दृश्यं सन्त्यजतो हेयम् उपादेयम् उपेयुषः । द्रष्टारं पश्यतो दृश्यम् अद्रष्टारम् अपश्यतः
जो दृश्य गोष्टी सोडतो आणि मिळवायचं आहे ते शोधतो, जो पाहणाऱ्याला ओळखतो आणि दृश्याकडे दुर्लक्ष करतो, त्याच्यासाठी दृश्य गोष्टी टाकून द्यायच्या असतात.
असुप्तस्य परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य घनसम्मोहमये संसारवर्त्मनि
जो परम सत्यात जागा आहे, जो खऱ्या अर्थाने जिवंत आहे आणि झोपलेला नाही, त्याच्यासाठी संसाराचा मार्ग जणू गाढ आणि फसव्या झोपेसारखा वाटतो.
पर्यन्तात्यन्तवैरस्याद् अरसस्य रसेष्व् अपि । भोगेष्व् आभोगरम्येषु नीरसस्य निराशिषः
पूर्णपणे विरसपणा आणि कंटाळा आल्यामुळे, अगदी रम्य वाटणाऱ्या भोगांमध्येही गोडी राहत नाही, इच्छा उरत नाहीत आणि मनात काहीही अपेक्षा राहत नाही.
व्रजत्य् आत्माम्भसैकत्वं जीर्णजाड्ये मनस्य् अलम् । गलत्य् अपगतासङ्गे हिमापूर इवातपे
मन थकलं, आसक्ती नाहीशी झाली, की आत्मा परमात्म्यात एकरूप होतो, जसं उन्हात साठलेलं बर्फ हळूहळू विरघळून जातं.
तरङ्गितासु कल्लोलजाललोलान्तरासु च । शाम्यन्तीष्व् अथ तृष्णासु नदीष्व् इव घनात्यये
जसं पाऊस थांबल्यावर नद्या शांत होतात, तसं इच्छा-वासना ओसरल्या की मनातली अस्वस्थता देखील शांत होते.
संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना । त्रोटिते चादृढग्रन्थिश्लथे वैरस्यरंहसा
जसं उंदीर पिंजरा फोडतो आणि पक्षी मुक्त होतो, तसं संसाराच्या इच्छा-वासनांचं जाळं तुटलं, अनासक्तीच्या जोरावर मनाचे गाठी सैल झाल्या की खरी मुक्ती मिळते.
कतकं फलम् आसाद्य यथा वारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतस् स्वभावस् सम्प्रसीदति
कटका फळ पाण्यात टाकल्यावर पाणी स्वच्छ होतं, तसं ज्ञानाच्या प्रभावाने आपली स्वभाव-स्थिती निर्मळ आणि शांत होते.
नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद् विहगः पञ्जराद् इव
ज्या मनात आसक्ती, मोह, द्वैतभाव, आणि आधार यांचा लवलेशही नाही, ते मन मोहातून मुक्त होतं, जसं एखादं पक्षी पिंजऱ्यातून बाहेर पडतं.
शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुर् इव राजते
ज्या मनात शंका आणि हीनता शांत झाली आहे, कुतूहल आणि गोंधळ नाहीसा झाला आहे, ते मन आतून पूर्णपणे उजळतं, जसं पूर्ण चंद्र तेजस्वी दिसतो.
जनितोत्तमसौन्दर्या दूरोदस्तनतोन्नता । समतोदेति सर्वत्र शान्तवात इवार्णवे
सर्वोत्तम सौंदर्यातून जन्मलेली, उंच आणि दूरवर पोहोचणारी समता सर्वत्र पसरते, जशी शांत वारा समुद्रावर वाहतो.
अन्धकारमयी मूढा जाड्यजर्जरितान्तरा । तनुताम् एति संसारवासनेव प्रगे क्षपा
अंधाराने भरलेली, गोंधळलेली आणि आळशीपणाने थकलेली जी संसाराची इच्छा आहे, ती पहाटेच्या वेळी रात्र जशी ओसरते तशी कमी होत जाते.
दृष्टचिद्भास्करा प्रज्ञापद्मिनी पुण्यपल्लवा । विकसत्य् अमलोद्द्योता प्रातर् द्यौर् इव रूपिणी
जेव्हा चेतनेचा सूर्य प्रकटतो, तेव्हा ज्ञानाची कमळ फुलते, तिच्यावर पुण्याईच्या कोवळ्या कळ्या उमलतात आणि तिचा निर्मळ तेज असा झळकतो, जसा सकाळच्या आकाशाचा प्रकाश.
प्रज्ञा हृदयहारिण्यो भुवनाह्लादनक्षमाः । सत्त्वलक्ष्म्यः प्रवर्तन्ते सकलेन्दोर् इवांशवः
ज्ञान मनाला मोहून टाकते आणि जगाला आनंद देण्यास समर्थ असते. हे सद्गुणांची संपत्ती म्हणून प्रकटते, जशी पौर्णिमेच्या चंद्राच्या किरणांची शीतलता.
बहुनात्र किम् उक्तेन ज्ञातज्ञेयो महामतिः । नोदेति नैव यात्य् अस्तम् अभूताकाशकोशवत्
यापेक्षा अधिक काय सांगावे? जे सर्व जाणण्यासारखे जाणतो, असा महान मनुष्य, तो न उगवतो ना मावळतो, जसा आकाशातला अवकाश कधीच बदलत नाही.
विचारणापरिज्ञातस्वभावस्योदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः
ज्याने विचाराने स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखले आणि ज्याचे आत्मज्ञान प्रकट झाले, त्याला ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र आणि शंकर यांच्याही प्रति दया वाटते.
प्रकटाकारम् अप्य् अन्तर् निरहङ्कारचेतसम् । नाप्नुवन्ति विकल्पास् तं मृगतृष्णाम्ब्व् इवैणकाः
ज्याच्या मनात अहंकार नाही, त्याच्यापर्यंत बाहेरून दिसणारे विचार पोहोचत नाहीत, जसे मृगाला मृगतृष्णेचं पाणी कधीच मिळत नाही.
तरङ्गवद् अमी लोकाः प्रयान्त्य् आयान्ति चाभितः । क्रोडीकुरुत आत्मोत्थे न ज्ञं मरणजन्मनी
हे जग लाटांसारखं येतं आणि जातं, पण ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्यासाठी जन्म-मरण त्याच्याच आतून येतं आणि तो त्याला जवळ ठेवतो, त्याने त्याला त्रास होत नाही.
आविर्भावतिरोभावौ संसारो नेतरः क्रमः । इति ताभ्यां समालोके रमते न स खिद्यते
संसार म्हणजे प्रकट होणं आणि नाहीसं होणं, याशिवाय दुसरं काही नाही; हे दोन्ही स्पष्टपणे पाहून तो आनंदात राहतो आणि त्याला काहीच त्रास होत नाही.
न जायते न म्रियते कुम्भे कुम्भनभो यथा । भूषिते दूषिते वापि देहे तद्वद् इहात्मवान्
मडक्यातील आकाश मडके सजवलं किंवा फोडलं तरी न जन्मतं, न मरतं; तसंच, देह सुशोभित असो किंवा नष्ट होवो, आत्मा तसाच अढळ राहतो.
विवेक उदिते शीते मिथ्याभ्रमभरोदिता । क्षीयते वासना साभ्रे मृगतृष्णा मराव् इव
विवेक जागृत झाला की, चुकीच्या समजुतींनी निर्माण झालेला भ्रमाचा गारवा नाहीसा होतो. ज्या मनावर अज्ञानाचे ढग आहेत, तिथे इच्छा वाळवंटातील मृगजळासारखी हळूहळू कमी होते.
को ऽहं कथम् इदं वेति यावन् न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावद् अन्धकारोपमं स्थितम्
जोपर्यंत 'मी कोण आहे? हे काय आहे?' असा विचार मनात येत नाही, तोपर्यंत संसाराचा गोंधळ अंधारासारखा टिकून राहतो.
मिथ्याभ्रमभरोद्भूतं शरीरं पदम् आपदाम् । आत्मभावनया नेदं यः पश्यति स पश्यति
चुकीच्या समजुतींमधून निर्माण झालेले हे शरीर म्हणजे संकटांचे घर आहे. जो हे शरीर स्वतःचे खरे रूप मानत नाही, तोच खरा पाहतो.
देशकालवशोत्थानि न ममेति गतभ्रमम् । शरीरसुखदुःखानि यः पश्यति स पश्यति
ज्याचे भ्रम दूर झाले आहेत, आणि जो देश-कालानुसार येणारे शरीराचे सुखदुःख 'माझे नाही' असे पाहतो, तोच खरा पाहतो.
आत्मानम् इतरच् चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्वं चिज्ज्योतिर् एवेति यः पश्यति स पश्यति
जो आपल्या आत्म्याला आणि इतर सर्व गोष्टींना कायम एकच दृष्टीने, न भेदभाव करता पाहतो आणि सर्व काही हेच चैतन्याचे प्रकाश आहे असे जाणतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
अपारपर्यन्तनभो दिक्कालादिक्रियान्वितम् । अहम् एवेति सर्वत्र यः पश्यति स पश्यति
जो अनंत आकाशात, सर्व दिशांमध्ये, काळात, कृतींमध्ये आणि सर्वत्र 'मीच आहे' असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
वालाग्रलक्षभागात् तु कोटिशः परिकल्पितः । अहं सूक्ष्म इति व्यापी यः पश्यति स पश्यति
जो केसाच्या टोकाच्या लाखाव्या भागातही असणाऱ्या, असंख्य प्रकारे कल्पिलेल्या, अत्यंत सूक्ष्म अशा 'मला' सर्वत्र व्यापलेला आहे असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
सर्वशक्तिर् अनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश् चिद् इत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
जो अंतःकरणाने सर्वशक्तिमान, अनंत आत्मा, सर्व अवस्थांमध्ये असलेला आणि अद्वितीय चैतन्य आहे असे पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
आधिव्याधिभयोद्विग्नो जरामरणजन्मवान् । देहो ऽहम् इति न प्राज्ञो यः पश्यति स पश्यति
जो माणूस आजार, भीती, दुःख, म्हातारपण, मृत्यू आणि जन्म यांना सतत सामोरा जातो आणि 'मी हे शरीर आहे' असं समजतो, तो खऱ्या अर्थाने पाहत नाही.
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा मम । न द्वितीयो ममास्तीति यः पश्यति स पश्यति
जो माझं सामर्थ्य वर, खाली आणि सर्वत्र व्यापलेलं आहे असं ओळखतो आणि माझ्याशिवाय दुसरं काही नाही असं जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । चित्तन्तुर् अहम् एवेति यः पश्यति स पश्यति
ज्याला असं दिसतं की हे सगळं माझ्यात ओवलेलं आहे, जसं मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते, आणि मीच अंतरात्मा आहे, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.