अयम् अन्यो ऽयम् अन्यो ऽयं भाग इत्य् अन्तर् आत्मनोः । मिथ्याज्ञानविकल्पोक्तौ वाचि सत्यार्थतात्र का
हा वेगळा, तो वेगळा, हा त्याचा भाग आहे — अशी जी आत्मा आणि इतर यांच्यात भेदाची कल्पना आहे, ती फक्त चुकीच्या समजुतीमधून निर्माण होते; अशा बोलण्यामध्ये खरेपणा कुठे आहे?
वह्नेश् शिखाया जातेयं शिखेति मनसो हि या । चापलोत्था विकल्पश्रीर् वस्तुतस् सा न सिध्यति
ज्या वेळी अग्नीची ज्वाळा उठते, तेव्हा ती वेगळी ज्वाळा आहे अशी कल्पना मनाच्या चंचलतेमुळे होते; प्रत्यक्षात असा भेद खराच नसतो.
असत्यैव विकल्पोक्तिस् सत्यभावेन कल्प्यते । मोहोपहतदृष्टित्वाद् द्विचन्द्रज्ञानदोषवत्
भेदाची जी कल्पना आहे ती खरीच नसते, पण मोहामुळे दृष्टी भ्रमित झाल्याने ती खरी आहे असे वाटते, जसे दोन चंद्र दिसण्याचा भ्रम होतो.
सर्वस्मात् सर्वगात् तस्माद् अनन्ताद् ब्रह्मणः पदात् । नान्यत् किञ्चित् सम्भवति तद् उक्तं यत् तद् एव तत्
सर्वत्र असलेल्या, अनंत असलेल्या ब्रह्मातून दुसरे काहीही उत्पन्न होत नाही; जे काही आहे, ते फक्त तेच आहे.
ब्रह्मतत्त्वं विना नेह किञ्चिद् एवोपपद्यते । सर्वं च खल्व् इदं ब्रह्मेत्य् एषैव परमार्थता
ब्रह्माची खरी ओळख नसताना इथे काहीही शक्य नाही; खरंतर, हे सर्व ब्रह्मच आहे—हीच सर्वात मोठी सत्यता आहे.
एवम्प्रायश् च हे प्राज्ञ सिद्धान्तस् ते भविष्यति । अत्रैवोदाहरिष्यामस् सिद्धान्तार्थोक्तिपञ्जरम्
असं समज, हे ज्ञानी, हाच तुझा निष्कर्ष होईल; आता मी या तत्त्वज्ञानाचा सारांश थोडक्यात सांगतो.
इहाविद्यादिकाः केचिद् विद्यन्ते नेतरे क्रमाः । ज्ञास्यस्य् अलम् अशेषार्थम् एतद् अज्ञानसङ्क्षये
इथे अज्ञानापासून सुरू होणाऱ्या काही अवस्था आहेत; इतर कोणतेही क्रम नाहीत. अज्ञान संपल्यावर तुला हे सर्व पूर्णपणे समजेल.
अवस्तुसङ्क्षये वस्तु यथावस्तु प्रसीदति । यथावद् दृश्यते दृश्यं जगन् नैशतमःक्षये
ज्या वेळी असत्य नष्ट होतं, त्या वेळी सत्य आपोआप आपल्या खऱ्या रूपात प्रकट होतं; जसं रात्रीचं अंधार दूर झाल्यावर जग अगदी जसंच्या तसं दिसतं.
यद् इदम् अखिलम् आततं कुदृष्ट्या तद् उपशमे तव राम निर्मलाभे । अवितथवरदर्शने भविष्यत्य् अवितथम् एव न संशयो ऽत्र कश्चित्
हे राम, चुकीच्या दृष्टीमुळे हे सारं पसरलेलं आहे; पण तुझ्या मनात शांतता आणि निर्मळ दृष्टी निर्माण झाली की, तुझ्या खऱ्या आणि अढळ नजरेला हे सर्व अगदी खरं खरं दिसेल—याबद्दल काहीच शंका नाही.
क्षीरोदकुक्षितुल्याभिश् शीतलामलदीप्तिभिः । तवोक्तिभिर् विचित्राभिर् गम्भीराभिर् इहाभितः
तुझ्या या अद्भुत आणि खोल विचारांनी, जे दूधसमुद्रासारख्या शीतल, निर्मळ तेजाने झळकत आहेत, मी सर्व बाजूंनी वेढलेलो आहे.
क्षणम् आन्ध्यम् इवाप्नोमि क्षणं यामि प्रकाशताम् । शान्तातपबलः प्रावृड्लोलाभ्र इव वासरः
कधी क्षणभर मी अंधारात जातो, तर कधी प्रकाशात येतो—जणू पावसाळ्यातल्या थंड ढगांनी दिवसाचं तेज कमी केल्यासारखं.
अनन्तस्याप्रमेयस्य सर्वस्यैकस्य भास्वतः । अनस्तमितसारस्य कलना कथम् आगता
अनंत, मोजता न येणारा, सर्वत्र पसरलेला, तेजस्वी आणि कधीही न संपणाऱ्या स्वरूपात मर्यादा कशी आली?
यथाभूतार्थवाक्यार्थास् सर्वा एव ममोक्तयः । नासमर्थविरूपार्थाः पूर्वापरविरोधदाः
माझ्या सर्व वचनांत नेहमी वस्तुस्थितीचाच अर्थ असतो; ती दुर्बल, वाकडी किंवा एकमेकांना विरोध करणारी नाहीत.
ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोधे प्रततोदये । यथावज् ज्ञास्यसि स्वस्थो मद्वाग्दृष्टिम् इमाम् अलम्
ज्ञानदृष्टी स्वच्छ झाली आणि जागृती सातत्याने उमटू लागली, की तू शांत चित्ताने माझ्या या दृष्टीकोनाला योग्य प्रकारे जाणशील—इतकेच.
उपदेश्योपदेशार्थं शास्त्रार्थप्रतिपत्तये । शब्दार्थवाक्यरचना भ्रमायेयं क्षणं तव
शब्द, अर्थ आणि वाक्यांची ही रचना तुला क्षणभर भ्रम वाटते, पण ती उपदेशासाठी आणि शास्त्रार्थ समजून घेण्यासाठीच आहे.
यदाधुना ज्ञास्यसि तत् सत्यम् अत्यन्तनिर्मलम् । वाच्यवाचकशब्दार्थभेदं ज्ञास्यसि वै तदा
जेव्हा तू खरे आणि अत्यंत निर्मळ असे सत्य जाणशील, तेव्हा तुला शब्द आणि त्याचा अर्थ, बोललेले आणि त्याचा संकेत यातील फरक खऱ्या अर्थाने कळेल.
भेदकृद् वाक्प्रपञ्चो ऽयम् उपदेश्येषु कल्पितः । स चाज्ञेष्व् एव न ज्ञेषु विद्यते पारमार्थिकः
ही जी बोलण्याची विविधता आहे, जी भेद निर्माण करते, ती शिकवण्यासाठीच कल्पिलेली आहे; ती खऱ्या अर्थाने ज्ञानी लोकांसाठी नसून, अज्ञ लोकांसाठीच आहे.
कलनामलम् ईहादि किञ्चिन् नात्मनि विद्यते । नीरागं ब्रह्म निर्द्वन्द्वं तद् एवेदं जगत् स्थितम्
स्वतःमध्ये कोणतीही गणना, इच्छा किंवा प्रयत्न नसतात; ब्रह्म हे आसक्ती आणि द्वैतापासून मुक्त आहे—हेच खरे असून, या जगाचे अस्तित्व त्यातच आहे.
एतद् विचित्ररूपाभिर् उक्तिभिर् बहुशः पुनः । विस्तारेणैव वक्तव्यं सिद्धान्तावसरे ऽनघ
हे अनेक प्रकारे, वेगवेगळ्या शब्दांत, वारंवार आणि विस्ताराने सांगावे लागते, हे पापरहित, अंतिम शिकवणीच्या वेळी हे पुन्हा सांगावेच लागते.
वाक्प्रपञ्चं विना त्व् एतद् अज्ञानम् अतुलं तमः । भेत्तुम् अन्योऽन्यम् उदितं यत्नं कर्तुं न शक्यते
शब्दांचा वापर न करता, हे अद्वितीय अज्ञानरूपी अंधार दूर करता येत नाही; एकाने दुसऱ्याला समजावण्याचा प्रयत्न शब्दांशिवाय करता येत नाही.
अविद्ययैवोत्तमया स्वात्मनाशोद्यमोत्कया । विद्या सम्प्राप्यते राम सर्वदोषातिहारिणी
हे राम, स्वतःच्या नाशाची इच्छा निर्माण करणाऱ्या अत्युच्च अज्ञानामुळेच खरी ज्ञानप्राप्ती होते, आणि ते ज्ञान सर्व दोष दूर करणारे असते.
शाम्यति ह्य् अस्त्रम् अस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलम् । शमं विषं विषेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः
एक शस्त्र दुसऱ्या शस्त्राने शांत होते, मळ दुसऱ्या मळाने धुतला जातो, विष विषानेच शांत होते, आणि शत्रू शत्रूनेच मारला जातो.
ईदृशी भूतमायेयं या स्वनाशेन हर्षदा । न लक्ष्यते स्वभावो ऽस्याः प्रेक्ष्यमाणैव नश्यति
ही भूतमाया अशीच आहे की, ती स्वतःच्या नाशाने आनंद देते; तिचे खरे स्वरूप कधीही दिसत नाही, कारण पाहताच ती नाहीशी होते.
विवेकम् आच्छादयति जगन्ति जनयत्य् अलम् । न च विज्ञायते कैषा पश्याश्चर्यम् इदं महत्
ही विवेक झाकते, जग निर्माण करते, आणि तरीही कुणालाच ओळखता येत नाही—हे किती मोठं आश्चर्य आहे!
अप्रेक्ष्यमाणा स्फुरति प्रेक्षिता तु विनश्यति । मायेयम् अपरिज्ञायमानरूपैव वल्गति
दिसत नसताना ती हालचाल करते; पण जरा नजर गेली की नाहीशी होते. तिचं खरं रूप कधीच समजत नाही—ही माया सतत नाचत राहते.
अहो नु खलु चित्रेयं माया संसारबन्धनी । असत्यैवातिसत्येव प्राज्ञान् अपि हिनस्ति या
काय अद्भुत आहे ही माया! ती संसारात बांधून ठेवते. खरी नसतानाही अगदी खरी वाटते, आणि ज्ञानी माणसालाही फसवते.
अत्यभिन्ने पदे तस्मिंस् तन्वाना भेदम् आततम् । संसारमाया विज्ञाता येनासौ पुरुषोत्तमः
जेव्हा पूर्णपणे एक असलेल्या त्या अवस्थेत भेद निर्माण केला जातो, तेव्हा जो ही संसारमाया ओळखतो, तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
नास्त्य् एषा परमार्थेनेत्य् एवम्भावनयेद्धया । ज्ञो भूत्वा ज्ञेयसम्प्राप्त्या ज्ञास्यस्य् अस्यास् त्वम् आशयम्
‘हे खरंच अस्तित्वात नाही’ अशी ठाम भावना मनात ठेवून, जे जाणण्यासारखं आहे ते जेव्हा तुझ्या अनुभूतीत येईल, तेव्हा तुला या मायेचं खरे स्वरूप समजेल.
यावत् तु न प्रबुद्धस् त्वं तावन् मद्वचसैव ते । निश्चयो भवतूद्दामो नास्त्य् अविद्येति निश्चलः
जोपर्यंत तुझं मन पूर्णपणे जागृत होत नाही, तोपर्यंत माझ्या शब्दांवर विश्वास ठेव आणि ठामपणे असं ठरव की ‘अज्ञान अस्तित्वात नाही’.
यद् इदं दृश्यतां यातं मानसं मननं महत् । असत् तद् इति यस्यान्तर् निश्चयो मोक्षभाग् असौ
हे जे काही मनात उमटतं, मोठ्या विचारांचं रूप घेतं, ते खोटं आहे असं ज्याच्या मनात निश्चयाने ठरलेलं असतं, तो माणूस मुक्तीला पात्र होतो.