अन्धकारमयी मूढा जाड्यजर्जरितान्तरा । तनुताम् एति संसारवासनेव प्रगे क्षपा
अंधाराने भरलेली, गोंधळलेली आणि आळशीपणाने थकलेली जी संसाराची इच्छा आहे, ती पहाटेच्या वेळी रात्र जशी ओसरते तशी कमी होत जाते.
दृष्टचिद्भास्करा प्रज्ञापद्मिनी पुण्यपल्लवा । विकसत्य् अमलोद्द्योता प्रातर् द्यौर् इव रूपिणी
जेव्हा चेतनेचा सूर्य प्रकटतो, तेव्हा ज्ञानाची कमळ फुलते, तिच्यावर पुण्याईच्या कोवळ्या कळ्या उमलतात आणि तिचा निर्मळ तेज असा झळकतो, जसा सकाळच्या आकाशाचा प्रकाश.
प्रज्ञा हृदयहारिण्यो भुवनाह्लादनक्षमाः । सत्त्वलक्ष्म्यः प्रवर्तन्ते सकलेन्दोर् इवांशवः
ज्ञान मनाला मोहून टाकते आणि जगाला आनंद देण्यास समर्थ असते. हे सद्गुणांची संपत्ती म्हणून प्रकटते, जशी पौर्णिमेच्या चंद्राच्या किरणांची शीतलता.
बहुनात्र किम् उक्तेन ज्ञातज्ञेयो महामतिः । नोदेति नैव यात्य् अस्तम् अभूताकाशकोशवत्
यापेक्षा अधिक काय सांगावे? जे सर्व जाणण्यासारखे जाणतो, असा महान मनुष्य, तो न उगवतो ना मावळतो, जसा आकाशातला अवकाश कधीच बदलत नाही.
विचारणापरिज्ञातस्वभावस्योदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः
ज्याने विचाराने स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखले आणि ज्याचे आत्मज्ञान प्रकट झाले, त्याला ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र आणि शंकर यांच्याही प्रति दया वाटते.
प्रकटाकारम् अप्य् अन्तर् निरहङ्कारचेतसम् । नाप्नुवन्ति विकल्पास् तं मृगतृष्णाम्ब्व् इवैणकाः
ज्याच्या मनात अहंकार नाही, त्याच्यापर्यंत बाहेरून दिसणारे विचार पोहोचत नाहीत, जसे मृगाला मृगतृष्णेचं पाणी कधीच मिळत नाही.
तरङ्गवद् अमी लोकाः प्रयान्त्य् आयान्ति चाभितः । क्रोडीकुरुत आत्मोत्थे न ज्ञं मरणजन्मनी
हे जग लाटांसारखं येतं आणि जातं, पण ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्यासाठी जन्म-मरण त्याच्याच आतून येतं आणि तो त्याला जवळ ठेवतो, त्याने त्याला त्रास होत नाही.
आविर्भावतिरोभावौ संसारो नेतरः क्रमः । इति ताभ्यां समालोके रमते न स खिद्यते
संसार म्हणजे प्रकट होणं आणि नाहीसं होणं, याशिवाय दुसरं काही नाही; हे दोन्ही स्पष्टपणे पाहून तो आनंदात राहतो आणि त्याला काहीच त्रास होत नाही.
न जायते न म्रियते कुम्भे कुम्भनभो यथा । भूषिते दूषिते वापि देहे तद्वद् इहात्मवान्
मडक्यातील आकाश मडके सजवलं किंवा फोडलं तरी न जन्मतं, न मरतं; तसंच, देह सुशोभित असो किंवा नष्ट होवो, आत्मा तसाच अढळ राहतो.
विवेक उदिते शीते मिथ्याभ्रमभरोदिता । क्षीयते वासना साभ्रे मृगतृष्णा मराव् इव
विवेक जागृत झाला की, चुकीच्या समजुतींनी निर्माण झालेला भ्रमाचा गारवा नाहीसा होतो. ज्या मनावर अज्ञानाचे ढग आहेत, तिथे इच्छा वाळवंटातील मृगजळासारखी हळूहळू कमी होते.
को ऽहं कथम् इदं वेति यावन् न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावद् अन्धकारोपमं स्थितम्
जोपर्यंत 'मी कोण आहे? हे काय आहे?' असा विचार मनात येत नाही, तोपर्यंत संसाराचा गोंधळ अंधारासारखा टिकून राहतो.
मिथ्याभ्रमभरोद्भूतं शरीरं पदम् आपदाम् । आत्मभावनया नेदं यः पश्यति स पश्यति
चुकीच्या समजुतींमधून निर्माण झालेले हे शरीर म्हणजे संकटांचे घर आहे. जो हे शरीर स्वतःचे खरे रूप मानत नाही, तोच खरा पाहतो.
देशकालवशोत्थानि न ममेति गतभ्रमम् । शरीरसुखदुःखानि यः पश्यति स पश्यति
ज्याचे भ्रम दूर झाले आहेत, आणि जो देश-कालानुसार येणारे शरीराचे सुखदुःख 'माझे नाही' असे पाहतो, तोच खरा पाहतो.
आत्मानम् इतरच् चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्वं चिज्ज्योतिर् एवेति यः पश्यति स पश्यति
जो आपल्या आत्म्याला आणि इतर सर्व गोष्टींना कायम एकच दृष्टीने, न भेदभाव करता पाहतो आणि सर्व काही हेच चैतन्याचे प्रकाश आहे असे जाणतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
अपारपर्यन्तनभो दिक्कालादिक्रियान्वितम् । अहम् एवेति सर्वत्र यः पश्यति स पश्यति
जो अनंत आकाशात, सर्व दिशांमध्ये, काळात, कृतींमध्ये आणि सर्वत्र 'मीच आहे' असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
वालाग्रलक्षभागात् तु कोटिशः परिकल्पितः । अहं सूक्ष्म इति व्यापी यः पश्यति स पश्यति
जो केसाच्या टोकाच्या लाखाव्या भागातही असणाऱ्या, असंख्य प्रकारे कल्पिलेल्या, अत्यंत सूक्ष्म अशा 'मला' सर्वत्र व्यापलेला आहे असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
सर्वशक्तिर् अनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश् चिद् इत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
जो अंतःकरणाने सर्वशक्तिमान, अनंत आत्मा, सर्व अवस्थांमध्ये असलेला आणि अद्वितीय चैतन्य आहे असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
आधिव्याधिभयोद्विग्नो जरामरणजन्मवान् । देहो ऽहम् इति न प्राज्ञो यः पश्यति स पश्यति
जो माणूस आजार, भीती, दुःख, म्हातारपण, मृत्यू आणि जन्म यांना सतत सामोरा जातो आणि 'मी हे शरीर आहे' असं समजतो, तो खऱ्या अर्थाने पाहत नाही.
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा मम । न द्वितीयो ममास्तीति यः पश्यति स पश्यति
जो माझं सामर्थ्य वर, खाली आणि सर्वत्र व्यापलेलं आहे असं ओळखतो आणि माझ्याशिवाय दुसरं काही नाही असं जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । चित्तन्तुर् अहम् एवेति यः पश्यति स पश्यति
ज्याला असं दिसतं की हे सगळं माझ्यात ओवलेलं आहे, जसं मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते, आणि मीच अंतरात्मा आहे, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
नाहं न चान्यद् अस्तीह ब्रह्मैवास्ति न चास्ति तत् । इत्थं सदसतोर् मध्यं यः पश्यति स पश्यति
जो असं ओळखतो की इथे ना मी आहे, ना दुसरं काही आहे, फक्त ब्रह्मच आहे आणि दुसरं काही नाही, आणि जो अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मध्ये असलेलं सत्य पाहतो, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
यन् नाम किञ्चित् त्रैलोक्ये स एको ऽवयवो मम । तरङ्गो ऽब्धाव् इवेत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
या तिन्ही जगात ज्या काही गोष्टी किंवा नावे आहेत, त्या सगळ्या माझ्याच एकेक रूपांसारख्या आहेत, जणू समुद्रातल्या लाटांसारख्या. जो हे अंतर्यामी ओळखतो, तोच खरा पाहतो.
आत्मतापरते त्वत्तामत्ते यस्य महात्मनः । भावाद् उपरते स्यातां स पश्यति सुलोचनः
ज्याच्या मनात 'मी' आणि 'तू', आपलेपण आणि परकेपण या कल्पना संपल्या आहेत, अशा महान आत्म्याला सर्व काही स्पष्टपणे दिसते.
शोच्या पाल्या मयैवेयं स्वसेयं मे कनीयसी । त्रिलोकी पेलवेत्य् उच्चैर् यः पश्यति स पश्यति
ही सृष्टी दयनीय आहे, जपायला हवी आणि माझ्या लहान बहिणीसारखी आपलीच आहे असं समजावं. जो मोठ्याने म्हणतो की हे त्रैलोक्य खूपच नाजूक आहे, तोच खरा पाहतो.
चेत्यानुपातरहितं चिद्भैरवमयं वपुः । आपूरितजगज्जालं यः पश्यति स पश्यति
जेव्हा कोणी हे शरीर वस्तूंपासून वेगळं, शुद्ध चैतन्याचं आणि साऱ्या विश्वाने भरलेलं आहे असं पाहतो, तेव्हाच तो खरं पाहतो.
सुखं दुःखं भवो ऽभावो ऽविवेककलनाश् च याः । अहं न वेति वा नूनं पश्यन् न परिहीयते
आनंद, दुःख, अस्तित्व, अनुपस्थिती आणि विवेकाच्या कल्पना—'हे मी आहे' किंवा 'हे मी नाही' असं जे कोणी पाहतो, त्याचं काहीही कमी होत नाही.
स्वात्मसत्तापरापूर्णे जगत्य् अन्येन वर्जिते । किं मे हेयं किम् आदेयम् इति पश्यन् सदृङ् नरः
स्वतःच्या अस्तित्वाने व्यापलेल्या आणि दुसरं काहीच नसलेल्या जगात, 'काय टाकावं, काय घ्यावं?' असं पाहणारा माणूस खरा ज्ञानी असतो.
अप्रतर्क्यम् अनाभासं सन्मात्रम् इदम् इत्य् अलम् । हेयोपादेयकलना यस्य क्षीणा नमामि तम्
ज्याच्यासाठी हे सर्व केवळ शुद्ध अस्तित्व आहे, जे विचाराच्या आणि रूपाच्या पलीकडे आहे, आणि ज्याचं टाकण्याचं-घेण्याचं मोजमाप संपलं आहे—त्याला मी वंदन करतो.
य आकाशवद् एकात्मा सर्वभावगतो ऽपि सन् । न भावरञ्जनाम् एति स महात्मा महेश्वरः
जो आकाशासारखा एकच आत्मा आहे, सर्वत्र असूनही कोणत्याही अवस्थेने रंगत नाही, तो खरा महात्मा आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
तमःप्रकाशकलनामुक्तः कालात्मतां गतः । यस् सोम्यस् सुसमस् स्वस्थस् तं नौमि पदम् आगतम्
जो अंधार आणि प्रकाश या कल्पनांपासून मुक्त झाला आहे, काळाचं खरं स्वरूप ज्याने मिळवलं आहे, जो मनाने शांत, समतोल आणि निरोगी आहे— त्या प्राप्त अवस्थेला मी वंदन करतो.