येहा या कल्पना यो ऽर्थो यश् शब्दो यो ऽङ्गिनां गणः । तज्जत्वात् तन्मयत्वाच् च तत् तत् तन्मयम् इष्यते
इथे जी कोणतीही कल्पना, वस्तू, शब्द किंवा गुणसमूह आहे, ते सर्व त्या एकाच्यापासून उत्पन्न झालेले आणि त्याच्याने व्यापलेले असल्यामुळे, ते सर्व त्याच आहे असे मानले जाते.
तज्जस् स एव भवति वह्नेर् वह्निर् इवोत्थितः । जन्यो ऽयं जनकश् चायम् इत्य् उक्तौ भेदकल्पना
जसं अग्नीतूनच अग्नी प्रकटतो, तसंच त्यातून जे निर्माण होतं, तेही तेच असतं. 'निर्माता' आणि 'निर्मिती' असं वेगळेपण फक्त कल्पनेत आहे.
अयम् अस्मात् समुत्पन्न इतीयं या जगत्स्थितिः । आधिक्यं तत् क्रियाशक्तौ जन्यं जनकम् एव तत्
'हे त्यातून निर्माण झालं' अशी जी जगाची समजूत आहे, ती केवळ कृतीच्या शक्तीच्या प्रभावामुळे आहे. खरंतर, निर्माण झालेलं आणि निर्माण करणारं हे एकच आहे.
इदम् अन्यद् इदं चान्यद् इति शब्दार्थविभ्रमः । उक्ताव् एव न देवो ऽस्ति प्रमिते भिन्नता यतः
'हे वेगळं आणि ते वेगळं' अशी जी शब्दांची आणि अर्थांची गोंधळ आहे, ती फक्त बोलण्यात आहे. प्रत्यक्षात काहीही वेगळं नाही, कारण दैवी तत्त्व अखंड आहे.
तज्जयैव मनश्शक्त्या स्वतस् सञ्ज्ञा प्रवर्तते । दृढभावनया तस्या इष्टो ऽर्थः प्रतिपद्यते
त्या मनाच्या शक्तीमुळेच स्वतःपणाची भावना निर्माण होते. त्या भावनेवर दृढ विश्वास ठेवला, तर हवी ती गोष्ट मिळते.
अग्नेश् शिखाया एकस्या द्वितीया जनिकेति या । उक्तिवैचित्र्यम् एवैतन् नोक्त्यर्थे ऽत्रास्ति सत्यता
जसा एखाद्या आगीच्या ज्वाळेला दुसरी ज्वाळा उत्पन्न करणारी आहे असं म्हटलं जातं, तसं बोलणं हे फक्त भाषेचं वैशिष्ट्य आहे; अशा विधानांमध्ये प्रत्यक्ष काहीच सत्य नसतं.
न जन्यजनकाद्यास् तास् सम्भवन्त्य् उक्तयः परे । एकम् एव त्व् अनन्तं यत् किं कथं तज् जनिष्यते
निर्माण करणारा आणि निर्माण झालेला असं म्हणणं परमात्म्यास लागू होत नाही; एकच आणि अनंत असलेल्या त्या तत्त्वाचं निर्माण कसं आणि कोणत्या प्रकारे होईल?
उक्तेर् एष स्वभावो यद् उक्तैवोक्तिर् अनन्तरम् । प्रतियोगिव्यवच्छेदसङ्ख्याद्यर्थेन युज्यते
भाषेचं हेच स्वरूप आहे की, जे काही म्हटलं जातं ते फक्त विधान असतं आणि ते केवळ संख्या किंवा विरोध यांसारख्या भेद दाखवण्यासाठीच योग्य ठरतं.
ऊर्मिजालम् इवाम्भोधौ परे यः परिदृश्यते । शब्दार्थकलनाकारस् तद् ब्रह्मैव विदुर् बुधाः
जसं समुद्रात लाटा दिसतात, तसं परमात्म्यात शब्द आणि अर्थ यांच्या रूपात जे काही दिसतं, ते सर्व ब्रह्मच आहे असं ज्ञानी लोक ओळखतात.
ब्रह्म चिद् ब्रह्म च मनो ब्रह्म ज्ञानम् अवस्तु च । ब्रह्मार्थो ब्रह्म शब्दश् च ब्रह्म दिग् ब्रह्म धातवः
ब्रह्म म्हणजेच चैतन्य आहे, ब्रह्म म्हणजेच मन आहे, ब्रह्म म्हणजेच ज्ञान आहे आणि जे नसलेले आहे तेही ब्रह्मच आहे. ब्रह्म म्हणजे वस्तू, ब्रह्म म्हणजे शब्द, दिशा आणि पंचतत्त्वेही ब्रह्मच आहेत.
अयम् अन्यो ऽयम् अन्यो ऽयं भाग इत्य् अन्तर् आत्मनोः । मिथ्याज्ञानविकल्पोक्तौ वाचि सत्यार्थतात्र का
हा वेगळा, तो वेगळा, हा त्याचा भाग आहे — अशी जी आत्मा आणि इतर यांच्यात भेदाची कल्पना आहे, ती फक्त चुकीच्या समजुतीमधून निर्माण होते; अशा बोलण्यामध्ये खरेपणा कुठे आहे?
वह्नेश् शिखाया जातेयं शिखेति मनसो हि या । चापलोत्था विकल्पश्रीर् वस्तुतस् सा न सिध्यति
ज्या वेळी अग्नीची ज्वाळा उठते, तेव्हा ती वेगळी ज्वाळा आहे अशी कल्पना मनाच्या चंचलतेमुळे होते; प्रत्यक्षात असा भेद खराच नसतो.
असत्यैव विकल्पोक्तिस् सत्यभावेन कल्प्यते । मोहोपहतदृष्टित्वाद् द्विचन्द्रज्ञानदोषवत्
भेदाची जी कल्पना आहे ती खरीच नसते, पण मोहामुळे दृष्टी भ्रमित झाल्याने ती खरी आहे असे वाटते, जसे दोन चंद्र दिसण्याचा भ्रम होतो.
सर्वस्मात् सर्वगात् तस्माद् अनन्ताद् ब्रह्मणः पदात् । नान्यत् किञ्चित् सम्भवति तद् उक्तं यत् तद् एव तत्
सर्वत्र असलेल्या, अनंत असलेल्या ब्रह्मातून दुसरे काहीही उत्पन्न होत नाही; जे काही आहे, ते फक्त तेच आहे.
ब्रह्मतत्त्वं विना नेह किञ्चिद् एवोपपद्यते । सर्वं च खल्व् इदं ब्रह्मेत्य् एषैव परमार्थता
ब्रह्माची खरी ओळख नसताना इथे काहीही शक्य नाही; खरंतर, हे सर्व ब्रह्मच आहे—हीच सर्वात मोठी सत्यता आहे.
एवम्प्रायश् च हे प्राज्ञ सिद्धान्तस् ते भविष्यति । अत्रैवोदाहरिष्यामस् सिद्धान्तार्थोक्तिपञ्जरम्
असं समज, हे ज्ञानी, हाच तुझा निष्कर्ष होईल; आता मी या तत्त्वज्ञानाचा सारांश थोडक्यात सांगतो.
इहाविद्यादिकाः केचिद् विद्यन्ते नेतरे क्रमाः । ज्ञास्यस्य् अलम् अशेषार्थम् एतद् अज्ञानसङ्क्षये
इथे अज्ञानापासून सुरू होणाऱ्या काही अवस्था आहेत; इतर कोणतेही क्रम नाहीत. अज्ञान संपल्यावर तुला हे सर्व पूर्णपणे समजेल.
अवस्तुसङ्क्षये वस्तु यथावस्तु प्रसीदति । यथावद् दृश्यते दृश्यं जगन् नैशतमःक्षये
ज्या वेळी असत्य नष्ट होतं, त्या वेळी सत्य आपोआप आपल्या खऱ्या रूपात प्रकट होतं; जसं रात्रीचं अंधार दूर झाल्यावर जग अगदी जसंच्या तसं दिसतं.
यद् इदम् अखिलम् आततं कुदृष्ट्या तद् उपशमे तव राम निर्मलाभे । अवितथवरदर्शने भविष्यत्य् अवितथम् एव न संशयो ऽत्र कश्चित्
हे राम, चुकीच्या दृष्टीमुळे हे सारं पसरलेलं आहे; पण तुझ्या मनात शांतता आणि निर्मळ दृष्टी निर्माण झाली की, तुझ्या खऱ्या आणि अढळ नजरेला हे सर्व अगदी खरं खरं दिसेल—याबद्दल काहीच शंका नाही.
क्षीरोदकुक्षितुल्याभिश् शीतलामलदीप्तिभिः । तवोक्तिभिर् विचित्राभिर् गम्भीराभिर् इहाभितः
तुझ्या या अद्भुत आणि खोल विचारांनी, जे दूधसमुद्रासारख्या शीतल, निर्मळ तेजाने झळकत आहेत, मी सर्व बाजूंनी वेढलेलो आहे.
क्षणम् आन्ध्यम् इवाप्नोमि क्षणं यामि प्रकाशताम् । शान्तातपबलः प्रावृड्लोलाभ्र इव वासरः
कधी क्षणभर मी अंधारात जातो, तर कधी प्रकाशात येतो—जणू पावसाळ्यातल्या थंड ढगांनी दिवसाचं तेज कमी केल्यासारखं.
अनन्तस्याप्रमेयस्य सर्वस्यैकस्य भास्वतः । अनस्तमितसारस्य कलना कथम् आगता
अनंत, मोजता न येणारा, सर्वत्र पसरलेला, तेजस्वी आणि कधीही न संपणाऱ्या स्वरूपात मर्यादा कशी आली?
यथाभूतार्थवाक्यार्थास् सर्वा एव ममोक्तयः । नासमर्थविरूपार्थाः पूर्वापरविरोधदाः
माझ्या सर्व वचनांत नेहमी वस्तुस्थितीचाच अर्थ असतो; ती दुर्बल, वाकडी किंवा एकमेकांना विरोध करणारी नाहीत.
ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोधे प्रततोदये । यथावज् ज्ञास्यसि स्वस्थो मद्वाग्दृष्टिम् इमाम् अलम्
ज्ञानदृष्टी स्वच्छ झाली आणि जागृती सातत्याने उमटू लागली, की तू शांत चित्ताने माझ्या या दृष्टीकोनाला योग्य प्रकारे जाणशील—इतकेच.
उपदेश्योपदेशार्थं शास्त्रार्थप्रतिपत्तये । शब्दार्थवाक्यरचना भ्रमायेयं क्षणं तव
शब्द, अर्थ आणि वाक्यांची ही रचना तुला क्षणभर भ्रम वाटते, पण ती उपदेशासाठी आणि शास्त्रार्थ समजून घेण्यासाठीच आहे.
यदाधुना ज्ञास्यसि तत् सत्यम् अत्यन्तनिर्मलम् । वाच्यवाचकशब्दार्थभेदं ज्ञास्यसि वै तदा
जेव्हा तू खरे आणि अत्यंत निर्मळ असे सत्य जाणशील, तेव्हा तुला शब्द आणि त्याचा अर्थ, बोललेले आणि त्याचा संकेत यातील फरक खऱ्या अर्थाने कळेल.
भेदकृद् वाक्प्रपञ्चो ऽयम् उपदेश्येषु कल्पितः । स चाज्ञेष्व् एव न ज्ञेषु विद्यते पारमार्थिकः
ही जी बोलण्याची विविधता आहे, जी भेद निर्माण करते, ती शिकवण्यासाठीच कल्पिलेली आहे; ती खऱ्या अर्थाने ज्ञानी लोकांसाठी नसून, अज्ञ लोकांसाठीच आहे.
कलनामलम् ईहादि किञ्चिन् नात्मनि विद्यते । नीरागं ब्रह्म निर्द्वन्द्वं तद् एवेदं जगत् स्थितम्
स्वतःमध्ये कोणतीही गणना, इच्छा किंवा प्रयत्न नसतात; ब्रह्म हे आसक्ती आणि द्वैतापासून मुक्त आहे—हेच खरे असून, या जगाचे अस्तित्व त्यातच आहे.
एतद् विचित्ररूपाभिर् उक्तिभिर् बहुशः पुनः । विस्तारेणैव वक्तव्यं सिद्धान्तावसरे ऽनघ
हे अनेक प्रकारे, वेगवेगळ्या शब्दांत, वारंवार आणि विस्ताराने सांगावे लागते, हे पापरहित, अंतिम शिकवणीच्या वेळी हे पुन्हा सांगावेच लागते.
वाक्प्रपञ्चं विना त्व् एतद् अज्ञानम् अतुलं तमः । भेत्तुम् अन्योऽन्यम् उदितं यत्नं कर्तुं न शक्यते
शब्दांचा वापर न करता, हे अद्वितीय अज्ञानरूपी अंधार दूर करता येत नाही; एकाने दुसऱ्याला समजावण्याचा प्रयत्न शब्दांशिवाय करता येत नाही.