अयं सो ऽहं ममेदं चेत्य् एवम् अन्तस् स्ववासनाम् । यथा दामादयश् शक्र भावयन्ति तथा कुरु
आपल्या आत 'मी हा आहे, हे माझं आहे' अशी वासना धरली जाते; जशा साखळ्या मनाला बांधतात, तसंच, हे इंद्रा, तूही वाग.
या या जनस्य विपदो भावाभावदशाश् च याः । तृष्णाकरञ्जवल्ल्यास् ता मञ्जर्यः कटुकोमलाः
माणसाच्या वाट्याला जेवढ्या आपत्ती येतात किंवा अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या ज्या अवस्था येतात, त्या सगळ्या तृष्णेच्या वेलीतल्या कडू-गोड फुलांसारख्या आहेत.
वासनातन्तुबद्धो ऽयं लोको विपरिवर्तते । सा सुवृद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदम् आगता
ही सगळी सृष्टी वासनांच्या दोऱ्यांनी बांधली गेली आहे आणि सतत फिरत राहते. या वासनांचा जोर वाढला की ती मोठ्या दुःखाला कारणीभूत ठरते; पण त्या नाहीशा झाल्या की खरी सुखाची अनुभूती मिळते.
धीरो ऽप्य् अतिबहुज्ञो ऽपि कुलजो ऽपि महान् अपि । तृष्णया बध्यते जन्तुस् सिंहश् शृङ्खलया यथा
कोणताही धीरगंभीर, अत्यंत विद्वान, उच्च कुळातला किंवा मोठा माणूस असला तरी तृष्णेने बांधला जातो, जसं सिंहाला साखळीने आवरलं जातं.
देहपादपसंस्थस्य हृदयालयशायिनः । तृष्णा चित्तखगस्यास्य वागुरा परिकल्पिता
जो आपल्या देहरूपी झाडात राहतो आणि ज्याचं हृदय हे त्याचं घर आहे, त्याच्या वाऱ्यासारख्या धावणाऱ्या मनाला तृष्णेची जाळी लावलेली असते.
दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते । रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो ऽनिशम् उच्छ्वसन्
माणूस आपल्या सवयींनी दुःखी होतो आणि नशिबाच्या ओढीने ओढला जातो, जसं एखाद्या मुलाने दोरीने बांधलेला पक्षी असहाय्यपणे सतत श्वास घेत राहतो.
अलम् आयुधभारेण सङ्गरभ्रमणेन च । वासनां सविपर्यासां युक्त्यैव त्वं रिपोः कुरु
शस्त्रांचा भार आणि युद्धातील गोंधळ पुरे झाला; आता केवळ विवेकानेच तू आपल्या शत्रू असलेल्या सवयी आणि तिच्या चुकीच्या कल्पना यांचा सामना कर.
अन्तरक्षुभिते धैर्ये रिपोर् अमरनायकाः । न शस्त्राणि न शास्त्राणि न चास्त्राणि जयन्ति वः
मनातील स्थैर्य डळमळले की, शत्रूच्या सेनापती असलेले अमरही, कोणतीही शस्त्रे, शास्त्रं किंवा अस्त्रे, तुला जिंकू शकत नाहीत.
दामव्यालकटास् त्व् एते युद्धाभ्यासवशेन च । अहङ्कारमयीम् अन्तस् ते ग्रहीष्यन्ति वासनाम्
ही सगळी दोर आणि सापाच्या फटक्यांसारखी आहेत; वारंवारच्या संघर्षामुळे, तुझ्यातील अहंकाराने बनलेल्या सवयीला त्या पकडून ठेवतील.
यदि ते यन्त्रपुरुषाश् शम्बरेण विनिर्मिताः । वासनां नाश्रयिष्यन्ति यास्यन्ति तद् अजय्यताम्
शांबराने तयार केलेल्या त्या यंत्रमानवांनी जर वासना स्वीकारल्या नाहीत, तर ते कुणीही जिंकू शकणार नाहीत.
तत् तावद् युक्तियुद्धेन तान् प्रबोधयतामराः । यावद् अभ्यासवशतो भविष्यन्ति सवासनाः
म्हणून, विवेकाच्या युद्धाने त्या अमरांना जागे करा, जोपर्यंत सरावाच्या जोरावर त्यांच्यात वासना निर्माण होत नाहीत.
ततो वध्या भविष्यन्ति भवतां बद्धभावनाः । तृष्णाप्रोताशया लोके न केचन नपेलवाः
तेव्हा ज्यांची भावना बांधली गेली आहे, ते नाशाला पात्र होतील; या जगात, तृष्णेच्या आशेने गुंतलेले कुणीही दुर्बल राहत नाहीत.
समविषमम् इदं जगत् समग्रं समुपगतं स्थिरतां स्ववासनातः । चलति च लहरीभरो यथाब्धाव् अत इह सैव चिकित्स्यतां प्रयाता
हे जग सारखे आणि असारखे असे दोन्ही आहे, आणि आपल्या वासनांमुळेच ते स्थिर झाले आहे; पण जसे समुद्रात लाटा उसळतात तसे ते हलते, म्हणून इथे त्या वासनाच उपचार करून संपवाव्यात.
सुरास् त्व् आकर्ण्य तद्वाक्यं जग्मुस् स्वाम् अभितो दिशम् । कमलामोदम् आदाय वनमालाम् इवानिलाः
त्या देवांनी ती वचने ऐकून, आपापल्या दिशेला प्रस्थान केले. ते जाताना जणू कमळांचा सुगंध घेऊन गेले, जसे वारा वनमाळा उचलून नेत असतो.
दिनानि कतिचित् स्वेषु कान्तेषु स्थिरकान्तिषु । द्विरेफा इव पद्मेषु मन्दिरेषु विशश्रमुः
काही दिवस त्यांनी आपल्या तेजस्वी आणि सुंदर निवासस्थानी विश्रांती घेतली, जणू मधमाशा कमळात विसावतात तसे.
कञ्चित् कालं समासाद्य स्वात्मोदयकरं शुभम् । चक्रुर् दुन्दुभिनिर्घोषं प्रलयाभ्ररवोपमम्
थोडा काळ गेला, आणि आत्म्याचा उदय घडवणारे शुभत्व मिळाल्यावर, त्यांनी प्रलयाच्या मेघांसारखा गजर करत मोठ्या आवाजात नगारे वाजवले.
अथ दैत्यैस् सह व्योम्नि तैः पातालतलोत्थितैः । कालक्षेपकरं घोरं पुनर् युद्धम् अवर्तत
मग पाताळातून वर आलेल्या दैत्यांसह, त्या देवांमध्ये आकाशात पुन्हा एक भीषण आणि दीर्घकाळ चालणारे युद्ध सुरू झाले.
ववुर् असिशरशक्तिमुद्गरौघा मुसुलगदापरशूग्रचक्रसङ्घाः । अशनिगिरिशिलाहुताशवृक्षा अहिगरुडादिमुखानि चायुधानि
त्या युद्धभूमीत तलवारी, बाण, भाले, गदा, मुसळ, कुऱ्हाडी, धारदार चक्रे, वज्र, डोंगर, मोठ्या खडक, जळणारी झाडे, तसेच सर्प, गरुड आणि इतर रूपातील अस्त्रे जोरात वाहू लागली.
मायाकृतायुधमहाम्बुघनप्रवाहा क्षिप्रं प्रति प्रतिदिशं परिनिर्जगाम । पाषाणपर्वतमहीतटवृक्षलक्षक्षुब्धाम्बुपूरघनघोषवती नदी द्राक्
मायेमुळे निर्माण झालेली एक मोठी नदी क्षणात सर्व दिशांना पसरली. तिच्या प्रवाहात असंख्य दगड, पर्वत, पृथ्वीच्या कडेला असलेली झाडे आणि उसळणाऱ्या लाटांचा गडगडाट असा आवाज होत होता, जणू काही मेघांचा गडगडाटच.
मध्यप्रवाहवहदुल्मुकशूलशैलप्रासासिकुन्तशरतोमरमुद्गरेण । गङ्गोपमाम्बुवलितामरमन्दिरेण सर्वासु दिक्ष्व् अशनिवर्षणकर्षणेन
त्या नदीच्या मध्यभागी जळणारे मशाल, भाले, डोंगर, भाले, तलवारी, बाण, तोमर आणि गदा वाहत होते. गंगेप्रमाणे पाण्याने वेढलेली देवांची मंदिरे सर्व दिशांना दिसत होती आणि अस्त्रांचा पाऊस सतत पडत होता.
पृथ्व्यादिदारुणशरीरमयी प्रहारदानग्रहे गगनरश्मिशरीरकैव । या योपशाम्यति सुरासुरसिद्धसेना मायाकृता पुनर् उदेति रसेन सैव
ती नदी पृथ्वी आणि इतर घटकांनी बनलेली असून, ती प्रहार आणि लुटीत अत्यंत भयंकर होती; आकाशात तिचे रूप किरणांनी बनलेले होते. जेव्हा देव, दैत्य आणि सिद्धांची सेना शांत होते, तेव्हा ती नदीही शांत होते; पण मायेमुळे ती पुन्हा आपल्या स्वरूपात उगवते.
शैलोपमायुधविघट्टितभूधराणि रक्ताम्बुपूरपरिपूर्णमहार्णवानि । देवासुरेन्द्रसुरशैलविरूढकुन्ततालीवनानि ककुभां वदनान्य् अथासन्
शस्त्रांनी तुटलेले डोंगर, रक्ताने भरलेली मोठी सागरं, आणि देव-दानवांच्या शिखरांवर उगवलेली उंच ताडांची जंगले—हे सगळं आकाशाला चेहरा मिळाल्यासारखं झालं.
उद्गीर्णकुन्तशरशक्तिगदासिचक्रा हेलानिगीर्णसुरदानवमुक्तशैला । काषक्वणत्क्रकचदन्तनखोग्रमाला जीवान्वितापतद् अथायससिंहवृष्टिः
भाले, बाण, गदा, तलवारी, चक्रं असं सर्व काही फेकलं गेलं; देव-दानवांनी रागाने डोंगर उचलून फेकले; आणि तीक्ष्ण दात-नखांचा आवाज घुमला—जणू जिवंत, भयंकर सिंहांची पाऊसच पृथ्वीवर पडू लागली.
उज्ज्वाललोचनविषज्वलनातपोद्यद्दिग्दाहदर्शितयुगान्तदिनेशसेना । उड्डीयमानपरिदीर्घमहीमहीध्रा मत्ताब्धिवद् विषधरावलिर् उल्ललास
तेजस्वी डोळे, विषारी ज्वाळा आणि प्रखर उन्हाने, जणू युगाच्या शेवटी सूर्याच्या सैन्याने दिशा जाळून टाकल्या; आणि मोठ्या डोंगरांसह संपूर्ण पृथ्वीवर नशेत मस्त झालेल्या सर्पांची रांग उडत, पसरत गेली.
उन्नादवज्रमकरोत्करकर्करान्तरिक्षाब्धिवीचिवलयैर् वलिताचलेन्द्रैः । आसीज् जगत् सकलम् एव सुसङ्कटाङ्गम् आवर्तिभिर् विविधहेतिनदीप्रवाहैः
गर्जना, मगरांचा गोंगाट, आकाशसागराच्या लाटा आणि मोठ्या पर्वतांनी वेढलेलं जग—हे सगळं विविध शस्त्रांच्या नद्यांच्या प्रवाहांनी इतकं गुंतागुंतीचं आणि धोकादायक झालं की, संपूर्ण जगच संकटात सापडलं.
शैलास्त्रशस्त्रगरुडाचलमालितोच्चनागाङ्गनासुरगणाङ्गनम् अन्तरिक्षम् । आसीत् क्षणं जलधिभिः क्षणम् अग्निपूरैः पूर्णं क्षणं दिनकरैः क्षणम् अन्धकारैः
आकाशात डोंगर, शस्त्रं, गरुडाच्या शिखरांनी आणि उंच नागिणी व राक्षसांच्या सैन्यांनी शोभून गेलं होतं. कधी ते ढगांनी भरून गेलं, कधी आगीने, कधी सूर्यप्रकाशाने, तर कधी काळोखाने व्यापून गेलं.
गरुडगुडगुडाकुलान्तरिक्षप्रविसृतहेतिहुताशपर्वतौघैः । जगद् अभवद् असह्यकल्पकालज्वलितसुरालयभूतलान्तरालम्
गरुडाच्या गडगडाटाने आकाश भरून गेलं होतं, शस्त्रांची आणि डोंगरांची प्रचंड लाट जणू ओसंडून वाहत होती. त्या काळाच्या ज्वाळांनी देवांच्या वस्ती आणि त्यातील जागा असह्यपणे जळून उठली होती.
उदपतन् वसुधातलतो ऽसुरा गगनम् अद्रितटाद् इव पक्षिणः । अतिबलाद् अपतन् विबुधा भुवि प्रलयचालितशैलशिला इव
राक्षस पृथ्वीवरून आकाशात उडाले, जणू डोंगराच्या उतारावरून पक्षी उडतात तसे. तर देव, प्रलयाच्या धक्क्याने डोंगरातून सुटलेल्या दगडांसारखे, थेट जमिनीवर कोसळले.
शरीररूढोन्नतहेतिवृक्षवनावलीलग्नमहाग्निदाहाः । सुरासुराः प्रापुर् अथाम्बरान्तः कल्पानिलान्दोलितशैलशोभाम्
शरीरावर वाढलेल्या शस्त्रवृक्षांच्या जंगलात लागलेल्या प्रचंड आगीने देव-दानव होरपळले. मग ते सगळे आकाशाच्या टोकाला पोहोचले, जिथे कल्पवाऱ्याने डोलणारे डोंगर शोभून दिसत होते.
सुरासुराद्रीन्द्रशरीरमुक्तै रक्तप्रवाहैर् अभितो भ्रमद्भिः । बभार पूर्णं परितो ऽम्बराब्धिस् सन्ध्यारुणोद्यच्छतगङ्गम् अङ्गम्
देव, दैत्य आणि पर्वतांच्या राजांच्या देहांतून वाहणाऱ्या रक्ताच्या प्रवाहांनी आकाश सर्वत्र भरून गेले होते. त्या रक्ताच्या लाटा जणू संध्याकाळच्या लाल रंगासारख्या दिसत होत्या, जणू आकाश आणि समुद्राला पूर्णपणे वेढून टाकणारी उगवत्या गंगेची लालीच पसरली आहे.