नाहं न चान्यद् अस्तीह ब्रह्मैवास्ति न चास्ति तत् । इत्थं सदसतोर् मध्यं यः पश्यति स पश्यति
जो असं ओळखतो की इथे ना मी आहे, ना दुसरं काही आहे, फक्त ब्रह्मच आहे आणि दुसरं काही नाही, आणि जो अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मध्ये असलेलं सत्य पाहतो, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
यन् नाम किञ्चित् त्रैलोक्ये स एको ऽवयवो मम । तरङ्गो ऽब्धाव् इवेत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
या तिन्ही जगात ज्या काही गोष्टी किंवा नावे आहेत, त्या सगळ्या माझ्याच एकेक रूपांसारख्या आहेत, जणू समुद्रातल्या लाटांसारख्या. जो हे अंतर्यामी ओळखतो, तोच खरा पाहतो.
आत्मतापरते त्वत्तामत्ते यस्य महात्मनः । भावाद् उपरते स्यातां स पश्यति सुलोचनः
ज्याच्या मनात 'मी' आणि 'तू', आपलेपण आणि परकेपण या कल्पना संपल्या आहेत, अशा महान आत्म्याला सर्व काही स्पष्टपणे दिसते.
शोच्या पाल्या मयैवेयं स्वसेयं मे कनीयसी । त्रिलोकी पेलवेत्य् उच्चैर् यः पश्यति स पश्यति
ही सृष्टी दयनीय आहे, जपायला हवी आणि माझ्या लहान बहिणीसारखी आपलीच आहे असं समजावं. जो मोठ्याने म्हणतो की हे त्रैलोक्य खूपच नाजूक आहे, तोच खरा पाहतो.
चेत्यानुपातरहितं चिद्भैरवमयं वपुः । आपूरितजगज्जालं यः पश्यति स पश्यति
जेव्हा कोणी हे शरीर वस्तूंपासून वेगळं, शुद्ध चैतन्याचं आणि साऱ्या विश्वाने भरलेलं आहे असं पाहतो, तेव्हाच तो खरं पाहतो.
सुखं दुःखं भवो ऽभावो ऽविवेककलनाश् च याः । अहं न वेति वा नूनं पश्यन् न परिहीयते
आनंद, दुःख, अस्तित्व, अनुपस्थिती आणि विवेकाच्या कल्पना—'हे मी आहे' किंवा 'हे मी नाही' असं जे कोणी पाहतो, त्याचं काहीही कमी होत नाही.
स्वात्मसत्तापरापूर्णे जगत्य् अन्येन वर्जिते । किं मे हेयं किम् आदेयम् इति पश्यन् सदृङ् नरः
स्वतःच्या अस्तित्वाने व्यापलेल्या आणि दुसरं काहीच नसलेल्या जगात, 'काय टाकावं, काय घ्यावं?' असं पाहणारा माणूस खरा ज्ञानी असतो.
अप्रतर्क्यम् अनाभासं सन्मात्रम् इदम् इत्य् अलम् । हेयोपादेयकलना यस्य क्षीणा नमामि तम्
ज्याच्यासाठी हे सर्व केवळ शुद्ध अस्तित्व आहे, जे विचाराच्या आणि रूपाच्या पलीकडे आहे, आणि ज्याचं टाकण्याचं-घेण्याचं मोजमाप संपलं आहे—त्याला मी वंदन करतो.
य आकाशवद् एकात्मा सर्वभावगतो ऽपि सन् । न भावरञ्जनाम् एति स महात्मा महेश्वरः
जो आकाशासारखा एकच आत्मा आहे, सर्वत्र असूनही कोणत्याही अवस्थेने रंगत नाही, तो खरा महात्मा आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
तमःप्रकाशकलनामुक्तः कालात्मतां गतः । यस् सोम्यस् सुसमस् स्वस्थस् तं नौमि पदम् आगतम्
जो अंधार आणि प्रकाश या कल्पनांपासून मुक्त झाला आहे, काळाचं खरं स्वरूप ज्याने मिळवलं आहे, जो मनाने शांत, समतोल आणि निरोगी आहे— त्या प्राप्त अवस्थेला मी वंदन करतो.
यस्योदयास्तमयसङ्कलनाकलासु चित्रासु चारुविभवासु जगद्गतासु । वृत्तिस् समैव सकलैकगतेर् अनन्ता तस्मै नमः परमबोधवते शिवाय
ज्याच्या उदयास्त आणि जगातील विविध सुंदर रूपांत, सर्व व्यवहार नेहमीच सम, एकाग्र आणि अमर्याद असतात— त्या सर्वोच्च ज्ञानी, शिवाला मी नमस्कार करतो.
तस्येयं भोगमोक्षार्थं तज्ज्ञस्योपवनोपमा । सुखायैव न दुःखाय स्वशरीरमहापुरी
या जाणणाऱ्याच्या आनंद आणि मुक्तीसाठी हे शरीराचं महान नगर म्हणजे एक बागच आहे; ते केवळ सुखासाठीच आहे, दुःखासाठी नाही.
नगरीत्वं शरीरस्य कथं नाम महामुने । एनां चाधिवसन् योगी कथं राज्यसुखैकभाक्
महामुने, या शरीराला नगर असं कसं म्हणावं? आणि योगी या शरीरात राहून राजसुख एकटाच कसा अनुभवतो?
रम्येयं देहनगरी राम सर्वगुणान्विता । ज्ञस्यानन्तविलासाढ्या स्वालोकार्कप्रकाशिता
हे राम, हे शरीराचं सुंदर नगर सर्व गुणांनी भरलेलं आहे. ज्ञानी माणसासाठी ते अनंत लीला आणि आपल्या स्वतःच्या जाणीवेच्या प्रकाशाने उजळलेलं असतं.
नेत्रवातायनोद्द्योतप्रकाशभुवनान्तरा । करप्रतोलीविस्तारप्राप्तपादोपजङ्गला
डोळ्यांच्या खिडक्यांतून प्रकाश येतो, आतलं जग उजळून निघतं, हातांच्या रस्त्यांनी विस्तारलेलं आणि पायांनी सीमांपर्यंत पोहोचलेलं आहे.
रोमराजिलतागुल्मा त्वगट्टालकमालिता । गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजङ्घोरुस्तम्भमण्डला
केसांच्या ओळींनी आणि गुच्छांनी सजलेलं, त्वचेच्या भिंतींनी वेढलेलं, टाचा, पिंडऱ्या, मांड्या आणि गुडघ्यांच्या खांबांवर उभं आहे.
रेखाविभक्तपादोग्रशिलाप्रथमनिर्मिता । चर्ममर्मसिरासारसन्धिसीमामनोरमा
पायांच्या तळव्यांवर रेषा आणि खडे असलेले, त्वचा, मर्म, शिरा आणि सांध्यांच्या सीमांनी मनमोहक असं बांधलेलं आहे.
ऊरुद्वयकवाटाग्रनिर्मितोपस्थनिर्गमा । कचत्कचावलीकाचदलप्रच्छादनावृता
तिच्या दोन्ही मांड्यांच्या टोकावर जणू एक दार आहे, तिथून तिचे जननेंद्रिय बाहेर आले आहे, ते त्वचेच्या आणि केसांच्या घड्यांनी झाकलेले आहे, आणि मांसाच्या पाकळ्यांनी पूर्णपणे झाकलेले आहे.
भ्रूललाटास्यसच्छायवदनोद्यानशोभिता । दृष्टिपातोत्पलाकीर्णकपोलविपुलस्थला
तिच्या भुवया, कपाळ आणि तोंड यांच्या तेजाने तिचा चेहरा उजळून निघाला आहे, तिचे गाल प्रशस्त बागेसारखे दिसतात, आणि तिच्या नजरेच्या कमळांनी ते सुशोभित झाले आहेत.
वक्षस्स्थलसरस्स्यूतकुचपङ्कजकोरका । घनरोमावलिच्छन्नस्कन्धक्रीडाशिलोच्चया
तिच्या छातीवर जणू एक सरोवर आहे, जिथे तिच्या स्तनांचे कळी कमळाच्या कळ्यांसारखे आहेत, तिचे खांदे दगडासारखे उंचावलेले आहेत आणि दाट केसांच्या रेषांनी ते झाकलेले आहेत.
उदरश्वभ्रनिक्षिप्तस्वन्नेष्टभक्षकर्परा । दीर्घकण्ठबिलोद्गीर्णवातसंरम्भशब्दिता
तिचे पोट जणू खोल दरीसारखे आहे, जिथे तिला हवे ते अन्न टाकून चघळले जाते, आणि तिच्या लांब घशातून बाहेर पडणाऱ्या वाऱ्याच्या गडगडाटाने ते सतत गूंजत असते.
हृदयापणनिर्णीतयथाप्राप्तार्थभूषिता । अनारतं नवद्वारप्रवहत्प्राणनागरा
तिच्या हृदयाच्या बाजारात जे मिळेल त्याने ती सजलेली असते, आणि तिच्या प्राणांची नगरी नवद्वारांतून नेहमी वाहत असते.
आस्यस्फारखदादृष्टदन्तास्थिशकलाकुला । मुखस्खदाभ्रमज्जिह्वाचिल्लाचर्वितभोजना
तिचे तोंड मोठे उघडे असते, त्यातून दातांची आणि हाडांची तुकडे दिसतात; तिची जीभ तोंडात फिरत राहते आणि ती जे काही खातात त्याचा स्वाद घेत राहते.
रोमशष्पभरच्छन्नकर्णकोटरकूपका । स्फिक्कृङ्खलाञ्चितोपान्तपृष्ठविस्तीर्णजङ्गला
तिच्या कानांच्या विहिरींना केसांच्या जाळ्याने झाकले आहे, आणि तिच्या पाठीचा विस्तार कंबरेच्या वळणांनी आखलेला एक मोठा माळ वाटतो.
गुदोच्छिन्नारघट्टान्तरुद्धृतानन्तकर्दमा । चित्तोद्यानमहीवल्गदात्मचिन्तावराङ्गना
तिच्या गुद्द्वारात घाण अडकलेली असते आणि आत सतत चिखल भरलेला असतो; तिच्या मनाच्या बागेत आत्मचिंतनाची नटी मुक्तपणे फिरत असते.
धीवरत्रादृढाबद्धचपलेन्द्रियमर्कटा । वदनोद्यानहसनपुष्पोद्गममनोरमा
शरीररूपी नगरी फार सुंदर आहे. बुद्धी नावाच्या मच्छीमाराने त्या चंचल इंद्रियांना माकडांसारखे घट्ट बांधले आहे, आणि तोंडाच्या बागेत उमलणाऱ्या हास्यरूपी फुलांनी ती नगरी मनोहारी दिसते.
स्वशरीरपुरी ज्ञस्य सर्वसौभाग्यसुन्दरी । सुखायैव न दुःखाय परमाय हिताय च
ज्ञानी माणसासाठी त्याचे स्वतःचे शरीररूपी नगर हे सर्व सौभाग्यांनी आणि सौंदर्यांनी भरलेले असते. ते नेहमी आनंदासाठीच असते, दुःखासाठी कधीच नसते, आणि तेच त्याचे खरे हित साधते.
अज्ञस्येयम् अनन्तानां दुःखानां कोशपालिका । ज्ञस्य त्व् इयम् अनन्तानां सुखानां कोशपालिका
अज्ञान्यांसाठी हे शरीर असंख्य दुःखांचे ठेवण आहे; पण ज्ञानी माणसासाठी ते असंख्य सुखांचे ठेवण आहे.
न किञ्चिद् अस्यां नष्टायां ज्ञस्य नष्टम् अरिन्दम । स्थितायां संस्थितं सर्वं तेनेयं ज्ञसुखावहा
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, हे शरीर नष्ट झाले तरी ज्ञानी माणसाचे काहीच नष्ट होत नाही; आणि ते टिकले तर सर्व काही टिकते. म्हणूनच हे शरीर ज्ञानी माणसाला नेहमी आनंद देते.
यद् एनां ज्ञस् समारुह्य संसारे विहरत्य् अलम् । अशेषभोगमोक्षार्थं तेनेयं ज्ञरथस् स्मृतः
जेव्हा ज्ञानी माणूस या रथावर बसतो आणि सर्व भोग अनुभवण्यासाठी व त्यांना ओलांडण्यासाठी संसारात मुक्तपणे वावरतो, म्हणून ह्या रथाला 'ज्ञानीचा रथ' असे म्हणतात.