सर्वगे स्वात्मनि स्वच्छे यैषा प्रमितिभावना । एतत् तद् बन्धनं लोके स्वविकल्पोपकल्पितम्
'मी सर्वत्र आहे, माझ्या स्वतःच्या स्वरूपात निर्मळ आहे' अशी जी कल्पना आहे, तीच या जगात बंधन ठरते, कारण ती स्वतःच्या मनाच्या कल्पनेतूनच निर्माण होते.
बन्धमोक्षदशाहीना द्वित्वैकत्वविवर्जिता । सर्वैव ब्रह्मसत्तेयम् इत्य् एषा परमार्थता
जिथे बंधन किंवा मुक्ती नाही, द्वैत किंवा अद्वैत नाही, ती पूर्णपणे ब्रह्माचीच खरी अवस्था आहे; हाच खरा परमार्थ आहे.
मनो निर्मलतां यातम् असक्तं सर्वदृष्टिषु । अमनस्ताम् इवापन्नं ब्रह्म पश्यति नान्यथा
मन शुद्ध झालं आणि सर्व गोष्टींमध्ये आसक्ती उरली नाही, तेव्हा ते जणू मनच उरले नाही असं होतं; तेव्हाच ब्रह्माचं दर्शन होतं, दुसऱ्या प्रकारे नाही.
मनो निर्मलतां यातं शुभसन्तानवारिभिः । ब्राह्मीं दृष्टिम् उपादत्ते रङ्गं शुक्लः पटो यथा
मन शुभ विचारांच्या प्रवाहाने शुद्ध झालं की, जसं पांढऱ्या कापडावर रंग चढतो तसं, ते ब्रह्मदृष्टी प्राप्त करतं.
सर्वम् एव ममात्मेति सत्यभावनयानघ । हेयादेयदले क्षीणे बन्धमोक्षौ किम् उच्यताम्
हे निष्पापा, जेव्हा खरी श्रद्धा मनात असते आणि सर्व काही 'मी' आणि 'माझं' असं वाटू लागतं, स्वीकार आणि नकार यांचा भेद संपतो, तेव्हा बंधन किंवा मुक्ती याबद्दल काय सांगावं?
शुद्धस्य मनसः कायश् शास्त्रवैराग्यबुद्धिभिः । अभिजातोपलस्येव गलत्य् अभ्येति च द्युतिः
शुद्ध मन असलेल्या माणसाचं शरीर, शास्त्रातील ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली, उत्तम रत्नासारखं कधी तेज गाळतं तर कधी पुन्हा प्राप्त करतं.
पदार्थेनैकताम् एत्य मनसो यैकतानता । असम्यग्ज्ञानदृष्टिं तां विद्धि क्षणविनाशिनीम्
मन जेव्हा एखाद्या वस्तूशी एकरूप होतं, ती एकरूपता अपूर्ण ज्ञानामुळे येते, ती क्षणिक आणि नाशवान असते हे लक्षात ठेव.
सबाह्याभ्यन्तरं त्यक्त्वा सर्वा दृश्यदृशो यदा । मनस् तिष्ठति संलीनं सम्प्राप्तं तत् पदं तदा
जेव्हा मन सर्व बाह्य आणि अंतर्गत दृश्यांचा त्याग करून पूर्णपणे लीन राहतं, तेव्हा त्या अवस्थेला अंतिम ध्येयाची प्राप्ती म्हणतात.
दृश्यदृष्टिस् स्फुटा येयं सा ह्य् अवश्यम् असन्मयी । तन्मयत्वं च मनसस् स्वरूपं विद्धि नेतरत्
दृश्य आणि द्रष्ट्याची स्पष्ट जाणीव ही नक्कीच असत्य आहे; मनाचं त्यात पूर्णपणे विलीन होणं हेच त्याचं खऱ्या स्वरूप आहे, दुसरं काही नाही.
आद्यन्तयोर् विनाशित्वान् मध्ये ऽपि तद् असन्मयम् । कुज्ञानमनसस् तेन दुःखिता हस्तसंस्थिता
कारण सुरुवात आणि शेवट नाशाला धरून आहेत, म्हणून मधल्या काळातलेही खरे नाही. चुकीच्या समजुतीमुळे मनाला दुःख होते, जरी वस्तू हातात असली तरी.
आत्मैवेदं जगद् इति विना भावेन दुःखदा । दृश्यश्रीर् अन्यथा त्व् एषा भोगमोक्षैकदायिनी
'हे जग म्हणजे आपलेच स्वरूप आहे' अशी जाणीव नसली, तर यातून दुःखच मिळते; पण हीच दृश्य शोभा जर खरी ओळखली, तर तीच सुख आणि मुक्ती दोन्ही देते.
जलम् अन्यत् तरङ्गो ऽन्य इति नानातयाज्ञता । जलम् एव तरङ्गो ऽयम् इत्य् एकत्वात् किल ज्ञता
'पाणी वेगळं आणि लाट वेगळी' असं समजणं म्हणजे भेदभावाची अज्ञानता; पण 'ही लाट म्हणजे फक्त पाणीच आहे' असं समजणं म्हणजे एकत्वाचं खरं ज्ञान.
अज्ञत्वाद् दुःखम् आयाति हेयोपादेयरूपि यत् । तदभावेन तु ज्ञत्वाद् आनन्त्यम् अवशिष्यते
अज्ञानामुळे दुःख येतं, जे काही त्यागायचं किंवा स्वीकारायचं असं वाटतं; पण ते नसताना, खरं ज्ञान झाल्यावर केवळ अनंतपणा उरतो.
सङ्कल्पकल्पितत्वाच् च मनोरूपम् असन्मयम् । असन्मयविनाशे तु कः क्लेशो वद राघव
मनाच्या सर्व रूपांना संकल्पच कल्पित करतात, ती खरी नाहीत. मग, जे खोटं आहे ते नाहीसं झाल्यावर, राघव, दुःख उरतं तरी काय?
अवत्सलो यथा बन्धुर् अरागद्वेषया धिया । दृश्यते पश्य तद्वत् त्वं दृश्यपञ्जरम् आत्मनः
जसा आपल्याशी आपुलकी नसलेला नातेवाईक आपण राग-द्वेष न ठेवता पाहतो, तसंच या जगाच्या सर्व भासांचं पिंजरा हे स्वतःचं स्वरूप आहे असं पाहा.
अवत्सलाद् यथा बन्धोस् सुखदुःखैर् न लिप्यते । परत्वसम्परिज्ञातात् तथा तत्त्वचयात्मनः
ज्याप्रमाणे आपल्याशी आपुलकी नसलेल्या नातेवाईकामुळे सुख-दुःख लागत नाही, तसंच ज्याचं मन परमात्म्याच्या खरी ओळखीमध्ये स्थिर झालं आहे, त्याला काहीही स्पर्श करत नाही.
तद् अनादि शिवं ज्ञानं यन् मध्यं द्रष्टृदृश्ययोः । तस्मिन् सत्ये मनश् शान्तं पांसुर् वायुक्षये यथा
जे ज्ञान अनादी, मंगल आणि द्रष्टा-दृश्य यांच्या मध्ये आहे, त्या सत्यात मन पूर्ण शांत होतं, जसं वारा थांबल्यावर धूळ शांत बसते.
उपशान्ते मनोवायौ देहपांसुः प्रशाम्यति । पुनस् संसारनगरे न नीहारः प्रवर्तते
मनाचा वारा शांत झाला की, शरीराची धूळही खाली बसते; संसाररूपी नगरीत मग धुकं पुन्हा उभं राहत नाही.
वासनाप्रावृषि क्षीणसंस्थितौ शमम् आगते । जाड्ये जनितहृत्कम्पे पङ्के शोषम् उपागते
वासनांचा पाऊस थांबला, त्यांना आधार देणं संपलं, की मन शांत होतं; जडपणा आणि मनातील कंप संपला, चिखलही कोरडा पडतो.
शुष्कतृष्णालतेष्व् अन्तर् महाहृदयकानने । अक्षक्षीणकदम्बेषु मिथ्याज्ञानघने क्षते
हृदयाच्या मोठ्या अरण्यात, तहानलेल्या वेलींना वाळवंट लागलं, इंद्रियांच्या झुंडी कमी झाल्या, आणि खोट्या अज्ञानाचा गडद ढग फाटतो.
क्षीयते मोहमिहिका प्रभात इव शर्वरी । क्वापि गच्छति तज् जाड्यं विषं मन्त्रहतं यथा
मोहाचं धुकं सकाळच्या प्रकाशात जसं विरघळतं, तसं नाहीसं होतं; तो जडपणाही कुठेतरी निघून जातो, जसं मंत्राच्या प्रभावाने विष नाहीसं होतं.
देहाद्रौ न नवच्छिद्रसरितः प्रस्रवन्त्य् अलम् । नोल्लसन्ति लसत्पक्षास् सङ्कल्पोग्रकलापिनः
शरीररूपी डोंगरावरून नव्या नव्या नऊ छिद्रांतून वाहणाऱ्या नद्यांचा प्रवाह आता थांबला आहे; तेजस्वी पंख असलेल्या आणि जोरदार उडणाऱ्या विचारांच्या झुंडी आता उचलत नाहीत.
परां निर्मलताम् एति स्वचिदाकाशकोटरम् । राजते ऽतितराम् अच्छो जीवादित्यो महोदयः
स्वतःच्या चैतन्याचं अंतराळ अगदी निर्मळ होतं; आत्म्याचा सूर्य महाशुभ्र प्रभातकाळी अत्यंत तेजाने चमकतो.
घनमोहभरोन्मुक्ता विविक्तत्वं परं गताः । शमम् एत्यातिशोभन्ते धौता आशामहादिशः
घनदाट मोहाच्या ओझ्यातून मुक्त होऊन, श्रेष्ठ एकांत मिळवलेले, आशा आणि इच्छा यांच्या दिशा स्वच्छ धुतल्या गेल्यासारख्या शांत आणि तेजस्वी दिसतात.
भृशम् आभाति विमला मुदिताकाशमञ्जरी । शीतलीकृतदिक्चक्रा शरद्व्योम्नीव चन्द्रिका
निर्मळ आणि आनंदी आकाशफुल अत्यंत तेजाने चमकतं, दिशांना शीतल करतं, जणू शरद ऋतूतील आकाशातील चांदणं.
सर्वसम्पत्प्रकाशेन परमानन्दशालिनी । भृशं सफलताम् एति सुविविक्ता विवेकभूः
सर्व प्रकारच्या समृद्धीच्या तेजाने, स्पष्ट ओळखता येणारी विवेकाची भूमी अत्यंत फळदायी होते आणि परम आनंदाने भरून जाते.
सपर्वतवनाभोगं परमालोकसुन्दरम् । अच्छाच्छं शीतलच्छायं जायते भुवनान्तरम्
पर्वतांनी आणि जंगलांनी सजलेली, अत्यंत सुंदर प्रकाशाने उजळलेली, निर्मळ, स्वच्छ आणि शीतल छायेत न्हालेली अशी एक नवी दुनिया निर्माण होते.
विस्तारितां सुशमतां स्फारितां स्फुटिकाच्छताम् । उपैति हृत्सरस् स्वच्छनीरुगम्भोजकोटरम्
हृदयाच्या सरोवरात शांततेचा विस्तार होतो, ते खूपच निर्मळ आणि स्वच्छ होते, आणि त्यातील कमळाच्या गुहेत निर्मळ प्रकाश फुलतो.
हृत्पद्मकोशान् मलिनस् स्वाहङ्कारमधुव्रतः । अपुनर्दर्शनायैव चञ्चलः क्वापि गच्छति
हृदयाच्या कमळाच्या मध्यातून, अहंकाररूपी मधमाशी जी मळलेली आणि चंचल आहे, ती एकदा निघून गेली की पुन्हा दिसत नाही.
भवत्य् अपगतापेक्षस् सर्वगस् सर्वनायकः । निर्वासनश् शान्तमनास् स्वदेहनगरेश्वरः
जो मनुष्य सर्व अपेक्षांपासून मुक्त होतो, सर्वत्र व्यापून राहतो, सर्वांचा स्वामी बनतो, मनातील सर्व वासनांचा त्याग करतो, शांतचित्ताने स्वतःच्या देहरूप नगरीचा स्वामी होतो.