न च तत् क्वचिद् आसुप्तं न प्रबुद्धं कदाचन । चिद्व्योम केवलं दृश्यं जगद् इत्य् अवगम्यताम्
हे चैतन्याचं आकाश कधीच पूर्णपणे झोपलेलं नसतं, किंवा कधीच पूर्णपणे जागं नसतं; हेच चैतन्याचं आकाश जग म्हणून दिसतं, असं समजावं.
निर्वाणम् एव सर्गश्रीस् सर्गश्रीर् एव निर्वृतिः । नानयोश् शब्दयोर् अर्थभेदः पर्याययोर् इव
मुक्ती म्हणजेच सृष्टीचं वैभव, आणि सृष्टीचं वैभव म्हणजेच मुक्ती; या दोन शब्दांत काहीही फरक नाही, जसं समानार्थी शब्दांत नसतो.
परमार्थे जगद् इति रूपं वेत्ति स्वयं स्वकम् । यथा तैमिरिकं चक्षुः केशोण्डुकम् इवेक्षितम्
परम सत्यात 'जग' असं जे रूप आहे, ते स्वतःचं स्वरूप स्वतःच पाहतं, जसं डोळ्याला विकार असलेल्या माणसाला केस किंवा धूळ दिसते.
न तत् केशोण्डुकं किञ्चित् सा हि दृष्टिस् तथा स्थिता । नेदं दृश्यम् इदं किञ्चिद् इत्थं चिद्व्योम संस्थितम्
तेथे केसाचा गोळा असं काहीच नाही; ती दृष्टी तशीच राहते. हे काही दिसतंय असं नाही, किंवा हे काहीच नाही; असं चैतन्याचं आकाश तिथे स्थिर आहे.
सर्वत्र सर्वम् इदम् अस्ति यथानुभूतं नो किञ्चन क्वचिद् इहास्ति च नानुभूतम् । शान्तं सद् एकम् इदम् आततम् इत्थम् आस्ते सन्त्यक्तशङ्कम् अपभेदम् अतस् त्वम् आस्स्व
सर्वत्र सर्व काही जसं अनुभवलं जातं तसंच आहे; इथे असं काहीच नाही जे अनुभवलं गेलं नाही. हे शांत, कायमचं आणि सर्वत्र पसरलेलं आहे; असं ते शंका आणि भेद सोडून राहतं — म्हणून तू यातच स्थिर रहा.
शिलोदराकारघनं प्रशान्तम् महाचितो रूपम् इदं खम् अच्छम् । नैवास्ति नास्तीति दृशौ क्वचित् स्तो यच् चास्ति तत् साधु तद् एव भाति
ही महाचैतन्याची मूर्ती डोंगराच्या गुहेसारखी घट्ट, शांत आणि आकाशासारखी निर्मळ आहे. कुठेही अस्तित्व किंवा अनस्तित्व असं काहीच दृष्टीला येत नाही; जे काही आहे, तेच खरं आणि उजळून दिसतं.
दामव्यालकटार्थं तैस् तदैव यमकिङ्करैः । प्रार्थितेन यमेनोक्तम् इदं शृणु रघूद्वह
दोऱ्याचा, सापाचा आणि मडक्याचा हेतू साधण्यासाठी, त्याच वेळी यमाच्या सेवकांनी विनंती केल्यावर, यमाने ही वचने सांगितली — हे रघुकुळातील श्रेष्ठ, ऐक.
यदा वियोगम् एष्यन्ति श्रोष्यन्ति च निजां कथाम् । दामादयस् तदा मुक्ता भविष्यन्तीत्य् असंशयम्
जेव्हा त्यांना वेगळेपणाचा अनुभव येईल आणि स्वतःच्या गोष्टी ऐकू येतील, तेव्हा त्या दोऱ्या आणि इतर बंधनं नक्कीच सुटतील, यात शंका नाही.
स्ववृत्तान्तम् इमं कुत्र कदा कथय ते कथम् । श्रोष्यन्ति भगवन् केन वर्ण्यमानं कथाक्रमम्
हे प्रभो, कुठे, केव्हा आणि कसे ते आपली ही गोष्ट ऐकतील? कोणाच्या सांगण्यावरून ही गोष्टीची मालिका त्यांना ऐकू येईल?
कश्मीरेषु महापद्मसरसीतीरपल्वले । भूयो भूयो ऽनुभूयैते मत्स्ययोनिपरम्पराम्
काश्मीरमधील महापद्म सरोवराच्या दलदलीच्या काठावर, पुन्हा पुन्हा त्यांनी मासळीच्या जन्मांची मालिका अनुभवली,
आलानिताशया लोलाः कालेन लयम् आगताः । तत्रैव पद्मसरसि ते भविष्यन्ति सारसाः
अपुरी इच्छा मनात ठेवून अस्वस्थ राहिलेले, काळानुसार ते नष्ट होतील; आणि तिथेच त्या पद्मसरामध्ये ते राजहंस होतील.
तत्र कल्हारमालासु सरोजपटलीषु च । शेवालवरवल्लीषु तरङ्गवलनासु च
तेथे पाणलिलींच्या माळांमध्ये, कमळांच्या घडांमध्ये आणि शेवाळाच्या वेलींमध्ये, तसेच लाटांच्या वळणांमध्ये—
ललत्कुमुददोलासु नीलोत्पललतासु च । शीकरौघाभ्रलेखासु शीतलावर्तवृत्तिषु
पांढऱ्या कुमुदांच्या झुलत्या झोपाळ्यांवर, निळ्या निलकमळांच्या वेलींमध्ये, दवबिंदूंच्या ढगरेषांमध्ये आणि गार वावटळीच्या वर्तुळांमध्ये—
सरस्सारससम्भोगान् भुक्त्वा भुवनभूषणाः । विहृत्य सुचिरं कालम् अलम् आगतशुद्धयः
जगाचे अलंकार त्या सरोवरांतील आणि पाण्यातील आनंद उपभोगून, तिथे खूप काळ खेळून, अखेरीस निर्मळ झाले.
ते वियुक्ता भविष्यन्ति मुक्तये लब्धयुक्तयः । रजस्सत्त्वतमांसीव भेदप्राप्त्या यदृच्छया
ते एकत्र येऊन, नंतर मुक्तीसाठी वेगळे होतील, जसे कधीमधी रज, सत्त्व आणि तम वेगळे होतात.
कश्मीरमण्डलस्यान्तर् नगरं नगशोभितम् । नाम्नाधिष्ठानम् इत्य् एतच् छ्रीमत् तत्र भविष्यति
काश्मीर प्रदेशात डोंगरांनी सजलेलं एक सुंदर शहर असेल, ज्याचं नाव अधिष्ठान असं असेल.
प्रद्युम्नशिखरं नाम तस्य मध्ये भविष्यति । शृङ्गं लघु सरोजस्य कोशचक्रम् इवोदरे
त्या शहराच्या मध्यभागी प्रद्युम्नशिखर नावाचं एक शिखर असेल, जणू एखाद्या कमळाच्या मध्यातील कोषासारखं हलकं टोक.
तस्मिन् मूर्ध्नि गिरेर् गेहं को ऽपि राजा करिष्यति । अभ्रङ्कषमहासालं शृङ्गे शृङ्गम् इवापरम्
त्या डोंगराच्या शिखरावर एखादा राजा आपलं राजवाडं उभारेल—ते राजवाडं ढगांनी वेढलेल्या मोठ्या देवदारासारखं, जणू एका शिखरावर दुसरं शिखर.
गृहस्येशानकोणाद्रिशिरोभित्तिव्रणोदरे । तस्यानिशम् अविश्रान्तवातोद्धूततृणाङ्किते
त्या घराच्या ईशान्य कोपऱ्यात, डोंगराच्या भिंतीच्या पायथ्याशी, त्या कपारीत, जिथे वारं सतत वाहत राहतं आणि गवताची पाती हलत राहतात—
आलये दानवो व्यालः कलविङ्को भविष्यति । प्रथमाल्पश्रुतच्छात्त्र इवार्थरहितारटिः
महालातल्या त्या दानव व्यालाचं रूप चिमणीसारखं होईल, जसं थोडं शिकलेला शिष्य काही अर्थ नसलेली ओरड करतो.
तस्मिन्न् एव तदा काले तत्र राजा भविष्यति । श्रीयशस्करदेवाख्यश् स्वर्गे शक्र इवापरः
त्याच वेळी आणि त्या ठिकाणी श्री यशस्करदेव नावाचा राजा असेल, जसा स्वर्गात इंद्र असतो तसा.
दानवो दामनामान्तर् मषकस् तस्य सद्मनि । भविष्यति बृहत्स्तम्भपृष्ठच्छिद्रे मृदुध्वनिः
दामा नावाचा दानव त्या राजाच्या घरात मोठ्या खांबाच्या फटीत मऊ आवाज करणारा डास होईल.
अधिष्ठानाभिधे तस्मिन्न् एवोग्रनगरे तदा । रत्नावलीविहाराख्यो विहारो ऽपि भविष्यति
अधिष्ठान नावाच्या त्या मोठ्या शहरात त्याच वेळी रत्नावळीविहार नावाचा विहारही असेल.
तस्मिंस् तद्भूमिपामात्यो नरसिंह इति श्रुतः । करामलकवद् दृष्टबन्धमोक्षो भविष्यति
त्या ठिकाणी त्या राजाच्या मंत्र्याचे नाव नरसिंह असेल. त्याला बंधन आणि मुक्ती यांचा अनुभव अगदी हातावर ठेवलेल्या आवळ्यासारखा स्पष्ट होईल.
भविष्यति गृहे तस्य क्रीडनक्रकरः खगः । कटो मायासुरो नाम कृतहिञ्जीरपञ्जरः
त्याच्या घरी खेळण्याकरता एक पक्षी असेल, त्याचे नाव कट. तो मायावी असुर असून, चिंचाच्या काड्यांनी बनवलेल्या पिंजऱ्यात ठेवलेला असेल.
स नृसिंहो नृपामात्यश् श्लोकैर् विरचिताम् इमाम् । दामव्यालकटादीनां कथयिष्यति सङ्कथाम्
तो नरसिंह नावाचा मंत्री दाम, व्याल, कट आणि इतरांची ही श्लोकांतून रचलेली गोष्ट सांगेल.
स कटः क्रकरश् श्रुत्वा तां कथां संस्मृतात्मभूः । शान्तमिथ्याहमंशो ऽन्तः परं निर्वाणम् एष्यति
ती गोष्ट ऐकून, कट नावाचा तो पक्षी स्वतःच्या स्वरूपाची आठवण काढेल आणि त्याच्या मनातील खोटा अहंभाव शांत होऊन, तो अंतःकरणात परम मुक्तीला पोहोचेल.
प्रद्युम्नशिखरप्रान्तवास्तव्यः कलविङ्ककः । तथैत्य स्वकथां श्रुत्वा परं निर्वाणम् एष्यति
प्रद्युम्न पर्वताच्या शिखरावर राहणारा कलविंका पक्षी, जेव्हा आपलीच गोष्ट ऐकेल, तेव्हा तोही परम मुक्तीला पोहोचेल.
राजमन्दिरदार्वन्तर् व्रणवास्तव्यतां गतः । मषको ऽपि प्रसङ्गेन श्रुत्वा शान्तिम् उपैष्यति
राजमहालातील लाकडाच्या फटीत जखमेत राहणारा माशी, योगायोगाने ही गोष्ट ऐकून शांतीला पोहोचेल.
प्रद्युम्नशृङ्गाच् चटको मषको राजमन्दिरात् । विहारात् क्रकरश् चेति मोक्षम् एष्यन्ति राघव
राघव, प्रद्युम्न शिखरावरील चटकी, राजमहालातील माशी आणि बागेतील किटक — हे तिघेही मुक्तीला पोहोचतील.