अविद्ययैवोत्तमया स्वात्मनाशोद्यमोत्कया । विद्या सम्प्राप्यते राम सर्वदोषातिहारिणी
हे राम, स्वतःच्या नाशाची इच्छा निर्माण करणाऱ्या अत्युच्च अज्ञानामुळेच खरी ज्ञानप्राप्ती होते, आणि ते ज्ञान सर्व दोष दूर करणारे असते.
शाम्यति ह्य् अस्त्रम् अस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलम् । शमं विषं विषेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः
एक शस्त्र दुसऱ्या शस्त्राने शांत होते, मळ दुसऱ्या मळाने धुतला जातो, विष विषानेच शांत होते, आणि शत्रू शत्रूनेच मारला जातो.
ईदृशी भूतमायेयं या स्वनाशेन हर्षदा । न लक्ष्यते स्वभावो ऽस्याः प्रेक्ष्यमाणैव नश्यति
ही भूतमाया अशीच आहे की, ती स्वतःच्या नाशाने आनंद देते; तिचे खरे स्वरूप कधीही दिसत नाही, कारण पाहताच ती नाहीशी होते.
विवेकम् आच्छादयति जगन्ति जनयत्य् अलम् । न च विज्ञायते कैषा पश्याश्चर्यम् इदं महत्
ही विवेक झाकते, जग निर्माण करते, आणि तरीही कुणालाच ओळखता येत नाही—हे किती मोठं आश्चर्य आहे!
अप्रेक्ष्यमाणा स्फुरति प्रेक्षिता तु विनश्यति । मायेयम् अपरिज्ञायमानरूपैव वल्गति
दिसत नसताना ती हालचाल करते; पण जरा नजर गेली की नाहीशी होते. तिचं खरं रूप कधीच समजत नाही—ही माया सतत नाचत राहते.
अहो नु खलु चित्रेयं माया संसारबन्धनी । असत्यैवातिसत्येव प्राज्ञान् अपि हिनस्ति या
काय अद्भुत आहे ही माया! ती संसारात बांधून ठेवते. खरी नसतानाही अगदी खरी वाटते, आणि ज्ञानी माणसालाही फसवते.
अत्यभिन्ने पदे तस्मिंस् तन्वाना भेदम् आततम् । संसारमाया विज्ञाता येनासौ पुरुषोत्तमः
जेव्हा पूर्णपणे एक असलेल्या त्या अवस्थेत भेद निर्माण केला जातो, तेव्हा जो ही संसारमाया ओळखतो, तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
नास्त्य् एषा परमार्थेनेत्य् एवम्भावनयेद्धया । ज्ञो भूत्वा ज्ञेयसम्प्राप्त्या ज्ञास्यस्य् अस्यास् त्वम् आशयम्
‘हे खरंच अस्तित्वात नाही’ अशी ठाम भावना मनात ठेवून, जे जाणण्यासारखं आहे ते जेव्हा तुझ्या अनुभूतीत येईल, तेव्हा तुला या मायेचं खरे स्वरूप समजेल.
यावत् तु न प्रबुद्धस् त्वं तावन् मद्वचसैव ते । निश्चयो भवतूद्दामो नास्त्य् अविद्येति निश्चलः
जोपर्यंत तुझं मन पूर्णपणे जागृत होत नाही, तोपर्यंत माझ्या शब्दांवर विश्वास ठेव आणि ठामपणे असं ठरव की ‘अज्ञान अस्तित्वात नाही’.
यद् इदं दृश्यतां यातं मानसं मननं महत् । असत् तद् इति यस्यान्तर् निश्चयो मोक्षभाग् असौ
हे जे काही मनात उमटतं, मोठ्या विचारांचं रूप घेतं, ते खोटं आहे असं ज्याच्या मनात निश्चयाने ठरलेलं असतं, तो माणूस मुक्तीला पात्र होतो.
यद् इदं दृश्यतां प्राप्तं मनोमात्रविजृम्भितम् । सत् तद् ब्रह्मेति यस्यान्तर् निश्चयस् सो ऽपि मोक्षभाक्
हे जे काही दिसतं, जे फक्त मनातून प्रकट होतं, ते खरं आहे आणि तेच ब्रह्म आहे असा ज्याच्या मनात ठाम विश्वास असतो, तोही माणूस मुक्तीला पोहोचतो.
चलाचला तृतीया या दृष्टिर् आबद्धभावना । सा समग्रजगद्भूतखगबन्धनवागुरा
ती जी तिसरी दृष्टी आहे, जी कधी हलणारी तर कधी स्थिर असते, ती केवळ कल्पनेची पकड आहे. हीच ती जाळं आहे, जी सगळ्या जगातील जीवांना जणू पक्ष्यांसारखं बांधून ठेवते.
यस् स्वप्नभ्रमवद् भ्रान्तम् असत् सद् वैकनिश्चयः । जगत् पश्यत्य् असक्तात्मा न स दुःखे निमज्जति
जो माणूस या जगाला स्वप्नातील भ्रांतीसारखं, कधी खरं तर कधी खोटं, असं अनिश्चित समजून, मनाने अलिप्त राहतो, तो दुःखात बुडत नाही.
यस्येमास् स्वस्वरूपासु भावनास्व् आत्मभावनाः । अस्वरूपस्वरूपस्य तस्याविद्यैव विद्यते
ज्याच्या मनात या वेगवेगळ्या कल्पनांमध्ये स्वतःची ओळख निर्माण होते आणि ज्याच्यासाठी खरे आणि खोटे यांची गल्लत होते, त्याच्याकडे फक्त अज्ञानच उरते.
विकारितादयो दोषा न केचन महात्मनि । परमात्मनि विद्यन्ते पयसीवेह पांसवः
परमात्म्यात, त्या महान आत्म्यात, बदलासारखे कोणतेही दोष राहत नाहीत, जसं शुद्ध पाण्यात मुळीच धूळ राहत नाही.
भावना शब्दशब्दार्थरञ्जनेयं जगद्गता । व्यवहारार्थम् उत्पन्ना व्यतिरिक्ता न चात्मनः
ही कल्पना, जी शब्द आणि त्यांच्या अर्थांनी जगाला रंगवते, ती केवळ व्यवहारासाठी निर्माण होते आणि आत्म्यापासून वेगळी नाही.
अनेन व्यवहारेण विनैताश् शास्त्रदृष्टयः । संस्थितिं नाधिगच्छन्ति पटा इव वितन्तवः
या व्यवहाराशिवाय शास्त्रातील मतांना स्थैर्य मिळत नाही, जसे कापडाशिवाय धागे एकत्र राहत नाहीत.
उह्यमानो ह्य् अविद्याध्वन्य् आत्मा नेहोपलभ्यते । आत्मज्ञानाद् ऋते तच् च शास्त्रार्थात् समवाप्यते
अज्ञानाच्या मार्गावर भटकताना आत्मा येथे सापडत नाही; आत्मज्ञानावाचून तो मिळत नाही, आणि ते शास्त्राच्या अर्थातूनच मिळते.
अविद्यासरितः पारम् आत्मलाभाद् ऋते किल । राम नासाद्यते तद् धि पदम् अक्षयम् अच्युतम्
राम, आत्मा मिळाल्याशिवाय अज्ञानाच्या नदीचा पार गाठता येत नाही; कारण तेच खरे, नाश न होणारे आणि अचल स्थान आहे.
यतः कुतश्चिज् जातेयम् अविद्या भ्रमदायिनी । नूनं स्थितिम् उपायाता समाच्छाद्य पदं स्थिता
ही अज्ञान, जी माणसाला भरकटवते, कुठून तरी उत्पन्न झाली आहे. तिने खरी स्थिती झाकली असून, तीच आता मनात ठाण मांडून बसली आहे.
कुतो जातेयम् इति ते राम मास्तु विचारणा । इमां कथम् अहं हन्मीत्य् एषा ते ऽस्तु विचारणा
हे राम, ही अज्ञान कुठून आली याचा विचार करू नकोस. याऐवजी, 'हे कसं नष्ट करावं' हाच विचार तुझ्या मनात असू दे.
अस्तङ्गतायां क्षीणायाम् अस्यां ज्ञास्यसि राघव । यत एषा यथा चैषा यथा नष्टेत्य् अखण्डितम्
हे राघव, जेव्हा ही अज्ञान संपून जाईल, तेव्हा तुला पूर्णपणे समजेल की ती कुठून आली, कशी होती आणि कशी नाहीशी झाली.
वस्तुतः खलु नास्त्य् एषा विभात्य् एवानवेक्षिता । असतो भ्रान्तिभातस्य रूपं जानाति कः कुतः
खरं पाहिलं तर ही अज्ञान मुळीच अस्तित्वात नाही; ती फक्त नीट पाहिलं नाही की भासत असते. जी गोष्ट खरीच नाही, तिचं स्वरूप कोण जाणू शकतो आणि कुठून?
जातेयं प्रौढिम् आपन्ना दोषायैवातताकृतिः । बलात् प्रणाशयित्वैनां परिज्ञास्यसि वै ततः
ही गोष्ट वाढून मोठी झाली आहे आणि तिचं रूप फक्त त्रास देण्यासाठीच आहे. तिला जोराने नष्ट केल्यावरच तुला खरं समजेल.
अपि शूरा अपि प्राज्ञास् ते न सन्ति जगत्त्रये । अविद्यया ये पुरुषा न नाम विवशीकृताः
तीनही जगातले शूर आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा, जर अज्ञानामुळे असहाय झाले असतील, तर ते खरं शूर किंवा ज्ञानी म्हणता येणार नाहीत.
तद् अस्यां रोगशालायां यत्नं कुरु चिकित्सने । यथैषा जन्मदुःखेन न भूयस् त्वां नियोक्ष्यति
म्हणून या आजाराच्या दवाखान्यात तू उपचार करण्याचा पूर्ण प्रयत्न कर, म्हणजे हे अज्ञान तुला पुन्हा जन्मदुःखात ओढणार नाही.
सर्वापदाम् एकसखीम् अज्ञानतरुमञ्जरीम् । अनर्थसार्थजननीम् अविद्याम् अलम् उद्धर
सर्व संकटांची एकमेव सोबती, अज्ञानरूपी झाडाची फुलं, आणि अनर्थांच्या रांगेची जननी असलेल्या अज्ञानाला पूर्णपणे उपटून टाक.
भयविषाददुराधिविपत्प्रदां हृदयमोहमहापटलाकुलाम् । भृशम् अपास्य कुदृष्टिम् इमां बलाद् भव भवार्णवपारम् उपागतः
भीती, विष, असह्य दुःख आणि संकटे निर्माण करणारी, हृदयात अज्ञानाचा गडद अंधार भरून टाकणारी ही चुकीची दृष्टी जोराने दूर फेकून दे; मग तू या जन्ममरणाच्या महासागराच्या पलीकडे पोहोचशील.
कुपितस्यासतो ऽप्य् अस्य प्रेक्षामात्रविनाशिनः । अविद्याविततव्याधेर् औषधं शृणु राघव
राघव, या खोट्या आणि संतप्त मनाच्या केवळ ओळखीने नष्ट होणाऱ्या, पण सर्वत्र पसरलेल्या आणि बरे करायला कठीण असलेल्या अज्ञानरूपी आजारावर उपाय काय आहे ते ऐक.
यां तां कथयितुं जातिं राम राजससात्त्विकीम् । मनोवीर्यविचारार्थं प्रस्तुतो ऽस्मीति तां शृणु
राम, मनाच्या सामर्थ्याचा विचार करण्यासाठी मी जी सात्त्विक प्रकृती सांगणार आहे, ती आता ऐक.