चित्तमात्रमयी शून्या व्योममात्रशरीरिका । सङ्कल्पमात्रनगरी भ्रान्तिमात्रात्मिकासती
हे सर्व फक्त मनानेच बनलेले, रिकामे, अवकाशासारखे शरीर असलेले, कल्पनेने उभे राहिलेले, भ्रम आणि असत्यावरच आधारलेले आहे.
इह काश्चिन् महामोहा भूतानां जातयस् स्थिताः । काश्चिद् अभ्युदितज्ञानाः काश्चिन् मध्ये स्खलन्ति हि
इथे काही जीवजाती मोठ्या अज्ञानात राहतात, काहींना ज्ञानाची जाणीव झाली आहे, तर काही मधल्या अवस्थेत चुकत-माकत चालतात.
भुवि सम्बुध्यमानानां यान्तीनाम् उपदेश्यताम् । सर्वासां भूतजातीनां या एता नरजातयः
या पृथ्वीवरील सर्व जीवजातींपैकी, ज्या मानवजाती जागृत होत आहेत, त्या शिकवणीस योग्य आहेत.
बह्वाधयो दुःखमय्यस् ता हि द्वेषभयातुराः । तासां मध्यात् प्रवक्ष्यामि तावद् राजससात्त्विकीम्
अनेक प्रकारच्या दुःखांनी भरलेल्या यातना असतात, कारण त्या द्वेष आणि भीती यामुळे त्रस्त होतात. त्यांच्यातून, आता मी राजस आणि सात्त्विक अशा स्वरूपाची एक यातना सांगतो.
यत् तद् अस्त्य् अमृतं ब्रह्म सर्वव्यापि निरामयम् । चिदाभासम् अनन्ताख्यम् अनादि विगतभ्रमम्
ते जे अमर, सर्वत्र व्यापून असलेले, कोणत्याही व्याधीपासून मुक्त, चैतन्यरूप, अनंत नावाने ओळखले जाणारे, अनादि आणि भ्रमरहित असे ब्रह्म आहे—
निस्स्पन्दवपुषस् तस्य स्पन्दसत्तैकदेशतः । घनताम् एति सोम्ये ऽब्धौ चलत्वाच् चक्रताम् इव
त्या स्थिर स्वरूप असलेल्या ब्रह्माचा एक भाग, हालचालीमुळे, जणू काही घनता प्राप्त करतो, जसे शांत समुद्रात लाटांमुळे भोवरे तयार होतात.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य एकदेशः क उच्यते । कथं विकारिता वा स्यात् कथं चावयविक्रमः
अनंत आत्मतत्त्वाचा कोणता भाग सांगता येईल? त्यात कसा बदल होईल किंवा त्याचे अवयवांची माळ कशी निर्माण होईल?
तेन जातं ततो जातम् इतीयं रचना गिराम् । शास्त्रसंव्यवहारार्थं न राम परमार्थतः
हे राम, 'हे त्यातून जन्मले, ते ह्यापासून झाले' असे जे बोलले जाते, ते केवळ बोलण्यात आणि शास्त्रातील व्यवहारासाठी आहे, खऱ्या अर्थाने तसे नाही.
विकारितावयवितादिङ्मत्तादेशितादयः । क्रमा न सम्भवन्तीशे दृश्यमानोदया अपि
बदल, संयोग, क्रम यांसारख्या कल्पना जरी दिसतात, तरी त्या परमेश्वरात खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात नाहीत.
तं विना कल्पनैवान्या नास्ति नापि भविष्यति । कुतस्त्यौ क्रमशब्दार्थाव् उक्तयो व्यवहारजाः
त्या एकाशिवाय दुसरे काहीही केवळ कल्पना आहे; ते अस्तित्वात नाही आणि कधीच येणार नाही. म्हणून 'क्रम' यासारख्या शब्दांचे अर्थ फक्त व्यवहारापुरतेच आहेत.
येहा या कल्पना यो ऽर्थो यश् शब्दो यो ऽङ्गिनां गणः । तज्जत्वात् तन्मयत्वाच् च तत् तत् तन्मयम् इष्यते
इथे जी कोणतीही कल्पना, वस्तू, शब्द किंवा गुणसमूह आहे, ते सर्व त्या एकाच्यापासून उत्पन्न झालेले आणि त्याच्याने व्यापलेले असल्यामुळे, ते सर्व त्याच आहे असे मानले जाते.
तज्जस् स एव भवति वह्नेर् वह्निर् इवोत्थितः । जन्यो ऽयं जनकश् चायम् इत्य् उक्तौ भेदकल्पना
जसं अग्नीतूनच अग्नी प्रकटतो, तसंच त्यातून जे निर्माण होतं, तेही तेच असतं. 'निर्माता' आणि 'निर्मिती' असं वेगळेपण फक्त कल्पनेत आहे.
अयम् अस्मात् समुत्पन्न इतीयं या जगत्स्थितिः । आधिक्यं तत् क्रियाशक्तौ जन्यं जनकम् एव तत्
'हे त्यातून निर्माण झालं' अशी जी जगाची समजूत आहे, ती केवळ कृतीच्या शक्तीच्या प्रभावामुळे आहे. खरंतर, निर्माण झालेलं आणि निर्माण करणारं हे एकच आहे.
इदम् अन्यद् इदं चान्यद् इति शब्दार्थविभ्रमः । उक्ताव् एव न देवो ऽस्ति प्रमिते भिन्नता यतः
'हे वेगळं आणि ते वेगळं' अशी जी शब्दांची आणि अर्थांची गोंधळ आहे, ती फक्त बोलण्यात आहे. प्रत्यक्षात काहीही वेगळं नाही, कारण दैवी तत्त्व अखंड आहे.
तज्जयैव मनश्शक्त्या स्वतस् सञ्ज्ञा प्रवर्तते । दृढभावनया तस्या इष्टो ऽर्थः प्रतिपद्यते
त्या मनाच्या शक्तीमुळेच स्वतःपणाची भावना निर्माण होते. त्या भावनेवर दृढ विश्वास ठेवला, तर हवी ती गोष्ट मिळते.
अग्नेश् शिखाया एकस्या द्वितीया जनिकेति या । उक्तिवैचित्र्यम् एवैतन् नोक्त्यर्थे ऽत्रास्ति सत्यता
जसा एखाद्या आगीच्या ज्वाळेला दुसरी ज्वाळा उत्पन्न करणारी आहे असं म्हटलं जातं, तसं बोलणं हे फक्त भाषेचं वैशिष्ट्य आहे; अशा विधानांमध्ये प्रत्यक्ष काहीच सत्य नसतं.
न जन्यजनकाद्यास् तास् सम्भवन्त्य् उक्तयः परे । एकम् एव त्व् अनन्तं यत् किं कथं तज् जनिष्यते
निर्माण करणारा आणि निर्माण झालेला असं म्हणणं परमात्म्यास लागू होत नाही; एकच आणि अनंत असलेल्या त्या तत्त्वाचं निर्माण कसं आणि कोणत्या प्रकारे होईल?
उक्तेर् एष स्वभावो यद् उक्तैवोक्तिर् अनन्तरम् । प्रतियोगिव्यवच्छेदसङ्ख्याद्यर्थेन युज्यते
भाषेचं हेच स्वरूप आहे की, जे काही म्हटलं जातं ते फक्त विधान असतं आणि ते केवळ संख्या किंवा विरोध यांसारख्या भेद दाखवण्यासाठीच योग्य ठरतं.
ऊर्मिजालम् इवाम्भोधौ परे यः परिदृश्यते । शब्दार्थकलनाकारस् तद् ब्रह्मैव विदुर् बुधाः
जसं समुद्रात लाटा दिसतात, तसं परमात्म्यात शब्द आणि अर्थ यांच्या रूपात जे काही दिसतं, ते सर्व ब्रह्मच आहे असं ज्ञानी लोक ओळखतात.
ब्रह्म चिद् ब्रह्म च मनो ब्रह्म ज्ञानम् अवस्तु च । ब्रह्मार्थो ब्रह्म शब्दश् च ब्रह्म दिग् ब्रह्म धातवः
ब्रह्म म्हणजेच चैतन्य आहे, ब्रह्म म्हणजेच मन आहे, ब्रह्म म्हणजेच ज्ञान आहे आणि जे नसलेले आहे तेही ब्रह्मच आहे. ब्रह्म म्हणजे वस्तू, ब्रह्म म्हणजे शब्द, दिशा आणि पंचतत्त्वेही ब्रह्मच आहेत.
अयम् अन्यो ऽयम् अन्यो ऽयं भाग इत्य् अन्तर् आत्मनोः । मिथ्याज्ञानविकल्पोक्तौ वाचि सत्यार्थतात्र का
हा वेगळा, तो वेगळा, हा त्याचा भाग आहे — अशी जी आत्मा आणि इतर यांच्यात भेदाची कल्पना आहे, ती फक्त चुकीच्या समजुतीमधून निर्माण होते; अशा बोलण्यामध्ये खरेपणा कुठे आहे?
वह्नेश् शिखाया जातेयं शिखेति मनसो हि या । चापलोत्था विकल्पश्रीर् वस्तुतस् सा न सिध्यति
ज्या वेळी अग्नीची ज्वाळा उठते, तेव्हा ती वेगळी ज्वाळा आहे अशी कल्पना मनाच्या चंचलतेमुळे होते; प्रत्यक्षात असा भेद खराच नसतो.
असत्यैव विकल्पोक्तिस् सत्यभावेन कल्प्यते । मोहोपहतदृष्टित्वाद् द्विचन्द्रज्ञानदोषवत्
भेदाची जी कल्पना आहे ती खरीच नसते, पण मोहामुळे दृष्टी भ्रमित झाल्याने ती खरी आहे असे वाटते, जसे दोन चंद्र दिसण्याचा भ्रम होतो.
सर्वस्मात् सर्वगात् तस्माद् अनन्ताद् ब्रह्मणः पदात् । नान्यत् किञ्चित् सम्भवति तद् उक्तं यत् तद् एव तत्
सर्वत्र असलेल्या, अनंत असलेल्या ब्रह्मातून दुसरे काहीही उत्पन्न होत नाही; जे काही आहे, ते फक्त तेच आहे.
ब्रह्मतत्त्वं विना नेह किञ्चिद् एवोपपद्यते । सर्वं च खल्व् इदं ब्रह्मेत्य् एषैव परमार्थता
ब्रह्माची खरी ओळख नसताना इथे काहीही शक्य नाही; खरंतर, हे सर्व ब्रह्मच आहे—हीच सर्वात मोठी सत्यता आहे.
एवम्प्रायश् च हे प्राज्ञ सिद्धान्तस् ते भविष्यति । अत्रैवोदाहरिष्यामस् सिद्धान्तार्थोक्तिपञ्जरम्
असं समज, हे ज्ञानी, हाच तुझा निष्कर्ष होईल; आता मी या तत्त्वज्ञानाचा सारांश थोडक्यात सांगतो.
इहाविद्यादिकाः केचिद् विद्यन्ते नेतरे क्रमाः । ज्ञास्यस्य् अलम् अशेषार्थम् एतद् अज्ञानसङ्क्षये
इथे अज्ञानापासून सुरू होणाऱ्या काही अवस्था आहेत; इतर कोणतेही क्रम नाहीत. अज्ञान संपल्यावर तुला हे सर्व पूर्णपणे समजेल.
अवस्तुसङ्क्षये वस्तु यथावस्तु प्रसीदति । यथावद् दृश्यते दृश्यं जगन् नैशतमःक्षये
ज्या वेळी असत्य नष्ट होतं, त्या वेळी सत्य आपोआप आपल्या खऱ्या रूपात प्रकट होतं; जसं रात्रीचं अंधार दूर झाल्यावर जग अगदी जसंच्या तसं दिसतं.
यद् इदम् अखिलम् आततं कुदृष्ट्या तद् उपशमे तव राम निर्मलाभे । अवितथवरदर्शने भविष्यत्य् अवितथम् एव न संशयो ऽत्र कश्चित्
हे राम, चुकीच्या दृष्टीमुळे हे सारं पसरलेलं आहे; पण तुझ्या मनात शांतता आणि निर्मळ दृष्टी निर्माण झाली की, तुझ्या खऱ्या आणि अढळ नजरेला हे सर्व अगदी खरं खरं दिसेल—याबद्दल काहीच शंका नाही.
क्षीरोदकुक्षितुल्याभिश् शीतलामलदीप्तिभिः । तवोक्तिभिर् विचित्राभिर् गम्भीराभिर् इहाभितः
तुझ्या या अद्भुत आणि खोल विचारांनी, जे दूधसमुद्रासारख्या शीतल, निर्मळ तेजाने झळकत आहेत, मी सर्व बाजूंनी वेढलेलो आहे.