोद्भवताम् अन्ये च हरताम् अपि
इतर काही जीव, वेगवेगळ्या ब्रह्मांडांमध्ये, कमळातून जन्म घेतात किंवा हरिचे स्थान मिळवतात; अशा प्रकारे हे सर्व जीव आपापल्या मार्गाने जातात.
अन्ये प्रयान्ति तिर्यक्त्वम् अन्ये च सुरताम् अपि । अन्ये ऽपि नागतां राम यथैवेह तथैव हि
काही जन प्राण्यांच्या अवस्थेत जातात, काही स्वर्गातील अवस्थेला पोहोचतात, आणि काहींना कोणतीही अवस्था मिळत नाही, हे राम, जशी परिस्थिती इथे आहे, तशीच ती तिथेही असते.
यथेदं हि जगत् स्फारं तथान्यानि जगन्ति हि । विद्यन्ते समतीतानि भविष्यन्ति च भूरिशः
हे जग जसे विशाल आहे, तसेच असंख्य इतर जगं आहेत; त्यातील अनेक आधीच गेली आहेत आणि अनेक अजून येणार आहेत.
अन्येनान्येन चित्रेण क्रमेणान्येन हेतुना । विचित्रास् सृष्टयस् तेषाम् आपतन्ति पतन्ति च
वेगवेगळ्या कारणांनी आणि निरनिराळ्या प्रकारांनी, त्यांच्या सृष्टी वेगवेगळ्या रीतीने निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात.
काश्चिद् गन्धर्वतां यान्ति काश्चिद् गच्छन्ति यक्षताम् । काश्चित् प्रयान्ति सुरतां काश्चिद् आयान्ति दैत्यताम्
काही जण गंधर्वांची अवस्था मिळवतात, काही यक्ष होतात, काही स्वर्गांगना होतात आणि काही दैत्यांची अवस्था प्राप्त करतात.
येनैव व्यवहारेण ब्रह्माण्डे ऽस्मिञ् जनास् स्थिताः । तेनैवान्येषु तिष्ठन्ति सन्निवेशाविलक्षणाः
या विश्वात लोक ज्या प्रकारे वागतात आणि राहतात, त्याच प्रकारे इतर विश्वांतही राहतात, फक्त त्यांची मांडणी वेगळी असते.
स्वस्वभाववशावेशाद् अन्योऽन्यपरिघट्टनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः
प्रत्येकाच्या स्वतःच्या स्वभावामुळे आणि एकमेकांशी होणाऱ्या संबंधांमुळे सृष्टी सतत फिरत राहते, जशी नदीवरच्या लाटा फिरतात.
आविर्भावतिरोभावैर् उन्मज्जननिमज्जनैः । सृष्टयः परिवर्तन्ते तरङ्गिण्या इवोर्मयः
प्रकट होणे आणि अदृश्य होणे, वर येणे आणि खाली जाणे या प्रकारांनी सृष्टी सतत फिरत राहते, जशी नदीवरच्या लाटा फिरतात.
निर्यान्त्य् अविरतं तस्मात् परस्माज् जीवराशयः । अनिर्देश्यात् स्वसंवेद्यात् तत्रैवाशु स्फुरन्ति च
त्या शब्दांनी सांगता न येणाऱ्या आणि स्वतःला जाणवणाऱ्या मूळपासून जीवांची प्रवाह अखंडपणे बाहेर पडतात आणि तिथेच लगेच प्रकट होतात.
दीपाद् इवालोकदृशस् सूर्याद् इव मरीचयः । कणास् तप्तायस इव स्फुलिङ्गा इव पावकात्
जसा दिव्यातून प्रकाश दिसतो, सूर्यापासून किरणे येतात, तापलेल्या लोखंडातून कण उडतात, आणि अग्नीतून ठिणग्या निघतात—
कालाद् इवर्तवश् चित्रा आमोदाः कुसुमाद् इव । शीकरा इव पाताम्बुपूराद् अब्धेर् इवोर्मयः
जसा काळातून ऋतू येतात, फुलांतून सुगंध येतो, पडणाऱ्या पाण्याच्या थेंब पडतात, आणि समुद्रातून लाटा उठतात—
उत्पत्योत्पत्य कालेन त्यक्त्वा देहपरम्पराः । स्वक एव पदे यान्ति विलयं जीवराशयः
तसंच, वेळोवेळी जीवांची प्रवाह आपली देहांची मालिका सोडून, शेवटी आपल्या मूळ अवस्थेत विलीन होतात.
अविरलम् इयम् आतता स्थितोच्चैर् भवति विनश्यति वर्धते मुधैव । त्रिभुवनरचनाविमोहमाया परमपदे लहरीव वारिराशौ
ही सृष्टी अखंड पसरलेली आहे, कधी उंच होते, कधी नष्ट होते, कधी वाढते—हे सगळं व्यर्थच आहे. जशी समुद्रातली लाट, तशीच त्रिभुवनाच्या रचनेतील मोहाची माया, ती परम अवस्थेत केवळ लाटेसारखी आहे.
क्रमेणानेन येनाप्ता जीवेन स्थितिर् आत्मनः । स कथं भगवन् देहं समादत्ते ऽस्थिपञ्जरम्
या मार्गाने जीव स्वतःमध्ये स्थिरता कशी मिळवतो, आणि मग तो हा हाडांचा पिंजरा असलेला देह कसा धारण करतो, हे मला सांग.
पूर्वम् एव मया प्रोक्तं राम किं नावबुध्यसे । पूर्वापरविचारार्हा शेमुषी क्व गता तव
हे राम, मी हे आधीच सांगितले आहे, तुला आठवत नाही का? तुझं पूर्वी-पुढचं विचार करण्याचं समजूतदारपण कुठे गेलं?
यद् इदं हि शरीरादि जगत् स्थावरजङ्गमम् । आभासमात्रम् एवैतद् असत् स्वप्न इवोत्थितम्
हे शरीर आणि हे सगळं जग, जड किंवा सजीव, फक्त भास आहे; हे खरं नाही, जसं स्वप्नात काहीतरी दिसतं तसं.
दीर्घस्वप्नो ह्य् अयं राम मिथ्यैवानघ दृश्यते । द्विचन्द्रविभ्रमाकारो भ्रमार्तभ्रान्तशैलवत्
हे राम, हे जणू एक मोठं स्वप्न आहे, जे खोटं दिसतंय, अगदी जसं भ्रमामुळे दोन चंद्र दिसतात किंवा मन गोंधळलेलं असताना डोंगर वेगळा वाटतो.
प्रशान्ताज्ञाननिद्रस् सन् नूनं गलितभावनः । प्रबुद्धचेतास् संसारस्वप्नं पश्यन् न पश्यति
जेव्हा अज्ञानाची झोप पूर्णपणे शांत होते आणि सर्व कल्पना नाहीशा होतात, तेव्हा ज्याचे मन जागृत झाले आहे, तो संसाराचा स्वप्न पाहतो, पण प्रत्यक्षात ते त्याला दिसत नाही.
स्वभावकल्पितो राम जीवानां सर्वदैव हि । आमोक्षपदसम्प्राप्ति संसारो ऽस्त्य् आत्मनो ऽन्तरे
हे राम, प्रत्येक जिवामध्ये त्याच्या स्वभावामुळे निर्माण झालेला संसार नेहमीच असतो, तो मोक्षाची अवस्था प्राप्त होईपर्यंत आतमध्ये टिकून राहतो.
स्वभावकल्पितो नित्यं सर्वस्यास्त्य् आत्मनो ऽन्तरे । जीवस्य तरलः काय आवर्तः पयसो यथा
स्वभावामुळे निर्माण झालेले ते सर्वांच्या अंतर्यामध्ये नेहमीच असते; जिवाचे शरीर मात्र पाण्यातील भोवऱ्यासारखे क्षणिक असते.
बीजे यथाङ्कुरस् स्फारः पल्लवश् चाङ्कुरे यथा । पल्लवे च यथा पुष्पं पुष्पकोशे फलं यथा
जसे बीजातून अंकुर येतो, अंकुरातून पान येते, पानातून फुल येते आणि फुलाच्या कळीमध्ये फळ तयार होते.
यतश् च कल्पनारूपो देहो ऽस्ति मनसो ऽन्तरे । बहीरूपतया राम ततो ऽस्त्य् एवेह स स्फुटः
राम, शरीर हे मनाच्या कल्पनेतूनच तयार होतं आणि मनाच्या आत असतं. म्हणूनच ते इथे बाहेरही स्पष्टपणे दिसतं.
य एव प्रतिभासो ऽस्य मनसः किल जायते । स एवाशु भवत्य् एतन् मृत्पिण्डो घटको यथा
मनात जशी कोणतीही प्रतिमा तयार होते, ती लगेचच प्रत्यक्षात येते, जशी मातीची गोळी घडून भांडे होतं.
प्रतिभासत एवेदं मनस्सङ्कल्पमात्रकम् । जगद् राघव नो सत्यं मृगतृष्णाजलं यथा
राघव, हे जग फक्त मनाच्या कल्पनेचं प्रकट रूप आहे; ते खरं नाही, जसं मृगजळातलं पाणी खरं नसतं.
प्रतिभासेन चैतेन देहो ऽयं दृश्यते पुरः । भीतिभ्रान्तेन बालेन वेतालो ऽग्रगतो यथा
हीच प्रतिमा समोर दिसत असल्यामुळे हे शरीर आपल्याला दिसतं; जसं एखाद्या घाबरलेल्या मुलाला पुढे वेताळ उभा आहे असं वाटतं.
आदिसर्गे पुरा कायप्रतिभासो ऽस्य चेतसः । यस् स एव विभुर् ब्रह्मा पद्मकोशगृहे स्थितः
सृष्टीच्या सुरुवातीला, त्याच्या मनात प्रथम देहाची कल्पना उमटली; तोच सर्वव्यापी ब्रह्मा कमळाच्या गर्भात वास करतो.