विनष्टे देहनगरे ज्ञस्य नष्टं न किञ्चन । आक्रान्तकुम्भकोशस्य खस्य कुम्भक्षये यथा
ज्ञानी पुरुषाचा देहरूपी नगर नष्ट झाले तरी त्याचे काहीच हरवलेले नसते; जसे मडक्याचा अवकाश मडके फुटले तरी आकाश कमी होत नाही.
विद्यमानं घटं वायुः किल स्पृशति नास्थितम् । यथा तथैव देही स्वां शरीरनगरीम् इमाम्
जसा वारा असलेला मडका स्पर्श करतो, पण नसलेला नाही, तसंच देही हा आपल्या या शरीररूप नगराशी संबंध ठेवतो.
अत्रस्थ एष भगवान् आत्मा सर्वगतो ऽपि सन् । स्वविकल्पकृतां भुक्त्वा पुंस्ताम् अधिगतात्मदृक्
इथे हा सर्वव्यापी परमात्मा, जरी सर्वत्र असला तरी, कुठेच आसक्त राहत नाही; स्वतःच्या कल्पनेने निर्माण केलेली व्यक्तिमत्वाची अनुभूती घेतो आणि मग स्वतःच्या स्वरूपाचं दर्शन मिळवतो.
कुर्वन्न् अपि न कुर्वाणस् सम्यक्सर्वक्रियोन्मुखः । कदाचित् प्रकृतान् सर्वान् कार्यार्थान् अधितिष्ठति
तो सर्व क्रियांकडे सदैव वळलेला असूनही, प्रत्यक्षात काहीच करत नाही; कधी कधी नैसर्गिक कर्मांचे सर्व परिणामासाठी आधार घेतो.
कदाचिल् लीलया लोलं विमानम् अधिरोहति । अनाहतगतिं कान्तं विहर्तुम् अमलं मनः
कधी कधी, केवळ खेळ म्हणून, तो चंचल आणि निर्मळ मनरूपी आकाशगाडीवर आरूढ होतो आणि आनंदाने मुक्तपणे संचार करतो.
तत्रस्थो लोकसुन्दर्या सततं शीतलाङ्गया । रमते रामया मैत्र्या नित्यं हृदयसंस्थया
त्या ठिकाणी स्थिर झाल्यावर, तो सतत लोकसुंदरीच्या सहवासात रमतो, जिने नेहमी गारवा देणारे अंग धारण केले आहे. रामाच्या मैत्रीने, जी नेहमी हृदयात वास करते, तो आनंद अनुभवतो.
द्वे कान्ते तिष्ठतस् तस्य पार्श्वयोस् सत्यतैकते । इन्दोर् इव विशाखे द्वे समाह्लादितचेतसे
त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन प्रिय व्यक्ती सत्याच्या ऐक्याने उभ्या आहेत, जणू काही चंद्राच्या शेजारी दोन विशाखा तारका असाव्यात, आणि त्या दोघीही त्याच्या मनाला आनंद देतात.
ज्ञ इमान् अखिलांल् लोकान् दुःखक्रकचदारितान् । वाल्मीकान् इव पीठस्थः पृष्ठाद् अर्क इवेक्षते
ज्ञानी पुरुष, आसनावर बसून, या सर्व जगांकडे पाहतो—जे दुःखाच्या करवतीने छिन्नभिन्न झाले आहेत—जणू काही तो पिंपळांच्या गाठीकडे पाहतो, किंवा जसा सूर्य वरून सर्वत्र पाहतो.
चिरं पूरितसर्वाशस् सर्वसम्पत्तिसुन्दरः । अपुनःखण्डनायेन्दुः पूर्णाङ्ग इव राजते
जो सर्व इच्छा पूर्ण झालेला आहे, सर्व संपत्तीने सुशोभित आहे, तो पुन्हा कधीही कमी न होणाऱ्या पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.
सेव्यमानो ऽपि भोगौघो न खेदायास्य जायते । कालकूटः किलेशस्य कण्ठे प्रत्युत राजते
जरी सुखांची रेलचेल उपभोगली, तरी त्याला कधीही कंटाळा येत नाही; उलट, काळकूट विष गळ्यात शोभून दिसावं तसं, ती सुखसंपत्ती त्याच्यात उजळून दिसते.
परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञायाश्वासितो मैत्रीम् एति चौरो न शत्रुताम्
समजून उमजून घेतलेलं सुख समाधान देतं; जसं चोराला ओळखून, त्याच्याशी विश्वासाने वागल्यावर तो शत्रू न राहता मित्र होतो.
नरनारीनटौघानां कलहे दूरगामिना । ज्ञेन यात्रेव सुभगा भोगश्रीर् अवलोक्यते
पुरुष-महिलांच्या गर्दीतले भांडणं टाळून, ज्ञानी माणूस जणू शुभ प्रवासावर निघाल्यासारखा, सुखसमृद्धीचं सौंदर्य शांतपणे पाहतो.
अशङ्कितोपसम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्वद् एव ज्ञैर् व्यवहारमयी क्रिया
जसं प्रवासी गावातली मिरवणूक कुठलाही संशय न ठेवता पाहतात, तसंच ज्ञानी लोक व्यवहारांनी भरलेल्या कृती शांतपणे न्याहाळतात.
अयत्नोपनतेष्व् अक्षि दिग्द्रव्येषु यथा पुरः । नीरागम् एव पतति तद्वत् कार्येषु धीरधीः
जसा डोळा कोणत्याही दिशेला सहजपणे, काहीही प्रयत्न न करता, समोरच्या वस्तूंवर पडतो, तसाच ज्ञानी माणसाचा मनही कोणत्याही कामावर आसक्ती न ठेवता सहजपणे स्थिर राहतं.
इन्द्रियाणां न हरति प्राप्तम् अर्थं कदाचन । न ददाति तथा प्राप्तं सम्पूर्णो ज्ञो ऽवतिष्ठते
ज्ञानी माणूस इंद्रियांना मिळालेल्या वस्तूवर कधीच ताव ठेवत नाही, आणि मिळालेलं सहजपणे सोडूनही देत नाही; तो पूर्ण झाल्यामुळे नेहमी स्थिर राहतो.
अप्राप्तचिन्तास् सम्प्राप्तसमुपेक्षाश् च सन्मतिम् । नाकम्पयन्ति तरलाः पिञ्छघाता इवाचलम्
न मिळालेल्या गोष्टींची चिंता किंवा मिळालेल्या गोष्टींकडे असलेली उदासीनता, या चंचल भावना ज्ञानी माणसाच्या मनाला हलवत नाहीत, जशा पिसांच्या फडफडीने डोंगर हलत नाही.
संशान्तसर्वसन्देहो गलिताखिलकौतुकः । सङ्क्षीणवासनाजालो ज्ञस् सम्राड् इव शोभते
ज्याचं सर्व शंका शांत झाल्या आहेत, सर्व कुतूहल नाहीसं झालं आहे, आणि इच्छा-वासना कमी झाल्या आहेत, असा ज्ञानी माणूस राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तस् स्वात्मनात्मनि जृम्भते । सम्पूर्णापारपर्यन्तः क्षीरार्णव इवात्मवान्
स्वतःच्य आत्म्यात आत्मा कधीच मरत नाही; तो स्वतःच्याच स्वरूपातून, स्वतःमध्येच विस्तारतो. जसा क्षीरसागर सर्व बाजूंनी पूर्ण आणि अथांग असतो, तसा आत्म्यात स्थिर झालेला मनुष्यही पूर्ण आणि सीमारहित असतो.
भोगेच्छाकृपणाञ् जन्तून् दीनान् दीनेन्द्रियाणि च । अनुन्मत्तमनाश् शान्तो हसत्य् उन्मत्तकान् इव
ज्यांच्या मनात भोगाची इच्छा आहे, जे दीन आहेत आणि ज्यांची इंद्रिये थकली आहेत, अशा जीवांवर शांतचित्त मनुष्य जसा शहाणा माणूस वेड्यांवर हसतो तसा हसतो.
इच्छतो ऽन्यनिजां जायां यथैवान्येन हस्यते । इन्द्रियस्येच्छतो भोगं तथैव ज्ञेन हस्यते
जसा दुसऱ्याने आपल्या पत्नीवर डोळा ठेवला तर माणूस हसतो, तसाच ज्ञानी मनुष्य इंद्रिये भोगाची इच्छा धरतात तेव्हा त्यांच्यावर हसतो.
त्यजन्तं सुसुखं साम्यं मनो विषयविद्रुतम् । अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण शमं नयेत्
मन जेव्हा समत्वाचा सुख सोडून विषयांच्या मागे धावते, तेव्हा जसा अंकुशाने हत्तीला वश केले जाते, तसा विचाराने मनाला शांततेकडे आणावे.
भोगेषु प्रसरो यस्या मनोवृत्तेः प्रदीयते । साप्य् आदाव् एव हन्तव्या विषस्येवाङ्कुरोद्गतिः
ज्या मनाच्या वृत्तीला सुखभोगात रमायला मोकळीक दिली जाते, ती वृत्ती सुरुवातीलाच नष्ट केली पाहिजे, जशी विषाची कळी उगवताच ती कापून टाकतात.
ताडितस्य हि यः पश्चात् सम्मानस् सो ऽप्य् अनन्तकः । शालेर् ग्रीष्मोपतप्तस्य कुसेको ऽप्य् अमृतायते
ज्याला आधी दुखावलं गेलंय, त्याला नंतर दिलेला मान अखंड वेदना देतो; जसं उन्हाळ्यात भाजलेल्या तांदळाला थोडंसं पाणीही अमृतासारखं वाटतं.
अनार्तेन हि सम्मानो बहुमानो न बुध्यते । पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरस् स्वल्पं विराजते
ज्याला काही दुःख नाही, त्याला मान किंवा मोठेपणा जाणवतही नाही; जसं पावसाळ्यात नद्या भरून वाहत असताना, त्यातल्या लहान पुराला कुणी महत्त्व देत नाही.
पूर्णस् तूपकृतो ऽप्य् अन्यत् पुनर् अप्य् अभिवाञ्छति । जगत्पूरणयाप्य् अम्बु गृह्णात्य् एकार्णवो ऽखिलम्
जो पूर्ण आहे, त्याला काही मिळालं तरी तो पुन्हा काहीतरी हवं असं वाटतं; जसं एकमेव समुद्र जगातल्या सगळ्या पाण्याने भरला तरी, तो अजूनही सगळं पाणी आपल्यात घेत राहतो.
मनसो निगृहीतस्य या पश्चाद् भागमण्डना । ताम् एवालब्धविस्तारलब्धत्वाद् बहु मन्यते
मन शांत झाल्यावर, त्यानंतर मिळणारा थोडासा आनंद किंवा सौंदर्य, आधी कधीच अनुभवला नाही म्हणून, फार मोठा वाटतो.
बद्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति । परैर् अबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते
जो राजा आधी कैदेत होता आणि नंतर मुक्त झाला, तो केवळ एका गावानेही समाधानी राहतो; पण जो कधीच पराभूत झाला नाही, त्याला मोठं राज्यही फारसं महत्त्वाचं वाटत नाही.
हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्ण्य च । अङ्गान्य् अङ्गैर् इवाक्रम्य जय स्वेन्द्रियशात्रवान्
आपला हात दुसऱ्या हाताने दाब, दातांनी दात दाब, अंगाने अंग आवर—तसंच, आपल्या इंद्रियरूपी शत्रूंवर विजय मिळव.
जेतुम् अन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैर् उद्बुभूषुभिः । पूर्वं हृदयशत्रुत्वाज् जेतव्यानीन्द्रियाण्य् अलम्
इतरांवर विजय मिळवण्यासाठी धडपडणाऱ्यांनी, प्रथम आपल्या मनातील शत्रू असलेल्या इंद्रियांवरच विजय मिळवणं आवश्यक आहे.
एतावति धरणितले सुभगास् ते साधुचेतनाः पुरुषाः । पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन
या पृथ्वीवर ज्या पुरुषांचे मन त्यांनी जिंकलेले नाही, ते खरे भाग्यवान समजले जात नाहीत, आणि पुरुषांच्या कथा सांगितल्या जातात, तिथेही त्यांना मान मिळत नाही.