वासनाः कल्पयन् सो ऽपि यात्य् अहङ्कारतां पुनः । अहङ्कारो विनिर्णीता कालिकी बुद्धिर् उच्यते
तोही वासनांनी कल्पना करून पुन्हा अहंकाररूप घेतो; आणि जेव्हा हा अहंकार ठरवला जातो, तेव्हा त्याला काळाशी जोडलेली बुद्धी असे म्हणतात.
बुद्धिस् सङ्कल्पकलिता प्रयाता मननास्पदम् । मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः
बुद्धी ही संकल्पाने तयार होते आणि ती विचारांची जागा बनते; पण मन मात्र विविध कल्पनांनी भरलेले असते आणि हळूहळू ते इंद्रियांच्या स्वरूपात वागू लागते.
पाणिपादमयं देहम् इन्द्रियाणि विदुर् बुधाः । देहो ऽसौ जायते लोके म्रियते ऽपि च जीवति
ज्ञानी लोक जाणतात की शरीर हे हातपाय आणि इंद्रियांनी बनलेले आहे; हे शरीर जगात जन्मते, मरते, पण तरीही ते जगत असते.
एवं जीवो हि सङ्कल्पो वासनारज्जुवेष्टितः । दुःखजालपरीतात्मा क्रमाद् आयाति चित्तताम्
अशा प्रकारे जीव म्हणजे संकल्पच आहे, जो वासनांच्या दोऱ्याने गुंडाळलेला असतो; दुःखाच्या जाळ्यात अडकून तो हळूहळू मनाच्या अवस्थेला पोहोचतो.
क्रमेण पाकवशतः फलम् एति यथान्यताम् । अवस्थयैव नाकृत्या जीवो मलवशात् तथा
जसा फळाचा योग्य वेळी पक्वतेमुळे दुसरा अवस्थेला पोहोचतो, तसा जीवही मलामुळे, कृतीमुळे नव्हे तर स्थितीमुळे, आपली अवस्था बदलतो.
जीवो ऽहङ्कारतां प्राप्तस् त्व् अहङ्कारश् च बुद्धिताम् । सङ्कल्पजालवलिता मनस्तां बुद्धिर् आगता
जीव अहंकाराच्या अवस्थेला पोहोचतो आणि तो अहंकार बुद्धी बनतो. बुद्धी संकल्पांच्या जाळ्यात अडकते आणि मग ती मनाच्या अवस्थेला येते.
मनो हि सङ्कल्पमयं संस्थाग्रहणतत्परम् । प्रतियोगिव्यवच्छिन्नं प्राप्तम् अन्यैर् अपीहितैः
मन हे संकल्पांनी बनलेलं असतं आणि रूपं पकडण्याच्या इच्छेत मग्न असतं. ते विरोधांमुळे ठरवलं जातं आणि इतरांनी लादलेल्या गोष्टींनीही त्यावर परिणाम होतो.
इच्छाद्याश् शक्तयो मत्तां गावो वृषम् इवोन्मदम् । अनुधावन्ति दोषाय सरितस् सागरं यथा
इच्छा वगैरे शक्ती, जशा गायी बैलामागे धावतात किंवा नद्या समुद्राकडे जातात, तशाच त्या उन्मत्त मनामागे दोषासाठी धावतात.
इतिशक्तिमयं चेतो घनाहङ्कारतां गतम् । कोशकारक्रिमिकवद् इच्छया याति बन्धनम्
अशा प्रकारे, या शक्तींनी बनलेलं आणि घट्ट अहंकाररूप झालेलं मन स्वतःच्या इच्छेने, जसं कोशकार किडा स्वतः विणलेल्या धाग्याने बांधला जातो, तसंच बांधलं जातं.
स्वसङ्कल्पानुसन्धानात् पाशैर् आवलयद् वपुः । कष्टम् अस्मि स्वयं बद्धम् इत्य् आर्त्या परितप्यते
स्वतःच्या कल्पनांमध्ये सतत गुंतून, मन स्वतःलाच शरीराशी बांधून टाकते; मग दुःखाने व्याकुळ होऊन म्हणते, 'हाय! मी बांधले गेले आहे!'
बद्धम् अस्मीति कलयद् विद्यातत्त्वं जहच् छनैः । अविद्यां जनयत्य् अन्तर् जगज्जङ्गलराक्षसीम्
'मी बांधले आहे' असे समजून, ते हळूहळू खरी ज्ञानाची जाणीव सोडते आणि मनाच्या आत अज्ञान निर्माण करते, जे या जगाच्या अरण्यातील राक्षसासारखे आहे.
स्वसङ्कल्पिततन्मात्रजालाभ्यन्तरवर्ति च । परां विवशताम् एति शृङ्खलाबद्धसिंहवत्
स्वतःच कल्पना केलेल्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या जाळ्यात राहून, ते पूर्णपणे असहाय होते, जणू काही साखळ्यांनी बांधलेल्या सिंहासारखे.
विचित्रकार्यकर्तृत्वम् आहरद् वासनावशात् । स्वेच्छामात्रानुरचिता दशाश् चानुपतन् नवाः
मनातील वासनांच्या प्रभावामुळे, ते वेगवेगळ्या कृतींचा कर्ता म्हणून वागते आणि स्वतःच्या इच्छेने तयार झालेल्या नव्या नव्या अवस्था त्याला सतत अनुभवायला लागतात.
क्वचिन् मनः क्वचिद् बुद्धिः क्वचिज् ज्ञानं क्वचित् क्रिया । क्वचिद् एतद् अहङ्कारः क्वचित् पुर्यष्टकं स्मृतम्
कधी याला मन म्हणतात, कधी बुद्धी, कधी ज्ञान, तर कधी कृती असंही म्हणतात. कधी याला अहंकार म्हणतात, तर कधी सूक्ष्म शरीर असंही ओळखतात.
क्वचित् प्रकृतिर् इत्य् उक्तं क्वचिन् मायेति कल्पितम् । क्वचिन् मन इति प्रोक्तं क्वचित् कर्मेति संस्थितम्
कधी याला प्रकृती म्हणतात, कधी माया असं समजतात. कधी मन असंही म्हणतात, तर कधी कर्म म्हणून ओळखतात.
क्वचिद् बन्ध इति ख्यातं क्वचिच् चित्तम् इति स्फुटम् । प्रोक्तं क्वचिद् अविद्येति क्वचिद् इच्छेति सङ्गतम्
कधी याला बंधन म्हणतात, कधी स्पष्टपणे चित्त असंही म्हणतात. कधी अज्ञान असंही म्हणतात, तर कधी इच्छा याच्याशी जोडलेली असते.
तद् एतद् आबद्धम् इह चित्तं राघव दुःखितम् । तृष्णाशोकसमाविष्टं रोगायतनम् आतुरम्
हेच मन, हे राघव, इथे बांधलेलं आहे, दुःखाने भरलेलं आहे, तृष्णा आणि शोक यांनी व्यापलेलं आहे, आजारांचं घर आहे आणि नेहमीच त्रस्त असतं.
जरामरणमोहार्तं भवभावनया हतम् । ईहितानीहितैर् ग्रस्तम् अविद्यारागरञ्जितम्
मृत्यू आणि वार्धक्य यांच्या भ्रमाने त्रस्त, जन्ममरणाच्या कल्पनेने पिळवटलेले, केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मांनी पकडलेले, अज्ञानाच्या अंधारात रंगलेले असे हे जीव आहे.
इच्छासङ्कुचिताकारं कर्मवृक्षनवाङ्कुरम् । सुविस्मृतोत्पत्तिपदं कल्पितानर्थकल्पनम्
इच्छेने आकुंचित झालेलं, कर्मरुपी झाडाचं कोवळं पान, आपली उत्पत्ती पूर्णपणे विसरलेलं, स्वतःच कल्पनेतले दुःख निर्माण करणारं असं हे आहे.
कोशकारवद् आबद्धं कोशकारपदं गतम् । तन्मात्रवृन्दावयवम् अनन्तनरकातपम्
कोष विणणाऱ्यासारखं स्वतःच्याच जाळ्यात अडकलेलं, कोष विणणाऱ्याच्या अवस्थेला पोहोचलेलं, सूक्ष्म तत्त्वांनी बनलेलं आणि असंख्य नरकांच्या तापाने भाजलेलं आहे.
अदृश्यम् अपि शैलेन्द्रसमभारभरावहम् । जरामरणशाखाढ्यं संसारविषदुर्द्रुमम्
हे जरी दिसत नाही, तरी पर्वताएवढं ओझं वाहणारं, वार्धक्य आणि मृत्यूच्या फांद्यांनी भरलेलं, संसाराच्या विषारी आणि भयंकर झाडासारखं आहे.
इमं संसारम् अखिलम् आशापाशविधायकम् । दधद् अन्तः फलैर् हीनं वटधाना वटं यथा
ही सगळी संसाराची गाठ आशेच्या दोऱ्यांनी बांधलेली आहे, पण आतून ती पूर्णपणे फोल आहे, जशी वटवृक्षाची बीज फळ नसलेली असते.
चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् । कामाब्धिकल्लोलहतं विस्मृतात्मपितामहम्
चिंतेच्या ज्वाळांनी जळलेले, रागाच्या सर्पाने चावलेले, इच्छांच्या समुद्रात हेलकावे खात, स्वतःचा मूळ आणि आधार विसरलेले हे जीवन आहे.
मृगं यूथाद् इव भ्रष्टं शोकोपहतचेतनम् । पतङ्गकम् इवोज्ज्वाले दग्धं विषयपावके
जसा एखादा हरवलेला हरिण आपल्या कळपापासून वेगळा पडतो आणि दुःखाने व्याकुळ होतो, तसंच हे मन आहे; जसे पतंग तेजस्वी आगीत जळून जातात, तशी इंद्रियांच्या आकर्षणात होरपळ होते.
छिन्नमूलम् इवाम्भोजं परमां म्लानिम् आगतम् । छिन्नाशम् आत्मनस् स्थानाद् विदेशासङ्गदुस्स्थितम्
जसं कमळाचं मूळ तुटलं की ते कोमेजून जातं, तशीच आशा तुटलेली, आपल्या जागेपासून दूर गेलेली आणि परक्या ठिकाणी हालअपेष्टा सहन करणारी स्थिती होते.
विषयाहिषु मध्यस्थं मित्ररूपेषु शत्रुषु । दशाखदास्व् अनन्तासु लुठितं सङ्कटास्व् अति
इंद्रियांच्या सुखांमध्ये, मित्रासारखे किंवा शत्रूसारखे भासणाऱ्यांमध्ये, असंख्य अवस्थांमध्ये हेलकावत, कठीण प्रसंगी फारच त्रस्त होतो.
दुःखे निपतितं घोरे विहगं वागुरे यथा । आबद्धास्थं जगज्जाले शून्ये गन्धर्वपत्तने
जसा एखादा पक्षी जाळ्यात अडकतो, तसा हा जीव भीषण दुःखात पडतो; जगाच्या जाळ्यात गुंतलेला, गंधर्वांच्या रिकाम्या नगरीत भरकटतो.
उह्यमानम् अनर्थाब्धौ मनो विषयविद्रुतम् । उद्धरामरसङ्काश मातङ्गम् इव कर्दमात्
मन हे इंद्रियांच्या मागे धावून, अनर्थाच्या सागरात बुडते; हे राम, अमृताच्या सामर्थ्याने, जसा हत्ती चिखलातून वर काढावा तसा ते उचल.
बलीवर्दवद् आमग्नं मनो मननपल्वले । आलूनशीर्णावयवं बलाद् राम समुद्धर
मन हे विचारांच्या दलदलीत बैलासारखे रुतलेले, त्याचे अवयव जखमी आणि फाटलेले; हे राम, जोर लावून ते वर काढ.
शुभाशुभप्रसरपराहताकृतौ ज्वलज्जरामरणविषादमूर्छिते । दयेह न स्वमनसि यस्य जायते नराकृतिस् स जगति राम राक्षसः
हे राम, ज्या माणसाच्या मनात शुभ-अशुभ घडत असतानाही, म्हातारपण, मृत्यू आणि दुःख यांची जाणीव होऊनही, कधीच दया उत्पन्न होत नाही, तो या जगात जरी माणसासारखा दिसत असला तरी खरा राक्षसच आहे.