परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञायाश्वासितो मैत्रीम् एति चौरो न शत्रुताम्
समजून उमजून घेतलेलं सुख समाधान देतं; जसं चोराला ओळखून, त्याच्याशी विश्वासाने वागल्यावर तो शत्रू न राहता मित्र होतो.
नरनारीनटौघानां कलहे दूरगामिना । ज्ञेन यात्रेव सुभगा भोगश्रीर् अवलोक्यते
पुरुष-महिलांच्या गर्दीतले भांडणं टाळून, ज्ञानी माणूस जणू शुभ प्रवासावर निघाल्यासारखा, सुखसमृद्धीचं सौंदर्य शांतपणे पाहतो.
अशङ्कितोपसम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्वद् एव ज्ञैर् व्यवहारमयी क्रिया
जसं प्रवासी गावातली मिरवणूक कुठलाही संशय न ठेवता पाहतात, तसंच ज्ञानी लोक व्यवहारांनी भरलेल्या कृती शांतपणे न्याहाळतात.
अयत्नोपनतेष्व् अक्षि दिग्द्रव्येषु यथा पुरः । नीरागम् एव पतति तद्वत् कार्येषु धीरधीः
जसा डोळा कोणत्याही दिशेला सहजपणे, काहीही प्रयत्न न करता, समोरच्या वस्तूंवर पडतो, तसाच ज्ञानी माणसाचा मनही कोणत्याही कामावर आसक्ती न ठेवता सहजपणे स्थिर राहतं.
इन्द्रियाणां न हरति प्राप्तम् अर्थं कदाचन । न ददाति तथा प्राप्तं सम्पूर्णो ज्ञो ऽवतिष्ठते
ज्ञानी माणूस इंद्रियांना मिळालेल्या वस्तूवर कधीच ताव ठेवत नाही, आणि मिळालेलं सहजपणे सोडूनही देत नाही; तो पूर्ण झाल्यामुळे नेहमी स्थिर राहतो.
अप्राप्तचिन्तास् सम्प्राप्तसमुपेक्षाश् च सन्मतिम् । नाकम्पयन्ति तरलाः पिञ्छघाता इवाचलम्
न मिळालेल्या गोष्टींची चिंता किंवा मिळालेल्या गोष्टींकडे असलेली उदासीनता, या चंचल भावना ज्ञानी माणसाच्या मनाला हलवत नाहीत, जशा पिसांच्या फडफडीने डोंगर हलत नाही.
संशान्तसर्वसन्देहो गलिताखिलकौतुकः । सङ्क्षीणवासनाजालो ज्ञस् सम्राड् इव शोभते
ज्याचं सर्व शंका शांत झाल्या आहेत, सर्व कुतूहल नाहीसं झालं आहे, आणि इच्छा-वासना कमी झाल्या आहेत, असा ज्ञानी माणूस राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तस् स्वात्मनात्मनि जृम्भते । सम्पूर्णापारपर्यन्तः क्षीरार्णव इवात्मवान्
स्वतःच्य आत्म्यात आत्मा कधीच मरत नाही; तो स्वतःच्याच स्वरूपातून, स्वतःमध्येच विस्तारतो. जसा क्षीरसागर सर्व बाजूंनी पूर्ण आणि अथांग असतो, तसा आत्म्यात स्थिर झालेला मनुष्यही पूर्ण आणि सीमारहित असतो.
भोगेच्छाकृपणाञ् जन्तून् दीनान् दीनेन्द्रियाणि च । अनुन्मत्तमनाश् शान्तो हसत्य् उन्मत्तकान् इव
ज्यांच्या मनात भोगाची इच्छा आहे, जे दीन आहेत आणि ज्यांची इंद्रिये थकली आहेत, अशा जीवांवर शांतचित्त मनुष्य जसा शहाणा माणूस वेड्यांवर हसतो तसा हसतो.
इच्छतो ऽन्यनिजां जायां यथैवान्येन हस्यते । इन्द्रियस्येच्छतो भोगं तथैव ज्ञेन हस्यते
जसा दुसऱ्याने आपल्या पत्नीवर डोळा ठेवला तर माणूस हसतो, तसाच ज्ञानी मनुष्य इंद्रिये भोगाची इच्छा धरतात तेव्हा त्यांच्यावर हसतो.
त्यजन्तं सुसुखं साम्यं मनो विषयविद्रुतम् । अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण शमं नयेत्
मन जेव्हा समत्वाचा सुख सोडून विषयांच्या मागे धावते, तेव्हा जसा अंकुशाने हत्तीला वश केले जाते, तसा विचाराने मनाला शांततेकडे आणावे.
भोगेषु प्रसरो यस्या मनोवृत्तेः प्रदीयते । साप्य् आदाव् एव हन्तव्या विषस्येवाङ्कुरोद्गतिः
ज्या मनाच्या वृत्तीला सुखभोगात रमायला मोकळीक दिली जाते, ती वृत्ती सुरुवातीलाच नष्ट केली पाहिजे, जशी विषाची कळी उगवताच ती कापून टाकतात.
ताडितस्य हि यः पश्चात् सम्मानस् सो ऽप्य् अनन्तकः । शालेर् ग्रीष्मोपतप्तस्य कुसेको ऽप्य् अमृतायते
ज्याला आधी दुखावलं गेलंय, त्याला नंतर दिलेला मान अखंड वेदना देतो; जसं उन्हाळ्यात भाजलेल्या तांदळाला थोडंसं पाणीही अमृतासारखं वाटतं.
अनार्तेन हि सम्मानो बहुमानो न बुध्यते । पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरस् स्वल्पं विराजते
ज्याला काही दुःख नाही, त्याला मान किंवा मोठेपणा जाणवतही नाही; जसं पावसाळ्यात नद्या भरून वाहत असताना, त्यातल्या लहान पुराला कुणी महत्त्व देत नाही.
पूर्णस् तूपकृतो ऽप्य् अन्यत् पुनर् अप्य् अभिवाञ्छति । जगत्पूरणयाप्य् अम्बु गृह्णात्य् एकार्णवो ऽखिलम्
जो पूर्ण आहे, त्याला काही मिळालं तरी तो पुन्हा काहीतरी हवं असं वाटतं; जसं एकमेव समुद्र जगातल्या सगळ्या पाण्याने भरला तरी, तो अजूनही सगळं पाणी आपल्यात घेत राहतो.
मनसो निगृहीतस्य या पश्चाद् भागमण्डना । ताम् एवालब्धविस्तारलब्धत्वाद् बहु मन्यते
मन शांत झाल्यावर, त्यानंतर मिळणारा थोडासा आनंद किंवा सौंदर्य, आधी कधीच अनुभवला नाही म्हणून, फार मोठा वाटतो.
बद्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति । परैर् अबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते
जो राजा आधी कैदेत होता आणि नंतर मुक्त झाला, तो केवळ एका गावानेही समाधानी राहतो; पण जो कधीच पराभूत झाला नाही, त्याला मोठं राज्यही फारसं महत्त्वाचं वाटत नाही.
हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्ण्य च । अङ्गान्य् अङ्गैर् इवाक्रम्य जय स्वेन्द्रियशात्रवान्
आपला हात दुसऱ्या हाताने दाब, दातांनी दात दाब, अंगाने अंग आवर—तसंच, आपल्या इंद्रियरूपी शत्रूंवर विजय मिळव.
जेतुम् अन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैर् उद्बुभूषुभिः । पूर्वं हृदयशत्रुत्वाज् जेतव्यानीन्द्रियाण्य् अलम्
इतरांवर विजय मिळवण्यासाठी धडपडणाऱ्यांनी, प्रथम आपल्या मनातील शत्रू असलेल्या इंद्रियांवरच विजय मिळवणं आवश्यक आहे.
एतावति धरणितले सुभगास् ते साधुचेतनाः पुरुषाः । पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन
या पृथ्वीवर ज्या पुरुषांचे मन त्यांनी जिंकलेले नाही, ते खरे भाग्यवान समजले जात नाहीत, आणि पुरुषांच्या कथा सांगितल्या जातात, तिथेही त्यांना मान मिळत नाही.
हृदयबिले कृतकुण्डल उल्बणकलनाविषो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिम् आगत उदितं तम् अरिन्दमं वन्दे
ज्याच्या हृदयाच्या गुहेत कल्पनेच्या विषाने भरलेला मनरूपी सर्प शांत झाला आहे, त्या शत्रूंचा जिंकणाऱ्याला मी वंदन करतो.
स्वाश्रयं प्रथमं देहं कृतघ्ना नाशयन्ति ये । ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जयास् स्वेन्द्रियारयः
जे आपलेच शरीर, आपला आधार नष्ट करतात, ते कृतघ्न असतात; ते वाईट कृत्यांचा मोठा साठा असतात, आणि त्यांची स्वतःची इंद्रिये, जी त्यांच्या शत्रूंसारखी आहेत, जिंकणे फार कठीण असते.
कलेवराश्रयं प्राप्य विषयामिषगर्धतः । अक्षगृध्रा विवल्गन्ति कार्याकार्योग्रपक्षिणः
शरीराचा आधार मिळाल्यावर, विषयांच्या मोहाने इंद्रिये गिधाडांसारखी लोभी होतात आणि काय करावे, काय करू नये याचा विचार न करता, ती उग्र पक्ष्यांसारखी भटकत राहतात.
विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शठाः । तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाषाणकवलं यथा
विवेकाच्या जाळ्यात अडकलेले ते कपटी त्याच्या भागांना काहीही इजा करत नाहीत, जसं एखादा दगडाचं गाठोडं जाळ्याला इजा करत नाही.
आपातरमणीयेषु रमन्ति विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते
जे लोक सुरुवातीला आकर्षक वाटणाऱ्या विषयांमध्ये रमतात, ते शेवटी ते विषय अगदी नीरस झाले की नरकात पडतात.
विवेकधनवान् अस्मिन् कुकलेवरपत्तने । इन्द्रियारिभिर् अन्तस्स्थैर् अवशो नाभिभूयते
ज्याच्याकडे विवेकाचं धन आहे, तो या निकृष्ट देहरूप नगरीत असला तरी, आतल्या इंद्रियरूपी शत्रूंमुळे तो कधीही जिंकला जात नाही.
तथा न सुखिता भूपा मृण्मयोग्रपुरीजुषः । यथा स्वाधीनमनसस् स्वशरीरपुरीश्वराः
मातीच्या मोठ्या नगरीत राहणारे राजे इतके सुखी नसतात, जितके स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवणारे आणि स्वतःच्या शरीररूपी नगरीचे स्वामी असतात.
स्वाक्रान्तेन्द्रियभृत्यस्य सुगृहीतमनोरिपोः । वसन्त इव मञ्जर्यो वर्धन्ते बुद्धबुद्धयः
ज्याचे इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत आणि मनाचा शत्रू म्हणजेच मन चांगलेच वश झाले आहे, त्याच्या बुद्धीला वसंतात फुलणाऱ्या फुलांसारखी शहाणपणाची फुले उमलतात.
प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः
ज्याच्या मनाचा गर्व संपला आहे आणि इंद्रियांचे वाईट प्रभाव आवरले आहेत, त्याच्या भोगाची इच्छा हिवाळ्यात सुकणाऱ्या कमळासारखी हळूहळू नाहीशी होते.
तावन् निशीव वेताल्यो वल्गन्ते हृदि वासनाः । एकतत्त्वदृढाभ्यासाद् यावन् न विजितं मनः
जोपर्यंत एकत्वाच्या सत्याचा ठाम सराव करून मन जिंकले जात नाही, तोपर्यंत मनातल्या इच्छा रात्रीच्या भुतांसारख्या भटकत राहतात.