पुनर् हास्यमयीं नृत्तलीलां सर्वस्वरूपिणीम् । तनोतीमां जरादुःखशोकाभिनयभूषिताम्
ती पुन्हा हास्य आणि नृत्याची नाट्यलीला साकारते, सर्व रूपे धारण करते, आणि वृद्धत्व, दुःख, शोक यांच्या हालचालींनी सजलेली असते.
भूयः करोति भुवनानि वनान्तराणि लोकान्तराणि जनजालककल्पनां च । आचारचारुकलनां च चलाचलां च पङ्काद् यथार्भकजनो रचनाम् अखिन्नः
ती पुन्हा जग, अरण्ये, इतर लोक आणि माणसांचा जाळ तयार करते; जसे लहान मूल चिखलातून नवनवीन आकार बनवत राहते, तशीच ती सतत हालचाल करणाऱ्यांची आणि स्थिर असणाऱ्यांची वागणूक घडवते.
वृत्ते ऽस्मिन्न् एव चैतेषां कालादीनां महामुने । संसारनाम्नि कैवास्था मादृशानां भवत्व् इह
हे महर्षी, या काळाच्या आणि इतर गोष्टींच्या अखंड फेरात, 'संसार' म्हणून जे ओळखले जाते त्यात आमच्यासारख्या लोकांना कोणतीच स्थिरता मिळू शकते का?
विक्रीता इव तिष्ठाम एतैर् दैवादिभिर् वयम् । धूर्तैः प्रपञ्चचतुरैर् मुग्धा वनमृगा इव
आम्ही जणू या दैवादी शक्तींनी विकले गेल्यासारखे उभे आहोत; जगाच्या चलाख फसवणुकीने गोंधळलेल्या वनातील प्राण्यांसारखे आम्ही फसतो.
एषो ऽनार्यसमाचारः कालः कवलनोन्मुखः । जगत्य् अविरतं लोकं पातयत्य् आपदर्णवे
हा काळ, वाईट वागणारा आणि नेहमीच गिळायला तयार असणारा, अखंडपणे जगाला संकटाच्या अथांग समुद्रात टाकतो.
दहत्य् अन्ते दुराशाभिर् दैवो दारुणचेष्टया । लोकं पुष्पनिकाशाभिर् ज्वालाभिर् दहनो यथा
शेवटी, कठोर कर्मांनी आणि फसव्या आशांनी, दैव जगाला जणू फुलांसारख्या ज्वाळांनी जाळणाऱ्या आगीत जसे जाळते तसे जाळते.
धृतिं विधुरयत्य् एकामयदा रूपवल्लभा । स्त्रीत्वात् स्वभावचपला नियतिर् नियमोन्मुखी
नियती, रूपांची प्रेमी आणि स्वभावाने चंचल, एकच दुःख देऊन धीर खचवते, आणि नेहमीच आपला नियम लादायला उत्सुक असते, जशी एखादी स्त्री आपल्या स्वभावामुळे अस्थिर असते.
ग्रसते ऽविरतं भूतजालं सर्प इवानिलम् । कृतान्तः कर्कशाचारो जरां नीत्वा जगद्वपुः
कठोर वागणारा मृत्यू, जगाच्या देहाला वार्धक्यात नेऊन, सर्प जसा वारा गिळतो तसा, अखंडपणे सर्व जीवांना गिळून टाकतो.
यमनिर्घृणराजेन्द्रो नार्तं नामानुकम्पते । सर्वभूतदयाचारो जनो दुर्लभतां गतः
यम हा निर्दय राजा आहे, तो दुःखी लोकांवर कधीच दया दाखवत नाही. सर्व जीवांवर दया करणारे लोक आता फारच दुर्मिळ झाले आहेत.
सर्वा एव मुने फल्गुविभवा भूतजातयः । दुःखायैव दुरन्ताय दारुणा लोभभूमयः
मुनिवर, सर्व सजीवांची संपत्ती फारच थोडी आहे; ते लोभातूनच जन्म घेतात आणि त्यांच्यामुळे न संपणारे, कठीण दुःखच मिळते.
आयुर् अत्यन्ततरलं मृत्युर् एकस् तु निष्ठुरः । तारुण्यं चातितरलं बाल्यं जडतया हृतम्
हे जीवन फारच चंचल आहे आणि मृत्यू मात्र एकटा कठोर आहे. तारुण्य सुद्धा क्षणभंगुर आहे आणि बालपण अज्ञानातच निघून जाते.
कलाकलङ्कितो लोको बन्धवो भवबन्धनम् । भोगा भवमहारोगास् तृष्णा च मृगतृष्णिका
हा जग दोषांनी भरलेला आहे; नातेवाईक म्हणजे जन्ममरणाच्या ओढ्याची बेडी आहे. सुखोपभोग हेच मोठे रोग आहेत आणि तृष्णा म्हणजे मृगजळासारखी फसवणूक आहे.
शत्रवश् चेन्द्रियाण्य् एव सत्यं यातम् असत्यताम् । प्रहरत्य् आत्मनैवात्मा मन एव मनोरिपुः
खरंतर, इंद्रियेच आपले शत्रू आहेत; सत्यच असत्यासारखं झालं आहे; स्वतःच स्वतःवर घाव घालतो, आणि मनच मनाचा खरा शत्रू आहे.
अहङ्कारः कलङ्काय बुद्धयः परिपेलवाः । क्रिया दुष्फलदायिन्यो लीलास् स्त्रीनिष्ठतां गताः
अहंकार म्हणजे कलंक आहे, बुद्धी डळमळीत झाली आहे; कर्मांना चांगले फळ मिळत नाही, आणि खेळ उगाच स्त्रीमध्येच अडकले आहेत.
वाञ्छाविषयशालिन्यस् सचमत्कृतयः कृताः । नार्यो दोषपताकिन्यो रसा नीरसतां गताः
इच्छा नेहमी विषयांवरच चिकटलेल्या आहेत, जरी त्या आकर्षक वाटल्या तरी; स्त्रिया दोषांचे झेंडे झाल्या आहेत, आणि सुखांनाही आता गोडी उरलेली नाही.
वस्त्व् अवस्तुतया चात्तं दत्तं चित्तम् अहङ्कृतौ । अभावरोधिता भावा भवान्तो नाधिगम्यते
जे खरं आहे ते खोटं समजलं जातं, आणि मन अहंकारात गुंतून गेलं आहे; अस्तित्व नास्तित्वाने अडवलं गेलं आहे, आणि या जन्ममरणाचा शेवट गाठता येत नाही.
तप्यते केवलं साधो मतिर् आकुलितान्तरा । रागोरगो विलसति विरागं नोपगच्छति
हे सज्जना, मन आतून अस्वस्थ होऊन त्रस्त होते; वासनेचा रंग उठून दिसतो, पण वैराग्य काहीच मिळत नाही.
रजोगुणाहता दृष्टिस् तमस् सम्परिवर्धते । न चाधिगम्यते सत्त्वं तत्त्वम् अत्यन्तदूरतः
रजोगुणाने मनाचे पाहणे गडद होते आणि तमस वाढतच जाते; आणि सत्त्व, म्हणजे खरी शांतता, ती अगदी दूर राहते.
स्थितिर् अस्थिरतां याता मृतिर् आगमनोन्मुखी । धृतिर् वैधुर्यम् आयाति रतिर् नित्यम् अवस्तुनि
स्थैर्य अस्थिरतेत बदलते, मृत्यू नेहमीच जवळ येतो; धीर गोंधळात बदलतो आणि आसक्ती नेहमीच खोट्या गोष्टींवरच राहते.
मतिर् मान्द्येन मलिना पातैकपरमं वपुः । ज्वलतीव जरा देहे प्रविस्फूर्जति दुष्कृतम्
मंदतेमुळे मन मळकट होते; शरीर नेहमीच क्षयाकडेच वळते; वयोमान शरीरात जणू पेटून उठते आणि पाप कर्म जोरात उफाळून येते.
यत्नेन याति युवता दूरे सज्जनसङ्गतिः । गतिर् न विद्यते काचित् क्वचिन् नोदेति सत्यता
तरुणपणी कितीही प्रयत्न केला तरी सज्जनांची संगत दूरच राहते; कुठेच योग्य मार्ग दिसत नाही आणि सत्य मनात उमटतही नाही.
मनो विमुह्यतीवान्तर् मुदिता दूरतो गता । नोज्ज्वला करुणोदेति दूराद् आयाति नीचता
मन आतून गोंधळलेले वाटते, आनंद दूर निघून गेला आहे; दयाळूपणा उमटत नाही, उलट नीचपणा दूरवरून जवळ येतो.
धीरताधीरताम् एति पातोत्पातपरो जनः । सुलभो दुर्जनाश्लेषो दुर्लभस् साधुसङ्गमः
धैर्य कधी कधी भीतीत बदलते, लोक अपयश आणि संकट याच्याकडे झुकतात; वाईट लोकांची संगत सहज मिळते, पण चांगल्या लोकांची संगत फारच दुर्मिळ असते.
आगमापायिनो भावा भावना भवबन्धनी । नीयते केवलं क्वापि नित्यं भूतपरम्परा
सर्व अवस्था येतात आणि जातात, कल्पना जन्ममृत्यूच्या ओढीत बांधून ठेवते; जीवांची ही अखंड साखळी कुठेतरी सतत चालूच असते.
दिशो ऽपि हि न दृश्यन्ते देशो ऽप्य् अव्यपदेशभाक् । शैला अपि हि शीर्यन्ते कैवास्था मादृशे जने
दिशाही आता दिसत नाहीत, भूमीचीही काहीच ओळख उरलेली नाही; डोंगरसुद्धा ढासळून जातात—मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?
द्रवन्त्य् अपि समुद्राश् च शीर्यन्ते तारका अपि । सिद्धा अपि न सिध्यन्ति कैवास्था मादृशे जने
समुद्रही आटत आहेत, तारेही नाहीसे होत आहेत; सिद्ध लोकांचीदेखील सिद्धी टिकत नाही—मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?
अद्यते ऽसत्तयापि द्यौर् भुवनं चापि भज्यते । धरापि याति वैधुर्यं कैवास्था मादृशे जने
आकाशही अस्तित्वात राहिलेलं नाही, जगही तुटत आहे; पृथ्वीही डळमळीत झाली आहे—मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?
दानवा अपि दीर्यन्ते ध्रुवो ऽप्य् अध्रुवजीवितः । अमरा अपि मार्यन्ते कैवास्था मादृशे जने
दानवही नष्ट होतात, ज्याला शाश्वत म्हणतात त्याचंही आयुष्य क्षणभंगुर आहे; अमर लोकही मरतात—मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?
शक्रो ऽप्य् आक्रम्यते शक्रैर् यमो ऽपि हि नियम्यते । वायोर् अप्य् अस्त्य् अवायुत्वं कैवास्था मादृशे जने
इंद्रालाही दुसरे इंद्र जिंकतात, यमालाही कोणी तरी आवर घालतो, वाऱ्यालाही कधी थांबावं लागतं — मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?
सोमो ऽपि व्योमताम् एति मार्ताण्डो ऽप्य् एति खण्डनाम् । रुग्णताम् अग्निर् अप्य् एति कैवास्था मादृशे जने
चंद्रसुद्धा कधी आकाशासारखा होतो, सूर्यही तुटून जातो, अग्नीला देखील कधी अशक्तपणा येतो — मग माझ्यासारख्या माणसाला काय आशा आहे?