उदरश्वभ्रनिक्षिप्तस्वन्नेष्टभक्षकर्परा । दीर्घकण्ठबिलोद्गीर्णवातसंरम्भशब्दिता
तिचे पोट जणू खोल दरीसारखे आहे, जिथे तिला हवे ते अन्न टाकून चघळले जाते, आणि तिच्या लांब घशातून बाहेर पडणाऱ्या वाऱ्याच्या गडगडाटाने ते सतत गूंजत असते.
हृदयापणनिर्णीतयथाप्राप्तार्थभूषिता । अनारतं नवद्वारप्रवहत्प्राणनागरा
तिच्या हृदयाच्या बाजारात जे मिळेल त्याने ती सजलेली असते, आणि तिच्या प्राणांची नगरी नवद्वारांतून नेहमी वाहत असते.
आस्यस्फारखदादृष्टदन्तास्थिशकलाकुला । मुखस्खदाभ्रमज्जिह्वाचिल्लाचर्वितभोजना
तिचे तोंड मोठे उघडे असते, त्यातून दातांची आणि हाडांची तुकडे दिसतात; तिची जीभ तोंडात फिरत राहते आणि ती जे काही खातात त्याचा स्वाद घेत राहते.
रोमशष्पभरच्छन्नकर्णकोटरकूपका । स्फिक्कृङ्खलाञ्चितोपान्तपृष्ठविस्तीर्णजङ्गला
तिच्या कानांच्या विहिरींना केसांच्या जाळ्याने झाकले आहे, आणि तिच्या पाठीचा विस्तार कंबरेच्या वळणांनी आखलेला एक मोठा माळ वाटतो.
गुदोच्छिन्नारघट्टान्तरुद्धृतानन्तकर्दमा । चित्तोद्यानमहीवल्गदात्मचिन्तावराङ्गना
तिच्या गुद्द्वारात घाण अडकलेली असते आणि आत सतत चिखल भरलेला असतो; तिच्या मनाच्या बागेत आत्मचिंतनाची नटी मुक्तपणे फिरत असते.
धीवरत्रादृढाबद्धचपलेन्द्रियमर्कटा । वदनोद्यानहसनपुष्पोद्गममनोरमा
शरीररूपी नगरी फार सुंदर आहे. बुद्धी नावाच्या मच्छीमाराने त्या चंचल इंद्रियांना माकडांसारखे घट्ट बांधले आहे, आणि तोंडाच्या बागेत उमलणाऱ्या हास्यरूपी फुलांनी ती नगरी मनोहारी दिसते.
स्वशरीरपुरी ज्ञस्य सर्वसौभाग्यसुन्दरी । सुखायैव न दुःखाय परमाय हिताय च
ज्ञानी माणसासाठी त्याचे स्वतःचे शरीररूपी नगर हे सर्व सौभाग्यांनी आणि सौंदर्यांनी भरलेले असते. ते नेहमी आनंदासाठीच असते, दुःखासाठी कधीच नसते, आणि तेच त्याचे खरे हित साधते.
अज्ञस्येयम् अनन्तानां दुःखानां कोशपालिका । ज्ञस्य त्व् इयम् अनन्तानां सुखानां कोशपालिका
अज्ञान्यांसाठी हे शरीर असंख्य दुःखांचे ठेवण आहे; पण ज्ञानी माणसासाठी ते असंख्य सुखांचे ठेवण आहे.
न किञ्चिद् अस्यां नष्टायां ज्ञस्य नष्टम् अरिन्दम । स्थितायां संस्थितं सर्वं तेनेयं ज्ञसुखावहा
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, हे शरीर नष्ट झाले तरी ज्ञानी माणसाचे काहीच नष्ट होत नाही; आणि ते टिकले तर सर्व काही टिकते. म्हणूनच हे शरीर ज्ञानी माणसाला नेहमी आनंद देते.
यद् एनां ज्ञस् समारुह्य संसारे विहरत्य् अलम् । अशेषभोगमोक्षार्थं तेनेयं ज्ञरथस् स्मृतः
जेव्हा ज्ञानी माणूस या रथावर बसतो आणि सर्व भोग अनुभवण्यासाठी व त्यांना ओलांडण्यासाठी संसारात मुक्तपणे वावरतो, म्हणून ह्या रथाला 'ज्ञानीचा रथ' असे म्हणतात.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धबन्धुश्रियो यतः । अनयैव हि लभ्यन्ते तेनेयं ज्ञस्य लाभदा
कारण ध्वनी, रूप, चव, स्पर्श, सुगंध, आप्तजन आणि संपत्ती हे सर्व ह्याच्यामुळे मिळतात, म्हणून हे ज्ञानीसाठी लाभ देणारे आहे.
सुखदुःखक्रियाजालं यदैषोद्वहति स्वयम् । तदैषा राम सर्वत्र सर्ववस्तुभरक्षमा
राम, जेव्हा हेच सुखदुःखाच्या कृतींचे जाळे स्वतः वाहून नेते, तेव्हा हे सर्वत्र सर्व गोष्टी सहन करण्यास समर्थ असते.
तस्यां शरीरपुर्यां हि राज्यं कुर्वन् गतभ्रमः । ज्ञस् तिष्ठति गतव्यग्रं स्वपुर्याम् इव वासवः
त्या शरीररूपी नगरीत भ्रम दूर झालेला ज्ञानी आपले राज्य शांतपणे करतो, जसे इंद्र आपल्या नगरीत निर्व्याजपणे राहतो.
न क्षिपत्य् अवटाटोपे मनोमत्ततुरङ्गमम् । न लोभद्वन्द्वरूपाय प्रज्ञापुत्रीं प्रयच्छति
तो मनाच्या मद्याने वेडावलेल्या घोड्याला अंधाराच्या खड्ड्यात टाकत नाही, आणि आपली कन्या असलेल्या विवेकाला लोभ व द्वैताच्या रूपाला देत नाही.
अज्ञानपरराष्ट्रं च न रन्ध्रं त्व् अस्य पश्यति । संसारारिभयस्यान्तर् मूलान्य् एष निकृन्तति
तो अज्ञानाच्या राज्यात कुठेही दुर्बलता पाहत नाही; आणि संसाररूपी भयानक शत्रूची मुळे तो आतून छाटून टाकतो.
तृष्णासारपरावर्ते कामसङ्क्षोभदुर्ग्रहे । न निमज्जति पर्यस्तसुखदुःखाक्षदेवने
तो तृष्णेच्या भोवऱ्यात, कामाच्या अस्वस्थतेच्या किल्ल्यात किंवा सुखदुःखाच्या बदलत्या जंगलात कधीच बुडत नाही.
करोत्य् अविरतं स्नानं बहिर् अन्तर् अपि क्षणात् । सरित्सङ्गमतीर्थेषु मनोरथगतिः क्रमात्
तो बाहेरून आणि आतून क्षणातच, नद्यांच्या संगमावर जणू मनाच्या इच्छेनुसार, सातत्याने स्नान करतो.
सकलाक्षिजनादृश्यः पुरप्रेक्षापराङ्मुखः । ध्याननाम्नि सुखं नित्यं तिष्ठत्य् अन्तःपुरान्तरे
सर्व इंद्रियां ज्याला पाहू शकत नाहीत, जो बाहेरच्या जगाकडे पाठ फिरवतो, तो ध्यान नावाच्या अंतरंगात नेहमी सुखाने वास करतो.
सुखावहैषा नगरी नित्यं प्रमुदितात्मनः । भोगमोक्षप्रदा दिव्या शक्रस्येवामरावती
ही नगरी नेहमी आनंदी मन असणाऱ्याला सुख देणारी आहे; ती दिव्य असून, भोग आणि मुक्ती दोन्ही देणारी आहे, जशी इंद्राची अमरावती.
स्थितया संस्थितं सर्वं किञ्चिन् नष्टं न नष्टया । यया पुर्या महीपस्य सा कथं न सुखावहा
ज्या नगरीमध्ये जे काही स्थिर आहे ते तसेच राहते आणि अस्थिर असलेलेच नाहीसे होते, ती नगरी राजाला सुख देणारी कशी नसू शकेल?
विनष्टे देहनगरे ज्ञस्य नष्टं न किञ्चन । आक्रान्तकुम्भकोशस्य खस्य कुम्भक्षये यथा
ज्ञानी पुरुषाचा देहरूपी नगर नष्ट झाले तरी त्याचे काहीच हरवलेले नसते; जसे मडक्याचा अवकाश मडके फुटले तरी आकाश कमी होत नाही.
विद्यमानं घटं वायुः किल स्पृशति नास्थितम् । यथा तथैव देही स्वां शरीरनगरीम् इमाम्
जसा वारा असलेला मडका स्पर्श करतो, पण नसलेला नाही, तसंच देही हा आपल्या या शरीररूप नगराशी संबंध ठेवतो.
अत्रस्थ एष भगवान् आत्मा सर्वगतो ऽपि सन् । स्वविकल्पकृतां भुक्त्वा पुंस्ताम् अधिगतात्मदृक्
इथे हा सर्वव्यापी परमात्मा, जरी सर्वत्र असला तरी, कुठेच आसक्त राहत नाही; स्वतःच्या कल्पनेने निर्माण केलेली व्यक्तिमत्वाची अनुभूती घेतो आणि मग स्वतःच्या स्वरूपाचं दर्शन मिळवतो.
कुर्वन्न् अपि न कुर्वाणस् सम्यक्सर्वक्रियोन्मुखः । कदाचित् प्रकृतान् सर्वान् कार्यार्थान् अधितिष्ठति
तो सर्व क्रियांकडे सदैव वळलेला असूनही, प्रत्यक्षात काहीच करत नाही; कधी कधी नैसर्गिक कर्मांचे सर्व परिणामासाठी आधार घेतो.
कदाचिल् लीलया लोलं विमानम् अधिरोहति । अनाहतगतिं कान्तं विहर्तुम् अमलं मनः
कधी कधी, केवळ खेळ म्हणून, तो चंचल आणि निर्मळ मनरूपी आकाशगाडीवर आरूढ होतो आणि आनंदाने मुक्तपणे संचार करतो.
तत्रस्थो लोकसुन्दर्या सततं शीतलाङ्गया । रमते रामया मैत्र्या नित्यं हृदयसंस्थया
त्या ठिकाणी स्थिर झाल्यावर, तो सतत लोकसुंदरीच्या सहवासात रमतो, जिने नेहमी गारवा देणारे अंग धारण केले आहे. रामाच्या मैत्रीने, जी नेहमी हृदयात वास करते, तो आनंद अनुभवतो.
द्वे कान्ते तिष्ठतस् तस्य पार्श्वयोस् सत्यतैकते । इन्दोर् इव विशाखे द्वे समाह्लादितचेतसे
त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन प्रिय व्यक्ती सत्याच्या ऐक्याने उभ्या आहेत, जणू काही चंद्राच्या शेजारी दोन विशाखा तारका असाव्यात, आणि त्या दोघीही त्याच्या मनाला आनंद देतात.
ज्ञ इमान् अखिलांल् लोकान् दुःखक्रकचदारितान् । वाल्मीकान् इव पीठस्थः पृष्ठाद् अर्क इवेक्षते
ज्ञानी पुरुष, आसनावर बसून, या सर्व जगांकडे पाहतो—जे दुःखाच्या करवतीने छिन्नभिन्न झाले आहेत—जणू काही तो पिंपळांच्या गाठीकडे पाहतो, किंवा जसा सूर्य वरून सर्वत्र पाहतो.
चिरं पूरितसर्वाशस् सर्वसम्पत्तिसुन्दरः । अपुनःखण्डनायेन्दुः पूर्णाङ्ग इव राजते
जो सर्व इच्छा पूर्ण झालेला आहे, सर्व संपत्तीने सुशोभित आहे, तो पुन्हा कधीही कमी न होणाऱ्या पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.
सेव्यमानो ऽपि भोगौघो न खेदायास्य जायते । कालकूटः किलेशस्य कण्ठे प्रत्युत राजते
जरी सुखांची रेलचेल उपभोगली, तरी त्याला कधीही कंटाळा येत नाही; उलट, काळकूट विष गळ्यात शोभून दिसावं तसं, ती सुखसंपत्ती त्याच्यात उजळून दिसते.