अविवेकानुसन्धानाच् चित्तम् आपदम् ईदृशीम् । अनन्ततरदुःखाय परिगृह्णाति लीलया
विवेकाचा अभाव असल्यामुळे मन सहजपणे अशा संकटात अडकते, आणि त्यामुळे अनंत दुःखांना सामोरे जावे लागते.
क्व किलामरविध्वंसिशम्बरानीकनाथता । क्व तापतप्तजम्बालजलजर्जरमीनता
जेव्हा अमर आणि असुरांच्या सैन्याचा नाश करणारे सामर्थ्य होते, तेव्हा आणि आता या तापाने व घाण पाण्याने थकलेल्या, कुजलेल्या मास्यासारखी अवस्था — यात किती फरक आहे!
क्व धैर्यम् अमरानीकविद्रावणकरं महत् । क्व किरातमहीपालक्षुद्रकिङ्कररूपता
देवतांच्या सैन्याला पळवून लावणारे धैर्य कुठे गेले, आणि आता किरात किंवा लहान राजाचा साधा नोकर म्हणून राहण्याची स्थिती कुठे आली!
क्व नाम निरहङ्कारचित्सत्त्वोदारधीरता । क्व मिथ्यावासनावेशाद् अहङ्कारकुकल्पना
स्वतः अहंकाररहित, शुद्ध आणि उदार मनाची स्थिरता कुठे, आणि खोट्या वासनांच्या प्रभावातून निर्माण होणारी अहंकाराची कल्पना कुठे?
शाखाप्रतानगहना संसारविषमञ्जरी । अहङ्काराङ्कुराद् एव समुदेतीयम् आतता
हा संसाराचा गुंतागुंतीचा वेल, जो सर्वत्र पसरलेला आहे, तो फक्त अहंकाराच्या अंकुरातूनच उगवतो.
अहङ्कारम् अतो राम मार्जयान्तः प्रयत्नतः । अहं न कश्चिद् एवेति मार्जयित्वा सुखी भव
म्हणून, राम, मनातला अहंकार पूर्ण प्रयत्नाने दूर कर. 'मी कुणीतरी आहे' ही भावना मिटवून, खरा आनंदी हो.
अहङ्काराम्बुदच्छन्नं परमार्थेन्दुमण्डलम् । रसायनमयं शीतम् अदृश्यत्वम् उपागतम्
परमसत्याचा शीतल आणि अमृतमय चंद्र, अहंकाराच्या ढगांनी झाकला गेला आहे आणि त्यामुळे तो दिसेनासा झाला आहे.
अहङ्कारपिशाचात्ता दामव्यालकटास् त्रयः । गतास् सत्ताम् असन्तो ऽपि मायामाहात्म्यदानवाः
अहंकाराच्या भुताने गिळून टाकलेली लोभ, राग आणि मोह ही तीन दैत्ये, खरी नसतानाही, माया या अद्भुत शक्तीमुळे जणू काही खरी आहेत असे वाटतात.
कश्मीरेषु महापद्मसरसीतीरपल्वले । अद्य मत्स्यास् स्थिता राम शेवाललवलालसाः
कश्मीरमधील महापद्म या कमळाच्या सरोवराच्या दलदलीच्या काठी, आज मासे पाण्यातील कोवळ्या गवतावर तृप्तीने रमलेले आहेत, हे राम.
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । ते ह्य् असन्तः कथं सन्तस् सम्पन्ना इति मे वद
जे खरे नाही त्याला अस्तित्व नाही, आणि जे खरे आहे त्याचा कधीही अभाव होत नाही; मग हे जे खोटे आहे ते खरे कसे होईल आणि स्थिर कसे राहील, हे मला सांग.
एवम् एतन् महाबाहो नासद् भवति हि क्वचित् । कदाचित् किञ्चिद् अप्य् एतद् बृहद् भवति वा तनु
हे महाबाहो, खरेच तसेच आहे; जे खोटे आहे ते कुठेही कधीच अस्तित्वात येत नाही. कधी ते मोठे किंवा सूक्ष्म दिसते, पण ते खरेपणाने कधीच अस्तित्वात नसते.
किम् असत् सत् स्थितं ब्रूहि किं तत् सद् वाप्य् असत् स्थितम् । निदर्शनेनानेनैव करिष्ये त्वद्विबोधनम्
काय खरं नसताना खरं वाटतं, आणि काय खरं असूनही खोटं वाटतं, ते मला सांग. या उदाहरणातून मी तुला समजावून सांगीन.
सन्त एव स्थितास् सन्तो ब्रह्मन् वयम् इमे किल । दामादयस् त्व् असन्तो ऽपि वक्षि सन्तस् स्थिता इति
खरंच अस्तित्व असलेलेच खरं राहतात, हे ब्रह्मन्, आपण सगळे तसेच आहोत. पण दोरी वगैरे ज्या वस्तू खरं नसूनही, तू त्या खरं आहेत असं म्हणतोस.
यथा दामादयो राम स्थिता मायामया इह । असत्या एव सत्याभा मृगतृष्णाम्बुपूरवत्
जसं दोरी वगैरे या जगात माया निर्माण केलेल्या आहेत, खोटं असूनही खरं वाटतात, जसं मृगजळातलं पाणी खरं वाटतं तसं.
तथैवेमे वयम् अपि ससुरासुरदानवाः । असत्या एव वल्गामो याम आयाम एव च
तसंच आपण सगळे, देव, दैत्य, दानव सुद्धा, खरे नसतानाही फक्त दिसतो, वागत असतो, पण ते सगळं फक्त भास आहे.
अलीकम् एव त्वद्भावो मद्भावो ऽलीक एव च । अनुभूतो ऽप्य् असद्रूपस् स्वप्ने स्वमरणं यथा
तुझं 'मी'पण हे फक्त कल्पनेतलं आहे, आणि माझं 'मी'पण देखील तसंच आहे. जरी हे अनुभवायला येतं, तरी ते खरं नाही, जसं स्वप्नात मृत्यू येतो तसं.
मृतो बन्धुर् यथा स्वप्ने ऽप्य् अनुभूतो ऽप्य् असन्मयः । मृतो ऽयम् इति च ज्ञप्तिर् भवेद् एवम् इदं जगत्
जसं स्वप्नात एखादा मित्र मरण पावतो, आणि तो अनुभव जरी खरा वाटतो, तरी तो प्रत्यक्षात नसतो; 'तो मेला' अशी जाणीव होते — ह्याचप्रमाणे हे जग आहे.
एषा हि मूढविषया उक्तिर् एव न राजते । अभ्यासेन विनोदेति नानुभूतेर् अपह्नवः
अशा प्रकारचं बोलणं फक्त अज्ञान्यांना शोभतं; त्यात काहीच तेज नाही. सरावाने हे विचार नाहीसे होतात, कारण प्रत्यक्ष अनुभव कधीच नाकारता येत नाही.
निश्चयो ऽन्तः प्ररूढो यस् स यत्नाभ्यसनं विना । नाशम् आयाति लोके ऽस्मिन् न कदाचन कस्यचित्
जो निश्चय मनात खोलवर रुजतो, तो कसलीही मेहनत किंवा वारंवार सराव न करता, या जगात कधीच कुणाच्याही मनातून नाहीसा होत नाही.
इदं जगद् असद् ब्रह्म सत्यम् इत्य् एव वक्ति यः । तम् उन्मत्तम् इवोन्मत्ता विमूढा विहसन्त्य् अलम्
जो म्हणतो, 'हे जग खोटं आहे, ब्रह्मच खरं आहे,' त्याची मूढ लोक जशी वेड्याची थट्टा करतात तशी थट्टा करतात.
अक्षीवक्षीवयोर् ऐक्यं क्व किलेहाज्ञतज्ज्ञयोः । अन्धप्रकाशयोर् बोधे स्याच् छायातपयोर् इव
जसा आंधळा आणि पाहणारा किंवा सावली आणि उन्हं यांच्यात कधीच एकता होऊ शकत नाही, तशीच ज्ञानी आणि अज्ञानी यांच्यात एकता कशी शक्य आहे?
यत्नेनाप्य् अनुभूते ऽर्थे सत्ये कर्तुम् अपह्नवम् । तज्ज्ञो ऽज्ञश् च न शक्नोति शव आक्रमणं यथा
जसा मेलेला माणूस चालू शकत नाही, तसंच प्रत्यक्ष अनुभवलं गेलेलं सत्य ज्ञानी असो वा अज्ञानी, कोणीही नाकारू शकत नाही.
ब्रह्म सर्वं जगद् इति वक्तुं तज्ज्ञस्य युज्यते । यतो ऽविद्याननुभवे स तद् एवानुभूतवान्
सर्व जग ब्रह्म आहे असं सांगणं ज्ञानी माणसाला योग्य आहे, कारण त्याने अज्ञान ओलांडून ते सत्य प्रत्यक्ष अनुभवलं आहे.
प्रबुद्धविषये ह्य् एषा राम वाक् प्रविराजते । बुद्धस्यास्मीति रूपेण किल नास्त्य् एव किञ्चन
हे राम, ही वाणी फक्त जागृत अवस्थेतच तेजाने चमकते; कारण जो खऱ्या अर्थाने जागृत आहे, त्याच्यासाठी 'मी हे आहे' असं काहीच उरत नाही.
ब्रह्मैवेदं परं शान्तम् इत्य् एवानुभवन् सुधीः । अपह्नवस् स्वानुभूतेः कर्तुं तस्य क्व युज्यते
ज्याने 'हेच ते परम शांत ब्रह्म आहे' असं थेट अनुभवलं आहे, असा ज्ञानी आपला स्वतःचा अनुभव कसा नाकारू शकेल?
परस्माद् व्यतिरेकेण नाहम् आत्मनि किञ्चन । हेमनीवोर्मिकादित्वं न मय्य् अस्ति वसिष्ठता
परमेश्वरापलीकडे माझ्यात काहीच नाही; जसं सोन्यात सोनारी किंवा दागिन्याचं काहीपण नसतं, तसं माझ्यात 'वसिष्ठपणा' नाही.
भूतत्वव्यतिरेकेण मूढो नात्मनि किञ्चन । ऊर्म्यादिबुद्धौ हेमेव नाज्ञे ऽस्ति परमार्थता
मूळ तत्त्वांशिवाय अज्ञात व्यक्तीमध्ये काहीच नसतं; जसं सोन्यात लाट किंवा इतर कल्पना खऱ्या नसतात, तसं अज्ञान्याला खरी वास्तविकता नसते.
मिथ्याहन्तामयो मूढस् सत्यैकात्ममयस् सुधीः । युज्यते न क्वचिन् नाम स्वभावापह्नवो ऽनयोः
मूढ माणूस खोट्या अहंकाराने बनलेला असतो, तर शहाणा माणूस एकच खरी आत्मा आहे म्हणून ओळखतो; या दोघांच्या स्वभावाचा कधीच नकार होत नाही.
यो यन्मयस् तस्य तस्मिन् युज्यते ऽपह्नवः कथम् । पुरुषस्य घटो ऽस्मीति वाक्यम् उन्मत्ततैव हि
जो जसा आहे, त्याच्या स्वभावाचा नकार कसा होईल? एखाद्या माणसाने 'मी मडके आहे' असं म्हणणं म्हणजे निव्वळ वेडगळपणा आहे.
तस्मान् नेमे वयं सत्या न च दामादयः क्वचित् । असत्यास् ते वयं चेमे नास्ति नः खलु सम्भवः
म्हणूनच, ना आपण खरे आहोत, ना दोर वगैरे कुठे खरे आहेत; हे सगळे आणि आपणही खोटेच आहोत—आपला खरा उद्गमच नाही.