कुतो जातेयम् इति ते राम मास्तु विचारणा । इमां कथम् अहं हन्मीत्य् एषा ते ऽस्तु विचारणा
हे राम, ही अज्ञान कुठून आली याचा विचार करू नकोस. याऐवजी, 'हे कसं नष्ट करावं' हाच विचार तुझ्या मनात असू दे.
अस्तङ्गतायां क्षीणायाम् अस्यां ज्ञास्यसि राघव । यत एषा यथा चैषा यथा नष्टेत्य् अखण्डितम्
हे राघव, जेव्हा ही अज्ञान संपून जाईल, तेव्हा तुला पूर्णपणे समजेल की ती कुठून आली, कशी होती आणि कशी नाहीशी झाली.
वस्तुतः खलु नास्त्य् एषा विभात्य् एवानवेक्षिता । असतो भ्रान्तिभातस्य रूपं जानाति कः कुतः
खरं पाहिलं तर ही अज्ञान मुळीच अस्तित्वात नाही; ती फक्त नीट पाहिलं नाही की भासत असते. जी गोष्ट खरीच नाही, तिचं स्वरूप कोण जाणू शकतो आणि कुठून?
जातेयं प्रौढिम् आपन्ना दोषायैवातताकृतिः । बलात् प्रणाशयित्वैनां परिज्ञास्यसि वै ततः
ही गोष्ट वाढून मोठी झाली आहे आणि तिचं रूप फक्त त्रास देण्यासाठीच आहे. तिला जोराने नष्ट केल्यावरच तुला खरं समजेल.
अपि शूरा अपि प्राज्ञास् ते न सन्ति जगत्त्रये । अविद्यया ये पुरुषा न नाम विवशीकृताः
तीनही जगातले शूर आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा, जर अज्ञानामुळे असहाय झाले असतील, तर ते खरं शूर किंवा ज्ञानी म्हणता येणार नाहीत.
तद् अस्यां रोगशालायां यत्नं कुरु चिकित्सने । यथैषा जन्मदुःखेन न भूयस् त्वां नियोक्ष्यति
म्हणून या आजाराच्या दवाखान्यात तू उपचार करण्याचा पूर्ण प्रयत्न कर, म्हणजे हे अज्ञान तुला पुन्हा जन्मदुःखात ओढणार नाही.
सर्वापदाम् एकसखीम् अज्ञानतरुमञ्जरीम् । अनर्थसार्थजननीम् अविद्याम् अलम् उद्धर
सर्व संकटांची एकमेव सोबती, अज्ञानरूपी झाडाची फुलं, आणि अनर्थांच्या रांगेची जननी असलेल्या अज्ञानाला पूर्णपणे उपटून टाक.
भयविषाददुराधिविपत्प्रदां हृदयमोहमहापटलाकुलाम् । भृशम् अपास्य कुदृष्टिम् इमां बलाद् भव भवार्णवपारम् उपागतः
भीती, विष, असह्य दुःख आणि संकटे निर्माण करणारी, हृदयात अज्ञानाचा गडद अंधार भरून टाकणारी ही चुकीची दृष्टी जोराने दूर फेकून दे; मग तू या जन्ममरणाच्या महासागराच्या पलीकडे पोहोचशील.
कुपितस्यासतो ऽप्य् अस्य प्रेक्षामात्रविनाशिनः । अविद्याविततव्याधेर् औषधं शृणु राघव
राघव, या खोट्या आणि संतप्त मनाच्या केवळ ओळखीने नष्ट होणाऱ्या, पण सर्वत्र पसरलेल्या आणि बरे करायला कठीण असलेल्या अज्ञानरूपी आजारावर उपाय काय आहे ते ऐक.
यां तां कथयितुं जातिं राम राजससात्त्विकीम् । मनोवीर्यविचारार्थं प्रस्तुतो ऽस्मीति तां शृणु
राम, मनाच्या सामर्थ्याचा विचार करण्यासाठी मी जी सात्त्विक प्रकृती सांगणार आहे, ती आता ऐक.
यत् तद् अस्त्य् अमृतं ब्रह्म सर्वव्यापि निरामयम् । चिदाभासम् अनन्ताख्यम् अनादि विगतभ्रमम्
जे अमर आहे, सर्वत्र व्यापलेले, दुःखरहित, चैतन्याचे प्रतिबिंब, अनंत असे, अनादी आणि भ्रांतिरहित — ते ब्रह्म आहे आणि ते अस्तित्वात आहे.
चित्स्पन्दवपुषस् तस्य स्पन्दः कस्माच्चिद् एव हि । प्रदेशाद् घनताम् एति सोम्याब्धेश् चलनाद् इव
जशी चंद्राच्या समुद्रातली हालचाल एक ठराविक जागेतून उठून समुद्र फुगतो, तशीच त्या चैतन्याच्या हालचालीची लहरही कुठूनतरी उगम पावते.
अन्तर् अब्धेर् जलं यद्वत् स्पन्दात् स्तम्भवद् ईहते । सर्वशक्ति तथैकत्र गच्छति स्पन्दशक्तिताम्
जसं समुद्राच्या पाण्यात हालचालीमुळे पाणी एखाद्या ठिकाणी घट्ट झाल्यासारखं वाटतं, तसंच सर्व शक्ती एकत्र येऊन त्या हालचालीच्या शक्तीत बदलते.
आत्मन्य् एवात्मना व्योम्नि यथा सरति मारुतः । तथेहात्मात्मशक्त्यैव स्वात्मन्य् एवैति लोलताम्
जसा वारा आकाशात स्वतःच्या शक्तीने फिरतो, तसाच इथे आत्मा आपल्या स्वतःच्या शक्तीने स्वतःमध्येच क्रियाशील होतो.
स्वशिखास्पन्दशक्त्यैव दीपस् सोम्यो यथोच्चताम् । एति तद्वद् असाव् आत्मा तत् स्वे वपुषि वल्गति
जसा दिवा आपल्या ज्योतीच्या शक्तीने उजळतो, तसाच आत्मा आपल्या स्वतःच्या स्वरूपात तेजाने चमकतो.
जलान्तरे ऽम्बुधेर् यद्वल् लसद् वारि क्वचिच् चलम् । सर्वशक्तिवपुष्य् एव तथा स्पन्दो विलासवान्
जसं समुद्राच्या पाण्यात कधी पाणी चमकतं, कधी हलतं, तसं सर्वशक्तीच्या देहातही स्पंदन आपला खेळ दाखवतं.
यथोल्लसति भाचक्रैर् द्रवत्काञ्चनसागरः । तथात्मनि परिस्पन्दैस् स्फुरत्य् अच्छैश् चिदर्णवः
जसं वितळलेल्या सोन्याच्या सागरात प्रकाशाचे वर्तुळं चमकतात, तसं आत्म्यातील चैतन्याचं सागर शुद्ध स्पंदनांनी उजळतं.
लक्ष्यते मौक्तिकस्पन्दो यथा व्योम्नि दृशा दृशः । तथोदेति लसद्रूपा स्वशक्तिर् ब्रह्मणश् चितः
जसं आकाशात मोत्याचं हलणं डोळ्यांनी दिसतं, तसं ब्रह्माच्या चैतन्यातून त्याच्या स्वतःच्या शक्तीचं तेजस्वी रूप प्रकट होतं.
किञ्चित्क्षुभितरूपा सा चिच्छक्तिश् चिन्महार्णवे । तन्मय्य् एव स्फुरत्य् अच्छा तत्रैवोर्मिर् इवार्णवे
ती चैतन्यशक्ती थोडी हललेली असते, आणि त्या चैतन्याच्या महासागरातच शुद्धपणे चमकत राहते, जशी लाट समुद्रातच उठते.
आत्मनो ऽव्यतिरिक्तैव व्यतिरिक्तेव तिष्ठति । आलोकश्रीर् इवालोककोटरे घनतां गता
स्वतः वेगळी नाही, पण जणू काही वेगळीच आहे असं वाटतं, जसं प्रकाशाच्या खोलीतली तेजाची छटा दाट झाली की वेगळी भासते.
क्षणं स्फुरन्ती सा देवी सर्वशक्तितया तया । चिनोति स्वां स्वयं शक्तिं कलेन्दोश् शीतताम् इव
क्षणभर ती देवी सर्वशक्तीने चमकते आणि स्वतःची शक्ती स्वतःच गोळा करते, जशी चंद्र आपली शीतलता आपल्यातच साठवतो.
उदितैषा प्रकाशाख्या चिच्छक्तिः परमात्मनः । देशकालक्रियाशक्तीर् वयस्यास् सम्प्रकर्षति
ही चेतनेची शक्ती, जी प्रकाशरूपाने प्रकट होते, परमात्म्यातून उगवते आणि देश, काळ, कृती या आपल्या सोबत्यांच्या शक्तीला एकत्र आणते.
अविदित्वा स्वभावं स्वं व्याप्यानन्तपदं स्थिता । रूपं परिमितेवासौ भावयत्य् अविभाविता
आपला खरा स्वभाव न कळता, अनंत प्रदेश व्यापूनही, ती स्वतःचं रूप मर्यादित आहे असं समजते, जरी तिचं खरं अस्तित्व वेगळं ओळखता येत नाही.
यदैव भावितं रूपं तया परमकान्तया । तदैवैनाम् अनुगता नामसङ्ख्यादिका दृशः
जेव्हा ती परमप्रिय व्यक्ती एखाद्या रूपाचा विचार करते, तेव्हा लगेचच नाव, संख्या आणि इतर सर्व ओळखी तिच्या मागे येतात.
चिद् अथैतदवस्थैव व्यतिरिक्ता स्थितात्मनः । अनन्ता तद्गतैवाशु लहरीव महार्णवात्
हे जे चैतन्याचं स्वरूप आहे, ते देहधारी आत्म्यापासून वेगळं राहतं; पण ते अनंत असल्यामुळे, मोठ्या समुद्रातून येणाऱ्या लाटेसारखं लगेच त्यात प्रवेश करतं.
यथा कटककेयूरैर् भेदो हेम्नो विलक्षणः । तथात्मनश् चिता रूपं भावयन्त्या स्वम् आंशिकम्
जसं कडे किंवा अंगठी यांच्यातला फरक सोन्यापासून वेगळा नसतो, तसंच चैतन्य जे रूप मनात आणतं, ते आत्म्याचाच एक अंश असतो.
यथा दीपेन दीपानां जातानाम् आत्मना तथा । देशकालकलामात्रभेदस् स्वो भावितश् चिता
जसं एक दिवा दुसऱ्या दिव्यांना आपल्या ज्योतीने पेटवतो, तसंच चैतन्य जे रूप घडवतं, ते फक्त देश, काळ आणि प्रमाण यांच्या फरकामुळे वेगळं दिसतं.
देशकालपरिस्पन्दशक्तिसन्दीपिताथ चित् । सङ्कल्पम् अनुधावन्ती प्रयाति कलनापदम्
मग, देश आणि काळ यांच्या हालचालींच्या शक्तीने जागृत झालेली चैतन्य, विचारामागे जात, मोजणीच्या अवस्थेत प्रवेश करते.
विकल्पकल्पिताकारं देशकालक्रियास्पदम् । चितो रूपं महाबाहो क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते
हे महाबाहु, संकल्पाने घडवलेली आणि देश, काळ, कृती यांच्यात असलेली चैतन्याची जी रूपे आहेत, त्याला 'क्षेत्रज्ञ' असे म्हणतात.
क्षेत्रं शरीरम् इत्य् आहुस् तद् असौ वेत्त्य् अखण्डितम् । सबाह्याभ्यन्तरं तेन क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते
'क्षेत्र' म्हणजे शरीर असे सांगतात, आणि जो हे शरीर बाहेरून व आतून अखंडपणे जाणतो, त्यालाच 'क्षेत्रज्ञ' म्हणतात.