अयम् अहम् इति निश्चयो वृथा यस् तम् अलम् अपास्य महामते सुबुद्ध्या । यद् इतरद् अवलम्ब्य तत् पदं त्वं व्रज पिब भुङ्क्ष्व न बध्यसे ऽमनस्कः
महामती, 'हेच मी आहे' असा खोटा ठाम विचार पूर्णपणे सोडून दे. खरी समजूत लावून, जे वेगळं आहे त्यावर आधार ठेव आणि त्या अवस्थेला पोहोच. मग खा, प्या, आणि मन शांत ठेवून कुठल्याही बंधनात न पड.
अस्मिन् विहरतो लोके लोकारामस्य धीमतः । श्रेयसे तिष्ठतो यत्नम् उत्तमार्थाभिपातिनः
या जगात राहून, बुद्धीने जगातील आनंद उपभोगताना, उत्तम हेतू डोळ्यासमोर ठेवून आणि श्रेष्ठ कल्याणासाठी नेहमी प्रयत्न करत राहा.
दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासद्रुटस्थित्या तवास्त्व् अतिविशोकता
राघव, दोरी, साप आणि काठी यांचा दृष्टांत तुझ्या मनात येऊ नये. तुझ्या मनात प्रखर प्रकाशाने जळलेल्या झाडासारखी अढळ शांतता आणि अतिशय दुःखमुक्ती असू दे.
दामव्यालकटन्यायो मा भवत्व् इत्य् उदाहृतम् । ब्रह्मन् किम् एतद् भवता भवतापापहारिणा
दोरी, साप आणि काठी यांचं उदाहरण 'ते होऊ नये' असं सांगितलं जातं; हे ब्रह्मन्, जगाच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या तुझ्या या वचनाचा अर्थ काय आहे?
उदारयैतया शुद्धं सम्प्रबोधय मां गिरा । घनतापापहारिण्या प्रावृषेव कलापिनम्
या निर्मळ आणि उन्नत वचनांनी मला जागृत कर; जसा पावसाळ्यातील मेघ तीव्र उष्णता दूर करतो आणि मोराला आनंदित करतो, तसंच मला जागृत कर.
दामव्यालकटन्यायं भीमभासद्रुटस्थितिम् । श्रुत्वा राघव तत् पश्चाद् यद् इष्टं तत् समाचर
राघव, दोरी, साप आणि काठीचं उदाहरण आणि भीषण प्रकाशाने जळून गेलेल्या झाडासारखी स्थिती ऐकल्यावर, त्यानंतर तुला जे हवंय ते कर.
आसीत् पातालकुहरे सर्वाश्चर्यमनोहरे । शम्बरो नाम दैत्येन्द्रो मायामणिमहार्णवः
पाताळातील एका अद्भुत आणि मनोहारी गुहेत एकदा शम्बर नावाचा दैत्यांचा राजा राहत होता, जो मायामणींचा महासागर होता.
आकाशनगरोद्यानरचितासुरमन्दिरः । कृत्रिमोत्तमचन्द्रार्कभूषितात्मीयमण्डलः
त्याने आकाशातून सुंदर नगरे आणि बगिचे उभारले होते, देवांसाठी भव्य मंदिरे बांधली होती, आणि त्याच्या राज्यात बनावट पण अतिशय सुंदर चंद्रसूर्यांनी सजावट केली होती.
शिलाशकलसम्भूतपद्माढ्यरमणाचलः । अनन्तविभवारम्भपरिपूरितदानवः
त्याच्याकडे मौल्यवान दगडांपासून बनलेल्या कमळांनी भरलेली रम्य डोंगररांगा होत्या, आणि त्याची संपत्ती इतकी प्रचंड होती की सर्व प्रकारच्या खजिन्यांनी तो सदैव परिपूर्ण होता.
गृहरत्नाङ्गनागेयजितामरवधूध्वनिः । चन्द्रबिम्बफलापूर्णक्रीडोपवनपादपः
त्याच्या रत्नजडित महालांमध्ये सुंदर स्त्रियांच्या गाण्याचा आवाजही देवांगनांच्या गाण्यापेक्षा मधुर होता, आणि त्याच्या आनंदवनातील झाडांवर चंद्रासारखी भरगच्च फळे लागत.
फुल्लनीलोत्पलव्यूहजटालरमणालयः । रत्नहंससमाहूतहेमाम्बुरुहसारसः
त्याची रम्य निवासस्थाने फुललेल्या निळ्या कमळांच्या गर्दीत वसलेली होती, आणि सोन्याच्या हंसांनी सोन्याच्या कमळे व पाण्यातील राजहंसांना बोलावले होते.
हेमपादपशाखाग्रकृताम्भोरुहकुट्मलः । करञ्जजालजनितमन्दारकुसुमोत्करः
त्याच्या सोन्याच्या झाडांच्या टोकांवर कमळांची कळ्या फुलल्या होत्या, आणि करंजाच्या बनांतून मंदार फुलांचा वर्षाव होत होता.
सर्वर्तुकुसुमोद्यानजितनन्दननन्दनः । मायासर्पहृतव्यालमलयाचलचन्दनः
त्याची बाग सर्व ऋतूंमध्ये फुलांनी बहरलेली होती, जणू काही देवांच्या नंदनवनालाही लाजवेल अशी, आणि मलय पर्वताची चंदनाची झाडे माया-सर्प आणि वन्य प्राण्यांपासून सुरक्षित ठेवली होती.
हेमस्त्रीलोकलावण्यजिह्मितान्तःपुराङ्गनः । क्रीडार्थस्पर्धयेशानहतचक्रगदाधरः
त्याच्या सोन्याच्या अंतःपुरातील स्त्रिया तीनही लोकांच्या सौंदर्याला मागे टाकणाऱ्या होत्या, आणि खेळात चक्र व गदा धारण करणारे देवही त्याच्याशी स्पर्धा करू शकले नाहीत.
अजस्रोड्डीनरत्नौघताराढ्यस्वपुराम्बरः । नानाकुसुमसम्भारजानुदघ्नकृताङ्गनः
त्याचे स्वतःचे नगर असंख्य तेजस्वी रत्नांच्या प्रवाहांनी ताऱ्यांसारखे उजळले होते, आणि विविध फुलांनी सजलेल्या स्त्रियांच्या गुडघ्यांपर्यंत तो संपत्तीचा ओघ पोहोचत होता.
निशास्व् अखिलपातालशतचन्द्रनभस्तलः । स्वसालभञ्जिकालोकगीतिगीतगुणोत्करः
रात्रीच्या वेळी पाताळातील आकाश शेकडो चंद्रांनी उजळून निघाले होते, आणि तिथल्या अप्सरांच्या गोड गाण्यांनी आणि संगीताने गूंजत होते.
मायैरावणनागेन्द्रविद्रुतामरवारणः । त्रैलोक्यविभवोत्कर्षपूरितान्तःपुरान्तरः
मायेमुळे ऐरावत हा देवांचा मोठा हत्ती तिथून पळून गेला होता, आणि अंतःपुरात तीनही लोकांच्या वैभवाने आणि संपत्तिने भरलेले होते.
सर्वसम्पत्तिसुभगस् सर्वैश्वर्यसमन्वितः । समस्तदैत्यसामन्तवन्दिताग्र्यानुशासनः
त्याच्याकडे सर्व प्रकारच्या संपत्ती आणि सर्वश्रेष्ठ अधिकार होते, आणि सर्व दैत्यांच्या सरदारांनी त्याच्या आज्ञेला मान दिला होता.
महाभुजवनच्छायाविश्रान्तासुरमण्डलः । सर्वाम्बुधिगुहासाररत्नकुण्डलमण्डितः
त्याच्या बलाढ्य बाहूंच्या सावलीत देवांची सभा विसावली होती, आणि सर्व समुद्रांच्या गुहांमधून मिळालेल्या मौल्यवान रत्नांच्या कुंडलांनी तो शोभून गेला होता.
तस्योत्सादितदेवस्य कठिनोड्डामराकृतेः । बभूव विपुलं सैन्यम् आसुरं सुरनाशनम्
त्या देवतेला हाकलून दिल्यावर, राक्षसांचं एक मोठं आणि भयंकर सैन्य उभं राहिलं, जे देवतांचा नाश करायला सज्ज झालं होतं.
तस्मिन् मायाबले सुप्ते देशान्तरगते तथा । तत्सैन्यान्तरम् आजग्मुश् छिद्रं प्राप्य किलामराः
तो मायावी बलशाली दुसऱ्या देशात जाऊन झोपलेला असताना, देवतांनी एक संधी साधली आणि त्या सैन्याच्या मधोमध प्रवेश केला.
अथ शम्बरदैत्येन दुद्रिकह्वद्रुमादयः । रक्षार्थं मत्तसामन्तास् स्वसेनासु नियोजिताः
मग शंबर नावाच्या राक्षसाने, दुद्रिक, ह्वद्रुम अशा बलाढ्य सरदारांना आपल्या सैन्याचं रक्षण करण्यासाठी नेमलं.
तान् अप्य् अन्तरम् आसाद्य जघ्नुर् गीर्वाणनायकाः । व्योमान्तरचराश् श्येनाः कलविङ्कान् इवाकुलान्
पण देवतांचे प्रमुख योग्य संधी साधून, आकाशात उडणाऱ्या गोंधळलेल्या चिमण्यांवर घारी झडप घालाव्यात तसं, त्या सरदारांवर हल्ला केला.
सेनापतीन् पुनश् चान्यांश् चकारासुरसत्तमः । चपलान् उद्भटारावांस् तरङ्गान् इव सागरः
त्या असुरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या असुरराजाने पुन्हा काही दुसरे सेनापती नेमले, जे चंचल आणि मोठ्या आवाजात बोलणारे होते, जणू काही समुद्रावर उठणाऱ्या लाटा.
देवास् तान् अपि तस्याशु जघ्नुस् तेन स कोपवान् । जगामामरनाशाय परिपूर्णस् त्रिविष्टपम्
देवतांनी त्यांनाही लगेच मारले. त्यामुळे तो खूपच संतापला आणि स्वर्गाचा संपूर्ण नाश करायच्या उद्देशाने, रागाने भरून, तिकडे निघाला.
तत्रास्य मायाभीतास् ते सुरा अन्तर्धिम् आययुः । मेरुकाननकुञ्जेषु मृगा गौरीगुरोर् इव
तेव्हा त्याच्या मायेमुळे घाबरून देवता अदृश्य झाले, जसे एखादा पिवळसर सिंह येताना पाहून मेरू पर्वताच्या जंगलातले हरणं लपतात.
क्रन्दत्क्षुद्रामरगणं बाष्पक्लिन्नसुरीमुखम् । शून्यं ददर्श स स्वर्गं कल्पक्षीणजगत्समम्
त्याने पाहिले की स्वर्ग पूर्णपणे ओस पडला आहे, देवतांच्या चेहऱ्यावर अश्रू आहेत आणि लहान अमरांची टोळी रडत आहे—जणू काही कल्पाचा शेवट झाल्यावर जग कसे रिकामे होते तसंच.
विहृत्य कुपितस् तत्र लब्धम् आहृत्य शम्बरः । लोकपालपुरीर् दग्ध्वा जगामात्मीयम् आलयम्
शांबराने तिथे रागाने धुमाकूळ घातलं, जे मिळेल ते उचललं, आणि लोकपालांच्या नगरांना जाळून टाकून तो आपल्या घरी परत गेला.
एवं दृढतरीभूते द्वेषे दानवदेवयोः । देवास् स्वर्गं परित्यज्य दिक्षु जग्मुर् अदर्शनम्
देव आणि दैत्य यांच्यातील वैर आणखी वाढलं, म्हणून देवांनी स्वर्ग सोडला आणि सगळ्या दिशांना अदृश्य झाले.
अथ शम्बरदैत्येन ये ये सेनाधिनायकाः । क्रियन्ते यत्नतस् तांस् ताञ् जघ्नुर् यत्नपरास् सुराः
शांबर दैत्याने ज्या ज्या सेनापतींना मोठ्या प्रयत्नाने नेमलं, त्यांना देवांनीही तितक्याच प्रयत्नाने ठार केलं.