एष ते कथितस् सर्वो दामव्यालकटक्रमः । मायेयम् एव संसारी शून्यैवात्यन्तभासुरा
हा दोर, साप आणि काठी यांचा सर्व क्रम तुला सांगितला. हा संसार फक्त माया आहे — पूर्णपणे रिकामा असूनही अत्यंत तेजस्वी आहे.
भ्रमयत्य् अपरिज्ञाता मृगतृष्णाम्बुधीर् इव । संशाम्यति परिज्ञाता मृगतृष्णाम्बुधीर् इव
जेव्हा समजले जात नाही, तेव्हा मृगजळाच्या समुद्रासारखे आपल्याला फिरवत राहते; पण जेव्हा समजले जाते, तेव्हा ते मृगजळाच्या समुद्रासारखे शांत होते.
महतो ऽपि पदाद् एवं रामाज्ञानवशाद् अधः । पतन्ति मोहिता मूढा दामव्यालकटा इव
राम, अज्ञानाच्या प्रभावाखाली, मोठ्या उंचीवरूनसुद्धा, गोंधळलेले आणि भ्रमित लोक दोर, साप आणि काठी यांसारखे खाली पडतात.
क्व भ्रूक्षेपविनिष्पिष्टमेरुमन्दरसह्यता । क्व राजगृहदार्वन्तर् व्रणे मषकरूपता
केवळ भुवई उचलून मेरू, मंदार आणि सह्य पर्वत चुरडण्याची गोष्ट कुठे, आणि राजवाड्यातील लाकडातल्या जखमेत डास होण्याची अवस्था कुठे?
क्व चपेटच्छटामात्रपातितार्केन्दुबिम्बता । क्व प्रद्युम्नगिरौ गेहभित्तिव्रणविहङ्गता
फक्त एक थाप मारून चंद्राचे गोल खाली पडण्याची गोष्ट कुठे, आणि प्रद्युम्नगिरीवरच्या घराच्या भिंतीवरील जखमेत पक्षी होण्याची अवस्था कुठे?
क्व पुष्पलीलयालोलकरतोलितमेरुता । क्वार्ष्यशृङ्गे नृसिंहस्य गृहे क्रकरपोतता
एकीकडे हातात फुलासारखा मेरू पर्वत उचलण्याचा खेळ, आणि दुसरीकडे वाघाच्या घरात, कोरड्या डोंगराच्या शिखरावर थरथरणाऱ्या कबुतरासारखी अवस्था—यात काय साम्य आहे?
चिदाकाशो हि मिथ्यैव रजसा रञ्जितप्रभः । स्वरूपम् अत्यजन्न् एव विरूपम् इव बुध्यते
चैतन्याचा आकाश, जे कामामुळे रंगलेले दिसते, ते खरे तर माया आहे; ते आपली खरी ओळख सोडत नाही, पण तरीही वेगळ्या रूपात भासते.
स्वयैव वासनाभ्रान्त्या सत्ययेवाप्य् असत्यया । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्येव याति जन्तुर् अवान्तरम्
स्वतःच्या वासनांच्या भ्रमामुळे, जे खरे नाही तेही खरे वाटते; जशी एखादी सजीव मृगजळाला पाणी समजून आत वळते.
तरन्ति ते भवाम्भोधिं स्वप्रवाहधियैव ये । शास्त्रेणासद् इदं दृश्यम् इति निर्वासनं स्थिताः
जे लोक या जगातील दृश्य खरे नाही हे शास्त्राने जाणतात आणि वासनामुक्त राहतात, ते आपल्या स्वतःच्या समजुतीच्या प्रवाहाने संसाराच्या समुद्राला ओलांडतात.
तारारवविकारीणि शुष्कतर्कमतानि ये । यान्ति श्वभ्रजलान्य् आशु नाशुभं नाशयन्ति ते
ज्यांच्या मनात वादविवादांचा गोंधळ आणि कोरड्या तर्कामुळे अस्वस्थता येते, ते लवकरच गोंधळाच्या खोल दरीत पडतात, पण त्यामुळे त्यांचे अशुभ काहीही नष्ट होत नाही.
स्वानुभूतिप्रसिद्धेन मार्गेणागमगामिना । न विनाशो भवत्य् अङ्ग गच्छतां पतताम् इव
स्वतःच्या थेट अनुभवावर आधारलेला मार्ग न घेतल्यास, केवळ ग्रंथांवर अवलंबून राहणाऱ्यांना मुक्ती मिळत नाही, जशी पडणाऱ्यांना किंवा नष्ट होणाऱ्यांना मिळत नाही.
इदं मे स्याद् इदं मे स्याद् इति बुद्धिमतां मतिः । स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन न भस्माप्य् उपतिष्ठते
'हे माझं व्हावं, हे माझं व्हावं' अशी इच्छा बुद्धिमान लोकांच्या मनात येते, पण त्यांच्या स्वतःच्या दुर्दैवामुळे आणि दारिद्र्यामुळे त्यांना त्याचा राखही मिळत नाही.
वेत्ति नित्यम् उदारात्मा त्रैलोक्यम् अपि यस् तृणम् । तं त्यजन्त्य् आपदस् सर्वा रसतेव जरत्तृणम्
जो उदार मनाचा मनुष्य नेहमीच तिन्ही लोकांना गवतासारखं क्षुल्लक समजतो, त्याच्यावर सर्व संकटं सोडून जातात, जशी म्हातारी गाय गवत सोडून देते.
परिस्फुरति यस्यान्तर् नित्यं सत्त्वचमत्कृतिः । ब्राह्मम् अण्डम् इवाखण्डं लोकेशाः पालयन्ति तम्
ज्याच्या अंतःकरणात नेहमीच शुद्ध अस्तित्वाची अद्भुतता उजळते, अशा अखंड व्यक्तीचे या जगातील सर्व प्रभू ब्रह्माण्डासारखे रक्षण करतात.
अप्य् आपदि दुरन्तायां नैव रन्तव्यम् अक्रमे । राहुर् अप्य् अक्रमेणैव पिबन्न् अप्य् अमृतं मृतः
तीव्र संकटातसुद्धा अन्यायाच्या मार्गावर कधीच वागू नये; कारण राहूनेही अमृत चोरून प्यायलं, तरी तो शेवटी नष्ट झाला.
सच्छास्त्रसाधुसम्पर्कम् अर्कम् उग्रप्रकाशदम् । ये श्रयन्ति न ते यान्ति मोहान्ध्यस्य पुनर् वशम्
जे लोक सत्य शास्त्रांचा आणि सत्पुरुषांचा, सूर्यासारखा तेजस्वी संग निवडतात, ते पुन्हा कधीच अज्ञानाच्या अंधाराच्या अधीन होत नाहीत.
अवश्या वश्यम् आयान्ति यान्ति सर्वापदः क्षयम् । अवश्यं भवति श्रेयः क्रेयं यस्य गुणैर् यशः
सर्व संकटे आलीच पाहिजेत आणि ती जातातही; ज्याच्या गुणांमुळे कीर्ती मिळते, त्याला नक्कीच उत्तम फळ मिळते.
येषां गुणेष्व् असन्तोषो ऽरागो येषां श्रुतं प्रति । सत्य् अव्यसनिनो ये च ते नराः पशवो ऽपरे
ज्यांना स्वतःच्या गुणांमध्ये समाधान नाही, ज्यांना विद्वत्तेचा मोह नाही आणि जे नेहमी सत्यावर ठाम असतात — तेच खरे माणसे आहेत; बाकीचे फक्त जनावरांसारखेच आहेत.
यशश्चन्द्रिकया येषां भासितं जनहृन्नभः । तेषां क्षीरसमुद्राणां नूनं मूर्तौ स्थितो हरिः
ज्यांच्या कीर्तीच्या चांदण्याने लोकांच्या हृदयातील आकाश उजळते, त्यांच्या देहात नक्कीच क्षीरसागरातील हरि वास करतो.
भुक्तं भोक्तव्यम् अखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः । किम् अन्यद् भवभङ्गाय भूयोभोगेष्व् अलुब्धता
जगात जे काही उपभोगायचे होते ते सर्व उपभोगले गेले; जे काही पाहायचे होते ते सर्व पहिले गेले. मग पुन्हा पुन्हा सुखाच्या मागे लागण्याची हाव सोडल्याशिवाय या जन्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी अजून काय हवे?
यथाक्रमं यथाशास्त्रं यथाचारं यथास्थिति । स्थीयतां मुच्यताम् अन्तर् भोगगार्ध्यम् अवास्तवम्
जसा काळ, जसे शास्त्र, जसा आचार आणि जशी परिस्थिती, तशीच वागा; पण मनातील सुखाच्या आसक्तीचा, जी खरी नाही, त्याग करा आणि मुक्त व्हा.
संस्तवः क्रियतां कीर्त्या गुणैर् गगनगामिभिः । त्रायन्ते मृत्युनोपेतं न कदाचन भोगकाः
आकाशासारख्या उंच जाणाऱ्या गुणांनी केलेली कीर्तीची स्तुती करावी; कारण भोग काही केल्या मृत्यूच्या तावडीत सापडलेल्या माणसाला वाचवू शकत नाहीत.
गायन्ति सिद्धसुन्दर्यो येषाम् इन्दुसितं यशः । गीतिभिर् गगनाभोगे ते जीवन्ति मृताः परे
ज्यांची कीर्ती चंद्रासारखी उजळ आहे, त्यांची गाणी दिव्य अप्सरा गातात; ते या जगात मरण पावले तरी, गगनात त्यांच्या कीर्तीमुळे ते जिवंत राहतात.
परमं पौरुषं यत्नम् आस्थायादाय सूद्यमम् । यथाशास्त्रम् अनुद्वेगम् आचारात् को न सिद्धिभाक्
जो माणूस श्रेष्ठ पुरुषार्थाने, दृढ निश्चयाने आणि शास्त्रानुसार, मनात कुठलाही गोंधळ न ठेवता वागतो, त्याला योग्य आचरणामुळे यश मिळत नाही असं कधी होतं का?
यथाशास्त्रं विहरता त्वरा कार्या न सिद्धिषु । चिरकालपरा पक्वा सिद्धिः पुष्टतरा भवेत्
शास्त्रानुसार वागताना यश मिळवण्याची घाई करू नये; कारण दीर्घकाळाने पिकलेली सिद्धी अधिक भरभरून मिळते.
वीतशोकभयायासम् अगर्धम् अपयन्त्रणम् । व्यवहारो यथाशास्त्रं क्रियतां मा विनश्यताम्
शोक, भीती, थकवा, लोभ आणि बंधन यांपासून मुक्त होऊन, शास्त्रानुसार आपली कर्तव्ये पार पाडा; ती वाया जाऊ देऊ नका.
जीवो जीर्णान्धकूपेषु भवेष्व् अन्तर्धिम् आगतः । भवतां भूरिभङ्गानाम् अधुनोद्ध्रियताम् अतः
हा जीव जन्ममरणाच्या जुनाट खड्ड्यांमध्ये हरवून गेला आहे; आता या असंख्य उद्ध्वस्त अवस्थेतून त्याची सुटका करा.
इतः प्रभृति मा भूयो गम्यताम् अधराद् अधः । इदं निर्धार्यतां शास्त्रम् अस्त्रम् आपन्निवारणे
आता पुढे कधीही अधःपतन होऊ देऊ नका; संकटाच्या वेळी हे शास्त्र आपल्यासाठी मजबूत शस्त्र म्हणून धरावे.
रणे रभसनिर्लूनवारणे प्राणम् उज्झताम् । किम् अर्थमात्रया कार्यम् आर्याश् शास्त्रम् अवेक्ष्यताम्
युद्धात जेव्हा हत्ती प्रचंड वेगाने फाडले जातात आणि प्राण धोक्यात येतात, तेव्हा केवळ संपत्तीचा काय उपयोग? सज्जनांनी शास्त्राकडे पाहावे.
इदं बिम्बम् इदं निम्बम् इति मत्या विचार्यताम् । स्वया परप्रेरणया यात मा पशवो यथा
‘हे प्रतिबिंब आहे, हे खरी वस्तु आहे’ असे विवेकाने नीट पाहा. दुसऱ्याच्या सांगण्यावर, जनावरांसारखे, कधीही वागू नका.