स्वानुभूतिप्रसिद्धेन मार्गेणागमगामिना । न विनाशो भवत्य् अङ्ग गच्छतां पतताम् इव
स्वतःच्या थेट अनुभवावर आधारलेला मार्ग न घेतल्यास, केवळ ग्रंथांवर अवलंबून राहणाऱ्यांना मुक्ती मिळत नाही, जशी पडणाऱ्यांना किंवा नष्ट होणाऱ्यांना मिळत नाही.
इदं मे स्याद् इदं मे स्याद् इति बुद्धिमतां मतिः । स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन न भस्माप्य् उपतिष्ठते
'हे माझं व्हावं, हे माझं व्हावं' अशी इच्छा बुद्धिमान लोकांच्या मनात येते, पण त्यांच्या स्वतःच्या दुर्दैवामुळे आणि दारिद्र्यामुळे त्यांना त्याचा राखही मिळत नाही.
वेत्ति नित्यम् उदारात्मा त्रैलोक्यम् अपि यस् तृणम् । तं त्यजन्त्य् आपदस् सर्वा रसतेव जरत्तृणम्
जो उदार मनाचा मनुष्य नेहमीच तिन्ही लोकांना गवतासारखं क्षुल्लक समजतो, त्याच्यावर सर्व संकटं सोडून जातात, जशी म्हातारी गाय गवत सोडून देते.
परिस्फुरति यस्यान्तर् नित्यं सत्त्वचमत्कृतिः । ब्राह्मम् अण्डम् इवाखण्डं लोकेशाः पालयन्ति तम्
ज्याच्या अंतःकरणात नेहमीच शुद्ध अस्तित्वाची अद्भुतता उजळते, अशा अखंड व्यक्तीचे या जगातील सर्व प्रभू ब्रह्माण्डासारखे रक्षण करतात.
अप्य् आपदि दुरन्तायां नैव रन्तव्यम् अक्रमे । राहुर् अप्य् अक्रमेणैव पिबन्न् अप्य् अमृतं मृतः
तीव्र संकटातसुद्धा अन्यायाच्या मार्गावर कधीच वागू नये; कारण राहूनेही अमृत चोरून प्यायलं, तरी तो शेवटी नष्ट झाला.
सच्छास्त्रसाधुसम्पर्कम् अर्कम् उग्रप्रकाशदम् । ये श्रयन्ति न ते यान्ति मोहान्ध्यस्य पुनर् वशम्
जे लोक सत्य शास्त्रांचा आणि सत्पुरुषांचा, सूर्यासारखा तेजस्वी संग निवडतात, ते पुन्हा कधीच अज्ञानाच्या अंधाराच्या अधीन होत नाहीत.
अवश्या वश्यम् आयान्ति यान्ति सर्वापदः क्षयम् । अवश्यं भवति श्रेयः क्रेयं यस्य गुणैर् यशः
सर्व संकटे आलीच पाहिजेत आणि ती जातातही; ज्याच्या गुणांमुळे कीर्ती मिळते, त्याला नक्कीच उत्तम फळ मिळते.
येषां गुणेष्व् असन्तोषो ऽरागो येषां श्रुतं प्रति । सत्य् अव्यसनिनो ये च ते नराः पशवो ऽपरे
ज्यांना स्वतःच्या गुणांमध्ये समाधान नाही, ज्यांना विद्वत्तेचा मोह नाही आणि जे नेहमी सत्यावर ठाम असतात — तेच खरे माणसे आहेत; बाकीचे फक्त जनावरांसारखेच आहेत.
यशश्चन्द्रिकया येषां भासितं जनहृन्नभः । तेषां क्षीरसमुद्राणां नूनं मूर्तौ स्थितो हरिः
ज्यांच्या कीर्तीच्या चांदण्याने लोकांच्या हृदयातील आकाश उजळते, त्यांच्या देहात नक्कीच क्षीरसागरातील हरि वास करतो.
भुक्तं भोक्तव्यम् अखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः । किम् अन्यद् भवभङ्गाय भूयोभोगेष्व् अलुब्धता
जगात जे काही उपभोगायचे होते ते सर्व उपभोगले गेले; जे काही पाहायचे होते ते सर्व पहिले गेले. मग पुन्हा पुन्हा सुखाच्या मागे लागण्याची हाव सोडल्याशिवाय या जन्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी अजून काय हवे?
यथाक्रमं यथाशास्त्रं यथाचारं यथास्थिति । स्थीयतां मुच्यताम् अन्तर् भोगगार्ध्यम् अवास्तवम्
जसा काळ, जसे शास्त्र, जसा आचार आणि जशी परिस्थिती, तशीच वागा; पण मनातील सुखाच्या आसक्तीचा, जी खरी नाही, त्याग करा आणि मुक्त व्हा.
संस्तवः क्रियतां कीर्त्या गुणैर् गगनगामिभिः । त्रायन्ते मृत्युनोपेतं न कदाचन भोगकाः
आकाशासारख्या उंच जाणाऱ्या गुणांनी केलेली कीर्तीची स्तुती करावी; कारण भोग काही केल्या मृत्यूच्या तावडीत सापडलेल्या माणसाला वाचवू शकत नाहीत.
गायन्ति सिद्धसुन्दर्यो येषाम् इन्दुसितं यशः । गीतिभिर् गगनाभोगे ते जीवन्ति मृताः परे
ज्यांची कीर्ती चंद्रासारखी उजळ आहे, त्यांची गाणी दिव्य अप्सरा गातात; ते या जगात मरण पावले तरी, गगनात त्यांच्या कीर्तीमुळे ते जिवंत राहतात.
परमं पौरुषं यत्नम् आस्थायादाय सूद्यमम् । यथाशास्त्रम् अनुद्वेगम् आचारात् को न सिद्धिभाक्
जो माणूस श्रेष्ठ पुरुषार्थाने, दृढ निश्चयाने आणि शास्त्रानुसार, मनात कुठलाही गोंधळ न ठेवता वागतो, त्याला योग्य आचरणामुळे यश मिळत नाही असं कधी होतं का?
यथाशास्त्रं विहरता त्वरा कार्या न सिद्धिषु । चिरकालपरा पक्वा सिद्धिः पुष्टतरा भवेत्
शास्त्रानुसार वागताना यश मिळवण्याची घाई करू नये; कारण दीर्घकाळाने पिकलेली सिद्धी अधिक भरभरून मिळते.
वीतशोकभयायासम् अगर्धम् अपयन्त्रणम् । व्यवहारो यथाशास्त्रं क्रियतां मा विनश्यताम्
शोक, भीती, थकवा, लोभ आणि बंधन यांपासून मुक्त होऊन, शास्त्रानुसार आपली कर्तव्ये पार पाडा; ती वाया जाऊ देऊ नका.
जीवो जीर्णान्धकूपेषु भवेष्व् अन्तर्धिम् आगतः । भवतां भूरिभङ्गानाम् अधुनोद्ध्रियताम् अतः
हा जीव जन्ममरणाच्या जुनाट खड्ड्यांमध्ये हरवून गेला आहे; आता या असंख्य उद्ध्वस्त अवस्थेतून त्याची सुटका करा.
इतः प्रभृति मा भूयो गम्यताम् अधराद् अधः । इदं निर्धार्यतां शास्त्रम् अस्त्रम् आपन्निवारणे
आता पुढे कधीही अधःपतन होऊ देऊ नका; संकटाच्या वेळी हे शास्त्र आपल्यासाठी मजबूत शस्त्र म्हणून धरावे.
रणे रभसनिर्लूनवारणे प्राणम् उज्झताम् । किम् अर्थमात्रया कार्यम् आर्याश् शास्त्रम् अवेक्ष्यताम्
युद्धात जेव्हा हत्ती प्रचंड वेगाने फाडले जातात आणि प्राण धोक्यात येतात, तेव्हा केवळ संपत्तीचा काय उपयोग? सज्जनांनी शास्त्राकडे पाहावे.
इदं बिम्बम् इदं निम्बम् इति मत्या विचार्यताम् । स्वया परप्रेरणया यात मा पशवो यथा
‘हे प्रतिबिंब आहे, हे खरी वस्तु आहे’ असे विवेकाने नीट पाहा. दुसऱ्याच्या सांगण्यावर, जनावरांसारखे, कधीही वागू नका.
दौर्भाग्यदायिनी दीना शुभहीनाविचारणा । घनदीर्घमहानिद्रा त्यज्यतां सम्प्रबुध्यताम्
विचार न करता चालणं हे दु:ख देणारं, दयनीय आणि शुभ नसतं; ही जड, खोल झोप सोडा आणि जागे व्हा.
सुप्तं मा स्थीयतां वृद्धमन्दकच्छपवच् छनैः । उत्थानम् अङ्गीक्रियतां जरामरणशान्तये
झोपेत राहू नका; वृद्ध, मंद कासव जसं हळूहळू उठतं, तसं सावकाश जागे व्हा, म्हणजे म्हातारपण आणि मृत्यू यांचा अंत होईल.
अनर्थायार्थसम्पत्तिर् भोगौघो भवरोगदः । आपदे सम्पदस् सर्वास् सर्वत्रानादरो जयः
फक्त भोगासाठी संपत्ती मिळवली, तर ती संसाररुपी आजार देते; संकटातही खरी समृद्धी मिळते ती सर्वत्र तटस्थ राहिल्यावरच.
लोकतन्त्रानुसारेण विचाराद् व्यवहारिणाम् । शास्त्राचाराविरुद्धेन कर्मणा शर्म सिध्यति
संसारातील रूढीप्रमाणे, विवेकबुद्धीने आणि शास्त्र व चालीरीतींना न बाधणाऱ्या वर्तनाने वागणाऱ्यांना सुख मिळते.
स्वाचारचारुचरितस्य विविक्तवृत्तेस् संसारदुःखलवसौख्यदशास्व् अगृध्नोः । आयुर् यशांसि च गुणाश् च सहैव लक्ष्म्या फुल्लन्ति माधवलता इव सत्फलाय
ज्याचे आचरण स्वच्छ आहे, जो एकांतात राहतो आणि सुखदुःखात लोभ न ठेवणारा आहे, त्याच्या आयुष्याला, कीर्तीला, गुणांना आणि समृद्धीला एकाच वेळी फुलवणारे फळ येते, जसे मोगऱ्याच्या वेलीस फुले आणि फळे येतात.
सर्वातिशयसाफल्यात् सर्वं सर्वत्र सर्वदा । सम्भवत्य् एव तस्मात् स्वं शुभोद्योगं न सन्त्यजेत्
पूर्ण यश सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे, सर्व काही सर्वत्र आणि सर्वकाळ शक्य आहे; म्हणून आपला शुभ प्रयत्न कधीही सोडू नये.
सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते देवा अपि विमर्दिताः । दानवैर् दानवार्याढ्यैर् गजैः पद्माकरा इव
सर्वश्रेष्ठ असलेले देवसुद्धा, सामर्थ्यवान दानवांनी जसे तलावातील हत्ती कमळांनी जिंकले जातात तसे, पराभूत होतात.
मरुत्तनृपतेर् यज्ञे संवर्तेन महर्षिणा । ब्रह्मणेवापरस् सर्गो रचितस् ससुरासुरः
मरुत्त नावाच्या राजाच्या यज्ञात, सामवर्त नावाच्या महर्षीने ब्रह्मदेवासारखेच, देव-दानवांसह दुसरे एक विश्व निर्माण केले.
महातिशययुक्तेन विश्वामित्रेण विप्रता । भूयो भूयः प्रयुक्तेन दुष्प्रापा तपसार्जिता
विश्रामित्र या महान ऋषीने अपूर्व असा मोठा प्रयत्न करून, पुन्हा पुन्हा कठीण तपश्चर्या केली आणि जे क्वचित मिळते ते साध्य केले.
पिष्टातकाम्बु दुष्प्रापं रसायनम् इवाश्नता । दुर्भगेनेदृशेनाप्तः क्षीरोद उपमन्युना
पिठाच्या आणि पाण्याच्या दुर्मिळ औषधासारखे काहीतरी घेतल्यासारखे, उपमन्यू या दुर्दैवी माणसाने मिळवायला कठीण असलेले क्षीरसागर मिळवले.