हृदयबिले कृतकुण्डल उल्बणकलनाविषो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिम् आगत उदितं तम् अरिन्दमं वन्दे
ज्याच्या हृदयाच्या गुहेत कल्पनेच्या विषाने भरलेला मनरूपी सर्प शांत झाला आहे, त्या शत्रूंचा जिंकणाऱ्याला मी वंदन करतो.
स्वाश्रयं प्रथमं देहं कृतघ्ना नाशयन्ति ये । ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जयास् स्वेन्द्रियारयः
जे आपलेच शरीर, आपला आधार नष्ट करतात, ते कृतघ्न असतात; ते वाईट कृत्यांचा मोठा साठा असतात, आणि त्यांची स्वतःची इंद्रिये, जी त्यांच्या शत्रूंसारखी आहेत, जिंकणे फार कठीण असते.
कलेवराश्रयं प्राप्य विषयामिषगर्धतः । अक्षगृध्रा विवल्गन्ति कार्याकार्योग्रपक्षिणः
शरीराचा आधार मिळाल्यावर, विषयांच्या मोहाने इंद्रिये गिधाडांसारखी लोभी होतात आणि काय करावे, काय करू नये याचा विचार न करता, ती उग्र पक्ष्यांसारखी भटकत राहतात.
विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शठाः । तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाषाणकवलं यथा
विवेकाच्या जाळ्यात अडकलेले ते कपटी त्याच्या भागांना काहीही इजा करत नाहीत, जसं एखादा दगडाचं गाठोडं जाळ्याला इजा करत नाही.
आपातरमणीयेषु रमन्ति विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते
जे लोक सुरुवातीला आकर्षक वाटणाऱ्या विषयांमध्ये रमतात, ते शेवटी ते विषय अगदी नीरस झाले की नरकात पडतात.
विवेकधनवान् अस्मिन् कुकलेवरपत्तने । इन्द्रियारिभिर् अन्तस्स्थैर् अवशो नाभिभूयते
ज्याच्याकडे विवेकाचं धन आहे, तो या निकृष्ट देहरूप नगरीत असला तरी, आतल्या इंद्रियरूपी शत्रूंमुळे तो कधीही जिंकला जात नाही.
तथा न सुखिता भूपा मृण्मयोग्रपुरीजुषः । यथा स्वाधीनमनसस् स्वशरीरपुरीश्वराः
मातीच्या मोठ्या नगरीत राहणारे राजे इतके सुखी नसतात, जितके स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवणारे आणि स्वतःच्या शरीररूपी नगरीचे स्वामी असतात.
स्वाक्रान्तेन्द्रियभृत्यस्य सुगृहीतमनोरिपोः । वसन्त इव मञ्जर्यो वर्धन्ते बुद्धबुद्धयः
ज्याचे इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत आणि मनाचा शत्रू म्हणजेच मन चांगलेच वश झाले आहे, त्याच्या बुद्धीला वसंतात फुलणाऱ्या फुलांसारखी शहाणपणाची फुले उमलतात.
प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः
ज्याच्या मनाचा गर्व संपला आहे आणि इंद्रियांचे वाईट प्रभाव आवरले आहेत, त्याच्या भोगाची इच्छा हिवाळ्यात सुकणाऱ्या कमळासारखी हळूहळू नाहीशी होते.
तावन् निशीव वेताल्यो वल्गन्ते हृदि वासनाः । एकतत्त्वदृढाभ्यासाद् यावन् न विजितं मनः
जोपर्यंत एकत्वाच्या सत्याचा ठाम सराव करून मन जिंकले जात नाही, तोपर्यंत मनातल्या इच्छा रात्रीच्या भुतांसारख्या भटकत राहतात.
भृत्यो ऽभिमतकर्तृत्वान् मन्त्री सत्कार्यकारणात् । सामन्तस् स्वेन्द्रियाक्रान्तेर् मनो मन्ये विवेकिनः
विवेकी माणसाचे मन त्याच्या आज्ञाधारकपणामुळे नोकरासारखे, चांगली कामे साध्य केल्यामुळे सल्लागारासारखे आणि स्वतःच्या इंद्रियांना वश केल्यामुळे राजासारखे वाटते.
लालनात् स्निग्धललना पालनात् पावनः पिता । सुहृद् उत्तमविश्वासान् मनो मन्ये मनीषिणाम्
पालन केल्याने प्रेमळ मायेची भावना निर्माण होते; रक्षण केल्याने वडील पावन होतात. पण मला वाटते, ज्ञानी लोकांचे मन हे श्रेष्ठ मित्र आहे, कारण त्यावर अत्यंत विश्वास ठेवता येतो.
स्वालोकितं शास्त्रदृशा सुध्यातं स्वनुनाथितम् । प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता
शास्त्रदृष्टीने पाहिलेले, स्वतःच्या अनुभवाने शुद्ध केलेले आणि जागृत झालेले मन जेव्हा स्वतःला सोडते, तेव्हा ते मन सर्वोच्च सिद्धी देते.
सुघृष्टस् सुपरामृष्टस् सुधृतस् स्वनुबोधितः । सुगुणायोजितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः
जे मन नीट घासलेले, स्वच्छ केलेले, दृढपणे स्थिर केलेले, स्वतःच्या ज्ञानाने जागृत झालेले आणि चांगल्या गुणांनी सजलेले असते, ते मनाचे रत्न हृदयात सुंदरतेने चमकत असते.
जन्मवृक्षकुठाराणि तथोदर्कोदयानि च । दिशत्य् एष मनोमन्त्री कर्माणि शुभकर्मणः
हे मनाचे मंत्री शुभ कर्मांनी जन्मरूपी झाड तोडण्यासाठी कुऱ्हाडी देतो आणि त्याचे फळही पुढे मिळवून देतो.
एवं मनोमणिं राम बहुपङ्ककलङ्कितम् । विवेकवारिणा सिद्ध्यै प्रक्षाल्यालोकवान् भव
राम, मनाचा रत्नासारखा जो भाग आहे, तो अनेक प्रकारच्या चिखलाने आणि डागांनी माखलेला असतो. तो विवेकाच्या पाण्याने स्वच्छ धुऊन, तू तेजस्वी हो.
भवभूमिषु भीमासु विवेकविततो ऽपि सन् । मा पतोत्पातपूर्णासु विवशः प्राकृतो यथा
जगाच्या या भयंकर क्षेत्रांमध्ये विवेक पसरलेला असला तरी, संकटांनी भरलेल्या या जगात, सामान्य माणसासारखा तू असहाय्यपणे पडू नकोस.
संसारमायाम् उदिताम् अनर्थशतसङ्कुलाम् । मा महामोहमिहिकाम् इमां त्वम् अवधीरय
संसाराच्या मायेतून निर्माण झालेली, शेकडो दुःखांनी भरलेली ही मोठी मोहाची धुकं तू कधीच दुर्लक्ष करू नकोस.
विवेकं परम् आश्रित्य बुद्ध्या सत्यम् अवेक्ष्य च । इन्द्रियारीन् अलं जित्वा तीर्णो भव भवार्णवात्
सर्वोच्च विवेकाचा आधार घे, बुद्धीने सत्य ओळख, आणि इंद्रिय या शत्रूंवर विजय मिळवून, तू या जन्ममरणाच्या समुद्रातून पार जा.
असत्य् एव शरीरे ऽस्मिन् सुखदुःखेष्व् असत्सु च । दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव
राघव, हे शरीर आणि त्यातील सुखदुःख हे दोन्ही खरेच नाहीत, म्हणून दोरी, साप आणि काठी यांचा दृष्टांत तुझ्या मनात येऊ नये.
अयम् अहम् इति निश्चयो वृथा यस् तम् अलम् अपास्य महामते सुबुद्ध्या । यद् इतरद् अवलम्ब्य तत् पदं त्वं व्रज पिब भुङ्क्ष्व न बध्यसे ऽमनस्कः
महामती, 'हेच मी आहे' असा खोटा ठाम विचार पूर्णपणे सोडून दे. खरी समजूत लावून, जे वेगळं आहे त्यावर आधार ठेव आणि त्या अवस्थेला पोहोच. मग खा, प्या, आणि मन शांत ठेवून कुठल्याही बंधनात न पड.
अस्मिन् विहरतो लोके लोकारामस्य धीमतः । श्रेयसे तिष्ठतो यत्नम् उत्तमार्थाभिपातिनः
या जगात राहून, बुद्धीने जगातील आनंद उपभोगताना, उत्तम हेतू डोळ्यासमोर ठेवून आणि श्रेष्ठ कल्याणासाठी नेहमी प्रयत्न करत राहा.
दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासद्रुटस्थित्या तवास्त्व् अतिविशोकता
राघव, दोरी, साप आणि काठी यांचा दृष्टांत तुझ्या मनात येऊ नये. तुझ्या मनात प्रखर प्रकाशाने जळलेल्या झाडासारखी अढळ शांतता आणि अतिशय दुःखमुक्ती असू दे.
दामव्यालकटन्यायो मा भवत्व् इत्य् उदाहृतम् । ब्रह्मन् किम् एतद् भवता भवतापापहारिणा
दोरी, साप आणि काठी यांचं उदाहरण 'ते होऊ नये' असं सांगितलं जातं; हे ब्रह्मन्, जगाच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या तुझ्या या वचनाचा अर्थ काय आहे?
उदारयैतया शुद्धं सम्प्रबोधय मां गिरा । घनतापापहारिण्या प्रावृषेव कलापिनम्
या निर्मळ आणि उन्नत वचनांनी मला जागृत कर; जसा पावसाळ्यातील मेघ तीव्र उष्णता दूर करतो आणि मोराला आनंदित करतो, तसंच मला जागृत कर.
दामव्यालकटन्यायं भीमभासद्रुटस्थितिम् । श्रुत्वा राघव तत् पश्चाद् यद् इष्टं तत् समाचर
राघव, दोरी, साप आणि काठीचं उदाहरण आणि भीषण प्रकाशाने जळून गेलेल्या झाडासारखी स्थिती ऐकल्यावर, त्यानंतर तुला जे हवंय ते कर.
आसीत् पातालकुहरे सर्वाश्चर्यमनोहरे । शम्बरो नाम दैत्येन्द्रो मायामणिमहार्णवः
पाताळातील एका अद्भुत आणि मनोहारी गुहेत एकदा शम्बर नावाचा दैत्यांचा राजा राहत होता, जो मायामणींचा महासागर होता.
आकाशनगरोद्यानरचितासुरमन्दिरः । कृत्रिमोत्तमचन्द्रार्कभूषितात्मीयमण्डलः
त्याने आकाशातून सुंदर नगरे आणि बगिचे उभारले होते, देवांसाठी भव्य मंदिरे बांधली होती, आणि त्याच्या राज्यात बनावट पण अतिशय सुंदर चंद्रसूर्यांनी सजावट केली होती.
शिलाशकलसम्भूतपद्माढ्यरमणाचलः । अनन्तविभवारम्भपरिपूरितदानवः
त्याच्याकडे मौल्यवान दगडांपासून बनलेल्या कमळांनी भरलेली रम्य डोंगररांगा होत्या, आणि त्याची संपत्ती इतकी प्रचंड होती की सर्व प्रकारच्या खजिन्यांनी तो सदैव परिपूर्ण होता.
गृहरत्नाङ्गनागेयजितामरवधूध्वनिः । चन्द्रबिम्बफलापूर्णक्रीडोपवनपादपः
त्याच्या रत्नजडित महालांमध्ये सुंदर स्त्रियांच्या गाण्याचा आवाजही देवांगनांच्या गाण्यापेक्षा मधुर होता, आणि त्याच्या आनंदवनातील झाडांवर चंद्रासारखी भरगच्च फळे लागत.