एवम् एतन् महाबाहो नासद् भवति हि क्वचित् । कदाचित् किञ्चिद् अप्य् एतद् बृहद् भवति वा तनु
हे महाबाहो, खरेच तसेच आहे; जे खोटे आहे ते कुठेही कधीच अस्तित्वात येत नाही. कधी ते मोठे किंवा सूक्ष्म दिसते, पण ते खरेपणाने कधीच अस्तित्वात नसते.
किम् असत् सत् स्थितं ब्रूहि किं तत् सद् वाप्य् असत् स्थितम् । निदर्शनेनानेनैव करिष्ये त्वद्विबोधनम्
काय खरं नसताना खरं वाटतं, आणि काय खरं असूनही खोटं वाटतं, ते मला सांग. या उदाहरणातून मी तुला समजावून सांगीन.
सन्त एव स्थितास् सन्तो ब्रह्मन् वयम् इमे किल । दामादयस् त्व् असन्तो ऽपि वक्षि सन्तस् स्थिता इति
खरंच अस्तित्व असलेलेच खरं राहतात, हे ब्रह्मन्, आपण सगळे तसेच आहोत. पण दोरी वगैरे ज्या वस्तू खरं नसूनही, तू त्या खरं आहेत असं म्हणतोस.
यथा दामादयो राम स्थिता मायामया इह । असत्या एव सत्याभा मृगतृष्णाम्बुपूरवत्
जसं दोरी वगैरे या जगात माया निर्माण केलेल्या आहेत, खोटं असूनही खरं वाटतात, जसं मृगजळातलं पाणी खरं वाटतं तसं.
तथैवेमे वयम् अपि ससुरासुरदानवाः । असत्या एव वल्गामो याम आयाम एव च
तसंच आपण सगळे, देव, दैत्य, दानव सुद्धा, खरे नसतानाही फक्त दिसतो, वागत असतो, पण ते सगळं फक्त भास आहे.
अलीकम् एव त्वद्भावो मद्भावो ऽलीक एव च । अनुभूतो ऽप्य् असद्रूपस् स्वप्ने स्वमरणं यथा
तुझं 'मी'पण हे फक्त कल्पनेतलं आहे, आणि माझं 'मी'पण देखील तसंच आहे. जरी हे अनुभवायला येतं, तरी ते खरं नाही, जसं स्वप्नात मृत्यू येतो तसं.
मृतो बन्धुर् यथा स्वप्ने ऽप्य् अनुभूतो ऽप्य् असन्मयः । मृतो ऽयम् इति च ज्ञप्तिर् भवेद् एवम् इदं जगत्
जसं स्वप्नात एखादा मित्र मरण पावतो, आणि तो अनुभव जरी खरा वाटतो, तरी तो प्रत्यक्षात नसतो; 'तो मेला' अशी जाणीव होते — ह्याचप्रमाणे हे जग आहे.
एषा हि मूढविषया उक्तिर् एव न राजते । अभ्यासेन विनोदेति नानुभूतेर् अपह्नवः
अशा प्रकारचं बोलणं फक्त अज्ञान्यांना शोभतं; त्यात काहीच तेज नाही. सरावाने हे विचार नाहीसे होतात, कारण प्रत्यक्ष अनुभव कधीच नाकारता येत नाही.
निश्चयो ऽन्तः प्ररूढो यस् स यत्नाभ्यसनं विना । नाशम् आयाति लोके ऽस्मिन् न कदाचन कस्यचित्
जो निश्चय मनात खोलवर रुजतो, तो कसलीही मेहनत किंवा वारंवार सराव न करता, या जगात कधीच कुणाच्याही मनातून नाहीसा होत नाही.
इदं जगद् असद् ब्रह्म सत्यम् इत्य् एव वक्ति यः । तम् उन्मत्तम् इवोन्मत्ता विमूढा विहसन्त्य् अलम्
जो म्हणतो, 'हे जग खोटं आहे, ब्रह्मच खरं आहे,' त्याची मूढ लोक जशी वेड्याची थट्टा करतात तशी थट्टा करतात.
अक्षीवक्षीवयोर् ऐक्यं क्व किलेहाज्ञतज्ज्ञयोः । अन्धप्रकाशयोर् बोधे स्याच् छायातपयोर् इव
जसा आंधळा आणि पाहणारा किंवा सावली आणि उन्हं यांच्यात कधीच एकता होऊ शकत नाही, तशीच ज्ञानी आणि अज्ञानी यांच्यात एकता कशी शक्य आहे?
यत्नेनाप्य् अनुभूते ऽर्थे सत्ये कर्तुम् अपह्नवम् । तज्ज्ञो ऽज्ञश् च न शक्नोति शव आक्रमणं यथा
जसा मेलेला माणूस चालू शकत नाही, तसंच प्रत्यक्ष अनुभवलं गेलेलं सत्य ज्ञानी असो वा अज्ञानी, कोणीही नाकारू शकत नाही.
ब्रह्म सर्वं जगद् इति वक्तुं तज्ज्ञस्य युज्यते । यतो ऽविद्याननुभवे स तद् एवानुभूतवान्
सर्व जग ब्रह्म आहे असं सांगणं ज्ञानी माणसाला योग्य आहे, कारण त्याने अज्ञान ओलांडून ते सत्य प्रत्यक्ष अनुभवलं आहे.
प्रबुद्धविषये ह्य् एषा राम वाक् प्रविराजते । बुद्धस्यास्मीति रूपेण किल नास्त्य् एव किञ्चन
हे राम, ही वाणी फक्त जागृत अवस्थेतच तेजाने चमकते; कारण जो खऱ्या अर्थाने जागृत आहे, त्याच्यासाठी 'मी हे आहे' असं काहीच उरत नाही.
ब्रह्मैवेदं परं शान्तम् इत्य् एवानुभवन् सुधीः । अपह्नवस् स्वानुभूतेः कर्तुं तस्य क्व युज्यते
ज्याने 'हेच ते परम शांत ब्रह्म आहे' असं थेट अनुभवलं आहे, असा ज्ञानी आपला स्वतःचा अनुभव कसा नाकारू शकेल?
परस्माद् व्यतिरेकेण नाहम् आत्मनि किञ्चन । हेमनीवोर्मिकादित्वं न मय्य् अस्ति वसिष्ठता
परमेश्वरापलीकडे माझ्यात काहीच नाही; जसं सोन्यात सोनारी किंवा दागिन्याचं काहीपण नसतं, तसं माझ्यात 'वसिष्ठपणा' नाही.
भूतत्वव्यतिरेकेण मूढो नात्मनि किञ्चन । ऊर्म्यादिबुद्धौ हेमेव नाज्ञे ऽस्ति परमार्थता
मूळ तत्त्वांशिवाय अज्ञात व्यक्तीमध्ये काहीच नसतं; जसं सोन्यात लाट किंवा इतर कल्पना खऱ्या नसतात, तसं अज्ञान्याला खरी वास्तविकता नसते.
मिथ्याहन्तामयो मूढस् सत्यैकात्ममयस् सुधीः । युज्यते न क्वचिन् नाम स्वभावापह्नवो ऽनयोः
मूढ माणूस खोट्या अहंकाराने बनलेला असतो, तर शहाणा माणूस एकच खरी आत्मा आहे म्हणून ओळखतो; या दोघांच्या स्वभावाचा कधीच नकार होत नाही.
यो यन्मयस् तस्य तस्मिन् युज्यते ऽपह्नवः कथम् । पुरुषस्य घटो ऽस्मीति वाक्यम् उन्मत्ततैव हि
जो जसा आहे, त्याच्या स्वभावाचा नकार कसा होईल? एखाद्या माणसाने 'मी मडके आहे' असं म्हणणं म्हणजे निव्वळ वेडगळपणा आहे.
तस्मान् नेमे वयं सत्या न च दामादयः क्वचित् । असत्यास् ते वयं चेमे नास्ति नः खलु सम्भवः
म्हणूनच, ना आपण खरे आहोत, ना दोर वगैरे कुठे खरे आहेत; हे सगळे आणि आपणही खोटेच आहोत—आपला खरा उद्गमच नाही.
सत्यसंवेदनं शुद्धं बोधाकाशं निरञ्जनम् । सत्यं सर्वगतं शान्तम् अस्त्य् अनस्तमितोदयम्
फक्त सत्याची शुद्ध जाणीव, निर्मळ चेतनेचे आकाश, कलंकरहित, सर्वत्र असणारे, शांत आणि कधीही न संपणारे असेच अस्तित्व आहे.
सर्वं सत् तच् च निश्शून्यं नकिञ्चिद् इव संस्थितम् । तत्र व्योम्नि विभान्तीमा निजा भासो ऽङ्ग दृष्टयः
सगळं तेच सत्य आहे आणि ते अगदी रिकामंही नाही, जणू काही काहीच नाही असं ते स्थिर आहे. त्या आकाशात, प्रिय, या आपल्या जाणिवा म्हणजेच आपल्या तेजासारख्या चमकत राहतात.
यथा तैमिरिकाक्षस्य सहजा एव दृष्टयः । केशोण्डुकादिवद् भान्ति तथेमास् तत्र सृष्टयः
जसं एखाद्याच्या डोळ्यांना दोष असेल तर त्याला नैसर्गिकपणे केस किंवा गोळ्यांसारख्या गोष्टी दिसतात, तसंच या सृष्टीही तिथे दिसतात.
स आत्मानं यथा वेत्ति तथानुभवति क्षणात् । चिदाकाशस् ततो ऽसत्यम् अपि सत्यं तदीक्षणात्
जसा माणूस स्वतःला ओळखतो, तसंच तो क्षणात अनुभवतो. म्हणूनच, त्या चैतन्याच्या आकाशात खोटंही खरं वाटू लागतं, त्या जाणिवेमुळे.
न सत्यम् अपि नासत्यम् इह तस्माज् जगत्त्रये । यद् यथा वेत्ति चिद् रूपं तत् तथोदेत्य् असंशयम्
इथे काहीच पूर्णपणे खरं नाही आणि काहीच पूर्णपणे खोटंही नाही. चैतन्याला जे जसं वाटतं, ते तसंच निश्चितपणे प्रकट होतं.
यथा दामादयस् तद्वद् एवेमे ऽभ्युदिता वयम् । सत्यासत्याः किम् अत्राङ्ग तान् प्रत्य् अपि विकल्पना
जशी दोर किंवा इतर वस्तू दिसतात, तशीच आपणही प्रकट झालो आहोत. हे खरं की खोटं, याचा काय फरक पडतो, प्रिय? कारण त्यांच्याबद्दलही फक्त कल्पना असते.
अस्यानन्तस्य चिद्व्योम्नस् सर्वगस्य निराकृतेः । चिद् उदेति यथा यान्तस् तथा सा तत्र भात्य् अलम्
या अनंत, सर्वत्र पसरलेल्या आणि निराकार चैतन्याच्या आकाशात, चैतन्य जशी इच्छा होईल तशी प्रकट होतं आणि फिरतं, म्हणून तिथे ते पूर्णपणे उजळून दिसतं.
यत्र दामादिरूपेण संवित् प्रकचते स्वयम् । तथासौ तत्र सम्पन्ना तथाकारानुभूतितः
जिथे चैतन्य स्वतः दोर वगैरे रूपात प्रकट होतं, तिथे ते त्या त्या रूपाच्या अनुभवानुसार पूर्णपणे असतं.
स्वस्वप्नप्रतिभासस्य जगद् इत्य् अभिधा कृता । चिद्व्योम्नो व्योमवपुषस् तापस्येव मृगाम्बुता
स्वतःच्या स्वप्नाची जी छटा दिसते, तिलाच 'जग' असं नाव दिलं आहे; चैतन्याच्या आकाशात त्याचं रूप तहानलेल्या हरणाला दिसणाऱ्या मृगजळासारखं आहे.
यत्र प्रबुद्धं चिद्व्योम तत्र दृश्याभिधा कृता । यत्र सुप्तं तु तेनैव तत्र मोक्षाभिधा कृता
जिथे चैतन्याचं आकाश जागृत असतं, तिथे त्या अवस्थेला 'दृश्य' असं नाव दिलं जातं; आणि जिथे तेच चैतन्य झोपेत असतं, तिथे त्यालाच 'मुक्ती' असं नाव दिलं जातं.