विचारणासमधिगतात्मदीपके मनस्य् अलं व्यपगलिते च धीरधीः । विलोकयन् क्षयभयनीरसा गतीर् गतज्वरो विलसति देहपत्तने
जो विचाराच्या साहाय्याने आत्मज्ञानाचा दीप मनात प्रज्वलित करतो, आणि मनातील सर्व अस्थिरता निवळल्यावर स्थिर बुद्धीने राहतो, तो जन्ममरणाच्या भीतीपासून मुक्त होऊन, निरोगी राहून, देहरूप नगरीत तेजाने चमकत असतो.
यथेदं संस्थितं विश्वं विश्वातीते चिदात्मनि । तन् मे कथय हे ब्रह्मन् पुनर् बोधाभिवृद्धये
हे ब्रह्मन्, माझ्या समज वाढावी म्हणून, हे विश्व जसे आहे तसेच, विश्वापलीकडील चैतन्यात कसे स्थिर आहे, ते पुन्हा मला सांग.
यथोर्मयो ऽनभिव्यक्ता भाविनः पयसि स्थिताः । न स्थिताश् चाप्य् अलक्ष्यत्वाच् चित्तत्त्वे सृष्टयस् तथा
जसे लाटांचे अस्तित्व पाण्यात सूक्ष्म असते आणि त्या दिसत नाहीत, पण नंतर प्रकट होतात, तसेच सर्व सृष्टी चैतन्यस्वरूपात सूक्ष्म अवस्थेत असते.
यथा सर्वगतस् सौक्ष्म्याद् आकाशो नोपलभ्यते । तथा निरंशश् चिद्भागस् सर्वगो ऽपि न लक्ष्यते
जसा आकाश सर्वत्र असूनही त्याचा सूक्ष्मपणा असल्यामुळे तो दिसत नाही, तसाच चैतन्याचा अविभाज्य अंश सर्वत्र असला तरी तो कुणालाही जाणवत नाही.
अस्थितैव स्थितैवान्तः प्रतिमास्त्री मणौ यथा । न सत्यभूता नासत्या तथेयं सृष्टिर् आत्मनि
जसा एखाद्या रत्नात स्त्रीची छाया उमटते, पण ती प्रत्यक्ष अस्तित्वात नसते किंवा नसतेही नाही, तसंच या सृष्टीचं आत्म्यातील अस्तित्वही खरं नाही आणि खोटंही नाही.
खाधारैर् अम्बुदैः खस्थैर् न स्पृष्टं गगनं यथा । चित्स्थैस् सर्गैश् चिदाधारैर् न स्पृष्ता चित् परा तथा
जसं आकाशाला ढग, पक्षी किंवा आकाशात असणाऱ्या वस्तू स्पर्श करू शकत नाहीत, तसं परमचैतन्यालाही चैतन्यातून निर्माण होणाऱ्या गोष्टी किंवा आधार स्पर्श करू शकत नाहीत.
जलधिष्व् एव नो मह्यां यथाग्निः प्रतिबिम्बति । तथा पुर्यष्टकेष्व् एव चिन् न देहेषु लक्ष्यते
जसं समुद्रातच अग्नीचं प्रतिबिंब उमटतं, माझ्यात नाही, तसंच चैतन्य फक्त सूक्ष्म देहात प्रकट होतं, स्थूल देहात नाही.
सर्वसङ्कल्परहिता सर्वसञ्ज्ञाविवर्जिता । सैषा चिद् अविनाशात्मतत्त्वोक्त्यादिकृताभिधा
सर्व इच्छा आणि सर्व ओळखींपासून मुक्त असलेली ही चेतना, 'अविनाशी आत्मस्वरूप' अशा नावांनीच ओळखली जाते.
आकाशशतभागाच्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी । सकलामलसंसारस्वरूपैकात्मदर्शिनी
शंभराव्या भागाइतकी सूक्ष्म, ज्ञानी लोकांसाठी निराकार दिसणारी ही चेतना, सर्व शुद्ध-अशुद्ध जगाचा एकमेव साक्षीदार असून त्यातील एकत्व पाहते.
तरङ्गादिमयी स्फारा नानाता सलिलार्णवे । चिन्मात्रव्यतिरेकेण तथा नैव प्रकाशते
जसा महासागरात लाटा वगैरे निर्माण होतात, तसंच शुद्ध चेतनेपासून वेगळं काहीही खरं अस्तित्वात दिसत नाही.
चिच् चिनोति चितं चेत्यं तेनेदं स्थितम् आत्मनि । ज्ञे ऽज्ञे त्व् अन्यत्वम् आयातम् अन्यद् अस्तीति कल्पनात्
चेतना जाणणाऱ्याला आणि जाणण्याजोग्या गोष्टींना ओळखते, म्हणून हे सर्व विश्व आत्म्यातच टिकून आहे. जाणतो आणि जाणत नाही या कल्पनांमुळे वेगळेपणाची भावना येते आणि काहीतरी वेगळं आहे असं वाटू लागतं.
अज्ञेष्व् असत्स्वभावोग्रसंसारगणरूपिणी । ज्ञेषु प्रकाशरूपैव सकलैकात्मिका सती
अज्ञ लोकांमध्ये ती जगाच्या असंख्य रूपांनी, खोटी आणि भयंकर स्वरूपात दिसते; पण ज्ञानी लोकांना ती प्रकाशमय, सर्वांमध्ये एकच आणि सर्वांची मूळ तत्त्व म्हणून प्रकट होते.
अनुभूतिवशान् नित्यम् अर्कादीनां प्रकाशिनी । स्वादनी सर्वभावानां भावनी भवभाविनाम्
ती नेहमी अनुभवाच्या आधारे सूर्यादींना प्रकाश देते; सर्व सत्त्वांची चव म्हणून, आणि ज्यांना जगाचे अस्तित्व वाटते त्यांच्या कल्पनेत तीच असते.
नास्तम् एति न चोदेति नोत्तिष्ठति न तिष्ठति । न च याति न चायाति न चेह न च नेह चित्
ती न कधी मावळते, न कधी उगवते; न उभी राहते, न तशीच राहते; न जाते, न येते; इथेही नाही, आणि इथे नसली तरीही तीच — ती म्हणजेच चैतन्य.
सैषा चिद् अमलाकारा स्वयम् आत्मनि संस्थिता । राघवेत्थं प्रपञ्चेन जगन्नाम्ना विजृम्भते
ही निर्मळ चैतन्यस्वरूप, स्वतःमध्ये स्थिर राहून, हे राघव, 'जग' या नावाने अनेक प्रकारांनी व्यक्त होते.
तेजःपुञ्जैर् यथा तेजः पयःपूरैर् यथा पयः । परिस्फुरति सस्पन्दैस् तथा चित् सर्गसम्भ्रमैः
जसा प्रकाशाचा पुंज असतो आणि त्यातून प्रकाश चमकत राहतो, जसं पाण्याच्या साठ्यातून पाणी वाहतं, तसंच ह्या सृष्टीच्या असंख्य हालचालींमधून चैतन्य सतत उमटत राहतं.
तत्स्वभावेन चिन्नाम्ना सर्वगेनोदितात्मना । प्रकाशेनाप्रकाशेन निरंशेनांशधारिणा
स्वतःच्या स्वभावामुळे, 'चैतन्य' या नावाने ओळखलं जाणारं, सर्वत्र व्यापून असलेलं आणि आपोआप प्रकट होणारं, कधी प्रकाशासारखं तर कधी अंधारासारखं, कधी अखंड तर कधी विभागलेलं असं दिसून येतं.
स्वयं स्ववलनायोगाद् अनन्तं पदम् उज्झता । अयं सो ऽस्मीति भावेन गच्छताज्ञपदं शनैः
स्वतःच्या मननशक्तीने, अनंत अवस्थेला मागे टाकून, 'मी हाच आहे' या भावनेने ते हळूहळू अज्ञानाच्या अवस्थेत पोहोचतं.
नानातायां प्ररूढायाम् अस्यां संसृतिपूर्वकम् । भावाभावग्रहोत्सर्गपदे स्थितिम् उपागते
जेव्हा विविधता वाढते आणि संसाराचा प्रवाह सुरू होतो, तेव्हा अस्तित्व आणि नास्तित्व यांना धरून ठेवणं किंवा सोडून देणं या अवस्थेत चैतन्य स्थिरावतं.
पुर्यष्टकं स्पन्दशतैः करोति न करोति च । उत्सेधम् एति भूकोशकोटरस्थो ऽङ्कुरोत्करः
सूक्ष्म देह शेकडो लहरींनी कधी कृती करतो, कधी काहीच करत नाही; जशी बीजांची गर्दी जमिनीच्या कपारीत असते, तशी ती वर येते.
व्योम सौषिर्यम् आदत्ते सर्वमूर्त्यविरोधि यत् । स्पन्दैकधर्मवान् वातो रसरूपि यथा जलम्
आकाश रिकामेपणाने सर्व रूपे सहज स्वीकारते; वारा फक्त हालचालीने ओळखला जातो, आणि पाणी चवीच्या स्वरूपात असते—हे सगळे एकसारखेच आहेत.
दृढोर्वी प्रकटं तेजस् स्थितिमन्ति जगन्ति च । प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञासु कालः कलनया स्थितः
भूधर मजबूत आहे, अग्नी स्पष्ट आहे, आणि जग स्थिर आहेत—हे सर्व काळाच्या परवानगीने आणि अडथळ्याने, त्याच्या मोजणीने टिकून आहेत.
पुष्पं लतान्तम् आयाति शनैस् सञ्चितकेसरम् । मृत्कोटररसोल्लासस् तृणताम् एति भूतले
फुल हळूहळू वेलाच्या टोकापर्यंत पोहोचते, त्यात पराग गोळा होतो; मातीच्या कपारीतील ओलावा आनंदाने जमिनीवर गवत बनतो.
मूलस्थाः फलम् आयान्ति पेलवा रसलेशकाः । सन्निवेशं व्रजन्त्य् एता रेखाः पल्लवपालिषु
मुळाशी राहिलेल्या हलक्या, अगदी थोड्या रसाच्या ओळी फळापर्यंत पोचतात; त्या ओळी कोवळ्या पानांच्या रांगेत दिसू लागतात.
रचनाम् अनुगृह्णन्ति शक्रबाणासने ऽणवः । योगो भवत्य् अविरतं संस्थानेन नवो नवः
इंद्रधनुष्याच्या आणि बाणांच्या रचनेमुळे अणू एकत्र येतात; त्यामुळे नेहमीच नवे आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे योग तयार होतात.
वसन्तम् उपतिष्ठन्ते पुष्पपल्लवराशयः । निदाघविधिम् आयान्ति दावदाहविभूतयः
वसंत ऋतूत फुलांची आणि कोवळ्या पानांची गर्दी असते; उन्हाळ्यात मात्र दावानळीची जाणीव आणि त्याची शक्ती जाणवते.
प्रावृट्समयम् ईहन्ते नीला जलदराजयः । शरदं चानुधावन्ति समग्राः फलराशयः
पावसाळ्याच्या वेळी निळ्या ढगांचे जथ्थे आकाशात धाव घेतात; शरद ऋतू येताच सर्व फळांची लय त्याच्याच मागे लागते.
हिमन्तौ हिमहासिन्यो भवन्ति ककुभो दश । नयन्त्य् उपलताम् अम्बु शिशिरे शीतलानिलाः
हिवाळ्यात दहा दिशा बर्फानं झाकल्या जातात; थंड वारे थंड ऋतूत दगडांवर पाणी नेतात.
न जहाति स्वमर्यादां कालो युगमयीम् इमाम् । तरङ्गिणीतरङ्गौघलीलया यान्ति सृष्टयः
काळ कधीच आपली मर्यादा सोडत नाही; युगांच्या लाटांवर लाटा येत राहतात आणि सृष्टीचं चक्र सुरूच राहतं.
नियतिस् स्थितिम् आयाति स्थैर्यचातुर्यकारिणी । तिष्ठत्य् आप्रलयं धीरा धरा धरणधर्मिणी
नियती आपल्या ठामपणानं आणि कौशल्यानं स्थिरता मिळवते; ही धरती, आधार देणारी, प्रलय येईपर्यंत स्थिर राहते.