परोपकारकारिण्या परार्त्या परितप्तया । बुद्ध एव सुखी मन्ये स्वार्थशीतलया धिया
जे लोक दुसऱ्यांच्या भल्यासाठी वागतात, दुसऱ्यांच्या दुःखाने व्याकुळ होतात आणि ज्यांची बुद्धी स्वार्थापासून निवांत आहे, असे ज्ञानीच खरेखुरे सुखी असतात, असं मला वाटतं.
उत्पन्नध्वंसिनः कालवडवानलपातिनः । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते कल्लोला जीविताम्बुधेः
जीवनाच्या समुद्रातल्या लाटा, ज्या येतात आणि नाहीशा होतात, काळाच्या ज्वाळांनी जळून जातात, त्या कोण मोजू शकतो?
सर्व एव नरा मोहाद् दुराशापाशपातिनः । दोषगुल्मकसारङ्गा निगीर्णा जन्मजङ्गले
सर्व माणसं मोहामुळे व्यर्थ आशांच्या दोऱ्यांनी बांधली गेली आहेत, दोषांच्या जाळ्यात हरवलेल्या हरणांसारखी जन्माच्या जंगलात गिळली जातात.
सङ्क्षीयते जगति जन्मपरम्परासु लोकस्य तैर् इह कुकर्मभिर् आयुर् एतत् । आकाशपादपलताकृतपाशकल्पं येषां फलं न हि विचारविदो ऽपि विद्मः
या जगात माणसाचं आयुष्य जन्मोन्मुख वाईट कर्मांमुळे कमी होतं; आणि आकाशाच्या फांद्यांनी बांधलेल्या सापळ्यासारखं त्याचं फळ काय येईल, हे सुज्ञांनाही कळत नाही.
अद्योत्सवो ऽयम् ऋतुर् एष तथेह यात्रा ते बन्धवस् सुखम् इदं स विशेषभोगः । इत्थं मुधैव कलयन् स्वविकल्पजालम् आलोलपेलवमतिर् गलतीह लोकः
आज सण आहे, ही ऋतु आहे, इथे प्रवास आहे, हे आपले नातेवाईक आहेत, हे सुख आहे, हा खास आनंद आहे — अशा प्रकारे माणसं आपल्या कल्पनांच्या जाळ्यात गुंतून, व्यर्थ विचार करत, चंचल आणि अस्थिर मनाने, या जगातून निघून जातात.
अन्यच् च तातातितराम् अरम्ये मनोरमे वेह जगत्स्वरूपे । न किञ्चिद् अप्य् एति तद् अर्थजातं येनातिविश्रान्तिम् उपैति चेतः
बाबा, या जगात कितीही रम्य आणि मनोहर गोष्टी असल्या तरी, त्यातून मनाला खरी विश्रांती मिळत नाही.
बाल्ये गते कल्पितकेलिलोले वयोमृगे दारदरीषु कीर्णे । शरीरके जर्जरतां प्रयाते विदूयते केवलम् एव लोकः
बालपणातील खेळ संपले, तारुण्याच्या वयात स्त्रियांच्या संगतीत मन गुंतले, आणि शरीर थकले की, शेवटी माणसाला केवळ दुःखच उरते.
जरातुषाराभिहतां शरीरसरोजिनीं दूरतरे विहाय । क्षणाद् गते जीवितचञ्चरीके जनस्य संसारसरो विशुष्कम्
वृद्धापकाळाच्या गारठ्याने शरीररूपी कमळ कोमेजून दूर फेकले गेले, आणि क्षणात जीवनरूपी पतंग उडून गेले, की माणसाच्या संसाररूपी सरोवरात सर्व काही कोरडे पडते.
यदा यदा पाकम् उपैति नूनं तदा तदेयं नतिम् आतनोति । जराभरानल्पनवप्रसूनविजर्जरा कायलता नराणाम्
जेव्हा जेव्हा शरीराची परिपक्वता येते, तेव्हा तेव्हा हे शरीर वयोमान, थकवा आणि दुर्बल संतती यांच्या ओझ्याने झुकते.
तृष्णानदी सारतरप्रवाहग्रस्ताखिलानन्तपदार्थजाता । तटस्थसन्तोषसुवृक्षमूलनिकाषदक्षा वहतीह लोके
तृष्णेची नदी वेगाने वाहते आणि असंख्य वस्तूंना वाहून नेते; या जगात ती समाधानाच्या झाडाच्या मुळांना सतत कुरतडत राहते.
शरीरनौश् चर्मनिबद्धबन्धा भवाम्बुधाव् आलुलिता भ्रमन्ती । प्रव्रोड्यते पञ्चभिर् इन्द्रियाख्यैर् अधो वहन्ती मकरैर् अधीना
हे शरीर म्हणजे एक होडी आहे, जी कातडीच्या दोऱ्यांनी बांधलेली आहे; ती संसाराच्या समुद्रात हेलकावत फिरते आणि पाच इंद्रियांच्या मगरांच्या ताब्यात खाली खेचली जाते.
तृष्णालताकाननचारिणो ऽमी शाखाशतं काममहीरुहेषु । परिभ्रमन्तः क्षपयन्ति कामम् मनोमृगा नो फलम् आप्नुवन्ति
मनरूपी हरिणे तृष्णेच्या वेलींनी भरलेल्या जंगलात भटकतात, इच्छांच्या झाडांच्या शेकडो फांद्यांमध्ये फिरतात, सुखाच्या शोधात दमून जातात, पण कधीच फळ मिळवत नाहीत.
कृच्छ्रेषु दूरास्तविषादमोहास् स्वाम्येष्व् अनुत्सिक्तमनोऽभिरामाः । सुदुर्लभास् सम्प्रति सुन्दरीभिर् अनाहतान्तःकरणा महान्तः
कठीण प्रसंगात दुःख किंवा मोह जवळही नसतो, मन एकाग्र असतं आणि स्वामित्वात आनंद मिळतो, अशा अंतःकरणाला कुठलाही धक्का लागत नाही — अशा थोर लोकांचा सुंदर स्त्रियांमध्येही आजकाल फारच दुर्मिळपणा आहे.
तरन्ति मातङ्गघटातरङ्गं रणाम्बुधिं ये मयि ते न शूराः । शूरास् त एवेह मनस्तरङ्गं ये हीन्द्रियाम्भोधिम् इमं तरन्ति
हत्तींच्या कळपांचे किंवा रणभूमीच्या लाटांचे जे पार करतात, ते मला वीर वाटत नाहीत; खरे वीर तेच आहेत, जे मनाच्या लाटा आणि इंद्रियांच्या या महासागराला पार करतात.
अक्लिष्टपर्यन्तफलाभिरामा न दृश्यते कस्यचिद् एव काचित् । क्रिया दुराशाहतचित्तवृत्तेर् याम् एत्य विश्रान्तिम् उपैति लोकः
कोणत्याही कृतीला सहज आणि परिपूर्ण फळ मिळून आनंद मिळतो, असं कुठेही दिसत नाही; ज्यांच्या मनाला व्यर्थ आशांनी थकवा आलाय, त्यांना असा विश्रांतीचा अवस्थाच मिळावी लागते.
कीर्त्या जगद् दिक्कुहरं प्रतापैश् श्रिया गृहं सत्त्वबलेन लक्ष्मीम् । ये पूरयन्त्य् अक्षतधर्मबन्धा न ते जगत्यां सुलभा मनुष्याः
ज्यांची कीर्ती जगभर पसरते, पराक्रम आकाश व्यापतो, घरात समृद्धी असते आणि धर्माची नाती कधीही तुटत नाहीत — असे सद्गुणी लोक या जगात सहज सापडत नाहीत.
अप्य् अन्तरस्थं गिरिशैलभित्तेर् वज्रालयाभ्यन्तरसंस्थितं वा । सर्वं समायान्ति समिद्धवेगास् सर्वाश् श्रियस् सन्ततम् आपदश् च
डोंगराच्या काळजात किंवा वज्राच्या किल्ल्यात काहीही लपवले असले, तरी नशीब आणि संकट यांचा जोर एवढा प्रबळ असतो की, ते सगळीकडे पोहोचतेच. श्रीमंती असो वा आपत्ती, त्या नेहमीच माणसाकडे येतात.
पुत्राश् च दाराश् च धनं च बुद्ध्या प्रकल्प्यते तात रसायनं व । सर्वं तु तन् नोपकरोत्य् अथान्ते यत्रातिरम्या विषमूर्छनैव
मुलं, बायको आणि संपत्ती हे सर्व मनानेच कल्पले जातात, जणू काही अमृतासारखे. पण शेवटी, जेव्हा फक्त गोड विष उरते, तेव्हा हे काहीच खरे उपयोगी पडत नाही.
विषादयुक्तो विषमाम् अवस्थाम् उपागतः कायवयोऽवसाने । भावान् स्मरन् स्वान् अभिधर्मरिक्ताञ् जनो जरावान् अभिदह्यते ऽन्तः
जेव्हा माणूस दुःखाने पछाडलेला आणि शरीराचा शेवटचा टप्पा गाठलेला असतो, तेव्हा तो आपल्या निरर्थक आठवणींमध्ये रमतो आणि म्हातारपणाच्या ज्वाळेत आतून होरपळतो.
कामार्थधर्माप्तिकृशान्तराभिः क्रियाभिर् आदौ दिवसानि नीत्वा । चेतश् चलद् बर्हिणपिञ्छलोलं विश्रान्तिम् आगच्छतु केन पुंसः
सुरुवातीचे दिवस सुख, संपत्ती आणि धर्म मिळवण्यासाठीच्या कृतींमध्ये घालवले, पण त्यांचे फळ क्षीण आणि अनिश्चित असते. मन सतत पावसाच्या पिसासारखे हलते, मग अशा माणसाला कधीच खऱ्या विश्रांतीचा अनुभव येतो का?
पुरोगतैर् अप्य् अनवाप्तरूपैस् तरङ्गिणीतुङ्गतरङ्गकल्पैः । क्रियाफलैर् दैववशाद् उपेतैर् विडम्ब्यते भिन्नरुचिर् हि लोकः
आपण कितीही प्रयत्न केले, तरीही काही गोष्टी हातात येत नाहीत, जणू काही वाहत्या नदीच्या लाटांसारख्या त्या बदलत राहतात. आपल्या कर्मांचे फळही, नशिबाच्या आधीनच मिळते. म्हणूनच, प्रत्येकाची आवड वेगळी असल्याने हा जगाचा खेळ जणू काही उपहासच वाटतो.
इमान्य् अमूनीति विभावितानि कार्याण्य् अपर्यन्तमनोरमाणि । जनस्य जायाजनरञ्जनेन जटाजरान्तं जरयन्ति चेतः
ही आणि ती अशी असंख्य कामे, जी मनाला नेहमी आकर्षक वाटतात, जन्म-मरणाच्या सुखदुःखातून माणसाच्या मनाला थकवतात आणि शेवटी म्हातारपण येईपर्यंत त्याला संपवून टाकतात.
पर्णानि शीर्णानि यथा तरूणां समेत्य जन्माशु लयं प्रयान्ति । तथैव लोकास् स्वविवेकहीनास् समेत्य गच्छन्ति कुतो ऽप्य् अहोभिः
झाडाची पानं जशी एकत्र येतात आणि लगेच गळून पडतात, तसंच विवेक नसलेल्या लोकांचंही होतं. ते एकत्र येतात आणि काही दिवसांनी कुठूनतरी निघून जातात, कुठे जातात हे कुणालाच ठाऊक नसतं.
इतस् ततो दूरतरं विहृत्य प्रविश्य गेहं दिवसावसाने । विवेकिलोकाश्रयिसाधुकर्मरिक्ते ऽह्नि याते क उपैति निद्राम्
इथे-तिथे भटकून, दिवसभर दूरदूर जाऊन, शेवटी घरी परतल्यावर, जर तो दिवस सज्जनांची संगत किंवा चांगली कामं न करता गेला असेल, तर अशा माणसाला शांत झोप तरी कशी लागणार?
विद्राविते शत्रुजने समस्ते समागतायाम् अभितश् च लक्ष्म्याम् । सेव्यन्त एतानि सुखानि यावत् तावत् समायाति कुतो ऽपि मृत्युः
सर्व शत्रू दूर झाले आणि सर्वत्र संपत्ती जमली असता, लोक या सुखांचा उपभोग घेतात — पण मृत्यू कुठून तरी येतोच.
कुतो ऽपि संवर्धिततुच्छरूपैर् भावैर् अमीभिः क्षणदृष्टनष्टैः । विलोभ्यमाना जनता जगत्यां न वेत्त्य् उपायातम् अहो न यातम्
या जगातले लोक क्षणभर टिकणाऱ्या आणि काहीच अर्थ नसलेल्या मनाच्या अवस्थांनी भुलतात, त्या कुठून येतात आणि क्षणात नाहीशा होतात, त्यामुळे खरं काय मिळालंय हे त्यांना कळतच नाही.
यियासुभिः कालमुखं क्रियन्ते जनैडकैस् ते हतकर्मबन्धाः । ये पीनताम् एव बलाद् उपेत्य शरीरबन्धे ननु ते भवन्ति
काळाच्या तोंडातून सुटावं म्हणून काही लोक खूप प्रयत्न करून कर्म करतात, पण वाईट कर्मांच्या ओझ्याने बांधलेले असतात. शरीराला बळ मिळालं तरी ते शरीराच्या बंधनातच अडकून राहतात.
अजस्रम् आगच्छति सत्वरेयम् अनारतं गच्छति सत्वरैव । कुतो ऽपि लोला जनता जगत्यां तरङ्गमाला क्षणभङ्गुरेव
ही जगातली अस्थिर माणसं सतत आणि वेगाने येतात आणि जातात, जणू क्षणात तुटणाऱ्या लाटांच्या रांगेसारखी.
प्राणापहारैकपरा नराणाम् मनो मनोहारितया हरन्ति । रक्तच्छदाष् षट्पदचञ्चलाक्ष्यो विषद्रुमा लोललतास् स्त्रियश् च
माणसांचे प्राण घेणाऱ्या गोष्टी म्हणजे मन, जे आनंद हिरावून घेते; स्त्रिया, ज्यांच्या डोळ्यांत मधमाशा जशा लाल पाकळ्यांवर बसतात तशी चंचलता असते; आणि विषारी झाडांच्या हलणाऱ्या वेल्या — या सगळ्या माणसाला हानीच पोचवतात.
इतो ऽन्यतश् चोपगता मुधैव समानसङ्केतनिबद्धभावा । यात्रासमासङ्गसमा नराणां कलत्रमित्रव्यवहारमाया
पत्नी, मित्र, व्यवहार यांचे जे बंध आहेत, ते फुकाचेच असतात. हे बंध वेगवेगळ्या ठिकाणाहून येतात, सारख्या भावना बांधतात, आणि फक्त माणसांच्या व्यवहाराची माया असते.