आत्मनो ऽनन्यभूताभिर् अपि यः परिवर्जितः । वासनाभिर् अनन्ताभिर् व्योमेव घनराजिभिः
जो स्वतःच्या असंख्य वासनांनीही स्पर्शला जात नाही, जसा आकाश ढगांच्या गर्दीनेही स्पर्शत नाही, तोच खरा स्वरूप आहे.
सन्दिग्धायां यथा रज्ज्वां सर्पत्वं तद्वद् एव हि । चिदाकाशात्मना बन्धस् त्व् अबद्धेनैव कल्पितः
जशी अंधुक दोरी पाहून सापाचा भास होतो, तशीच चैतन्यरूप आकाशात बंधनाची कल्पना होते, प्रत्यक्षात ते कधीच बांधलेले नसते.
कल्पितं कल्पितं वस्तु प्रतिकल्पनयान्यया । तद् एवान्यत्वम् आदत्ते खम् अहोरात्रयोर् इव
कल्पनेने निर्माण केलेली वस्तू दुसऱ्या कल्पनेनेच वेगळी वाटते; जसे आकाश दिवस-रात्रीप्रमाणे वेगळे दिसते, तसेच हे भासते.
यद् अतुच्छम् अनायासम् अनुपाधि गतभ्रमम् । तत्तत्कल्पनया तादृक् तत् सुखायैव कल्पते
जे खोटं नाही, सहज आहे, कुठलाही अडथळा नाही आणि गोंधळही नाही, असं जे काही आपण मनाशी ठरवलं, ते खरंच सुख देणारं होतं.
शून्य एव कुसूले ऽन्तस् सिंहो ऽस्तीति भयं यथा । शून्य एव शरीरे ऽन्तर् बद्धो ऽस्मीति भयं तथा
जसं रिकाम्या झोपडीत सिंह आहे असं वाटून भीती वाटते, तसंच रिकाम्या शरीरात आपण बांधले गेलो आहोत असं वाटून भीती वाटते.
यथा शून्ये कुसूले ऽन्तः प्रेक्ष्य सिंहो न लभ्यते । तथा संसारबन्धार्हः प्रेक्षितस् सन् न लभ्यते
जसं रिकाम्या झोपडीत पाहिलं तर सिंह सापडत नाही, तसंच या संसाराच्या बंधनाचा शोध घेतला तर तो कुठेच सापडत नाही.
इदं जगद् अयं चाहम् इतीयं भ्रान्तिर् उत्थिता । बालानां श्यामले काले छाया वैतालिकी यथा
‘हे जग आणि मी हेच’ अशी समजूत मनात निर्माण होते, ती मुलांना संध्याकाळच्या वेळी दिसणाऱ्या सावलीसारखी फसवी असते.
कल्पनावशतो जन्तोर् भावाभावाश् शुभाशुभाः । क्षणाद् असत्ताम् आयान्ति सत्ताम् अपि पुनः पुनः
कल्पनेमुळे जिवाला गोष्टींचं अस्तित्व आणि नाहीसं होणं, शुभ आणि अशुभ, क्षणात येतं आणि जातं, पुन्हा पुन्हा खरं वाटतं आणि नकळत नाहीसं होतं.
मातैव गृहिणीभावगृहीता कण्ठलम्बिनी । करोति गृहिणीकार्यं सुरतानन्ददायिनी
आईला जर पत्नी म्हणून मानलं आणि गळ्यात मिठी मारली, तर ती पत्नीचं काम करते आणि प्रेमाचा आनंदही देते.
कान्तैव मातृभावेन गृहीताकण्ठलम्बिनी । दूरं विस्मारयत्य् एव मन्मथोन्मादभावनाम्
प्रियसीला जर आईसारखं मानलं आणि गळ्यात मिठी मारली, तर ती प्रेमाची उर्मी पूर्णपणे विसरायला लावते.
भावानुसारिफलदं पदार्थौघम् अवेक्ष्य च । न ज्ञेनेह पदार्थेषु रूपम् एकम् उदीर्यते
जसं भावनेनुसार गोष्टींचं फळ मिळतं हे पाहिलं, तसं या जगातल्या कुठल्याही गोष्टीला एकच स्वरूप आहे असं ज्ञानी लोक कधीच म्हणत नाहीत.
दृढभावनया चेतो यद् यथा भावयत्य् अलम् । तत् तत्फलं तदाकारं तावत्कालं प्रपश्यति
मन जेव्हा एखाद्या गोष्टीचा ठामपणे विचार करतं, जशी कल्पना करतं, तशीच ती गोष्ट, त्याच रूपात, तोपर्यंत दिसते, जोपर्यंत तो विचार मनात टिकून असतो.
न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा । यद् यथा येन निर्णीतं तत् तथा तेन लक्ष्यते
खरंच असं काही नाही की जे पूर्णपणे सत्य आहे, आणि असं काही नाही की जे पूर्णपणे असत्य आहे; ज्याने जसं ठरवलं, त्याला तसं ते दिसतं.
भाविताकाशमातङ्गं व्योमहस्तितया मनः । व्योमकाननमातङ्गीं व्योमस्थाम् अनुधावति
मन आकाशात हत्तीची कल्पना करतं, आणि मग जणू ते स्वतः आकाशात आहे असं समजून, आकाशातील जंगलातल्या त्या हत्तीच्या मागे धावतं.
तस्मात् सङ्कल्पम् एव त्वं सर्वभावमयात्मकम् । त्यज राघव सुस्वस्थस् स्वात्मनैव भवात्मनि
म्हणून, हे राघव, तू म्हणजे फक्त कल्पना आहेस, जी सर्व प्रकारच्या रूपांनी बनलेली आहे; ही कल्पना सोड आणि आपल्या खऱ्या स्वरूपात, शांतपणे स्थिर राहा.
मणिर् हि प्रतिबिम्बानां प्रतिषेधक्रियां प्रति । न शक्तो जडभावेन न तु राम भवादृशः
मणी जसा आपल्यातल्या जडपणामुळे प्रतिबिंबांना थांबवू शकत नाही, तसा तू नाहीस, राम. तू वेगळा आहेस.
यद् यन् मनोमणौ राम तवेह प्रतिबिम्बति । तद् अवस्त्व् इति निर्णीय मा तेनागच्छ रञ्जनाम्
राम, तुझ्या मनरूपी मणीत जे काही प्रतिबिंबित होतं, ते खोटं आहे असं समज आणि त्याला मन लावू नकोस.
तद् एव सत्यम् इति वाप्य् अभिन्नं परमात्मनः । मन्वानस् त्वम् अनाद्यन्तं भावयात्मानम् आत्मना
किंवा, तेच खरं आहे आणि ते परमात्म्यापासून वेगळं नाही असं मान, आणि स्वतःला अनादि-अंतहीन म्हणून स्वतःच्याच ध्यानात ठेव.
चेतसि प्रतिबिम्बन्ति ये भावास् तव राघव । रञ्जयन्त्व् अन्यसक्तात्मन् मा ते त्वां स्फटिकं यथा
राघव, तुझ्या मनात जे विचार उमटतात, ते इतरांच्या आसक्त मनाला रंगवू शकतात, पण स्फटिकासारखा तू मात्र त्याने रंगू नकोस.
स्फटिकम् अपमलं यथा विशन्ति प्रकटतया नवरञ्जना विचित्राः । इह हि विमननं तथा विशन्तु प्रकटतया भुवनैषणा भवन्तम्
जसा निर्मळ स्फटिकात वेगवेगळ्या रंगांची छटा स्पष्टपणे उमटते, तसंच या जगातील इच्छा तुझ्या मनात उघडपणे याव्यात आणि जशा आहेत तशाच दिसाव्यात.
दृश्यं सन्त्यजतो हेयम् उपादेयम् उपेयुषः । द्रष्टारं पश्यतो दृश्यम् अद्रष्टारम् अपश्यतः
जो दृश्य गोष्टी सोडतो आणि मिळवायचं आहे ते शोधतो, जो पाहणाऱ्याला ओळखतो आणि दृश्याकडे दुर्लक्ष करतो, त्याच्यासाठी दृश्य गोष्टी टाकून द्यायच्या असतात.
असुप्तस्य परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य घनसम्मोहमये संसारवर्त्मनि
जो परम सत्यात जागा आहे, जो खऱ्या अर्थाने जिवंत आहे आणि झोपलेला नाही, त्याच्यासाठी संसाराचा मार्ग जणू गाढ आणि फसव्या झोपेसारखा वाटतो.
पर्यन्तात्यन्तवैरस्याद् अरसस्य रसेष्व् अपि । भोगेष्व् आभोगरम्येषु नीरसस्य निराशिषः
पूर्णपणे विरसपणा आणि कंटाळा आल्यामुळे, अगदी रम्य वाटणाऱ्या भोगांमध्येही गोडी राहत नाही, इच्छा उरत नाहीत आणि मनात काहीही अपेक्षा राहत नाही.
व्रजत्य् आत्माम्भसैकत्वं जीर्णजाड्ये मनस्य् अलम् । गलत्य् अपगतासङ्गे हिमापूर इवातपे
मन थकलं, आसक्ती नाहीशी झाली, की आत्मा परमात्म्यात एकरूप होतो, जसं उन्हात साठलेलं बर्फ हळूहळू विरघळून जातं.
तरङ्गितासु कल्लोलजाललोलान्तरासु च । शाम्यन्तीष्व् अथ तृष्णासु नदीष्व् इव घनात्यये
जसं पाऊस थांबल्यावर नद्या शांत होतात, तसं इच्छा-वासना ओसरल्या की मनातली अस्वस्थता देखील शांत होते.
संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना । त्रोटिते चादृढग्रन्थिश्लथे वैरस्यरंहसा
जसं उंदीर पिंजरा फोडतो आणि पक्षी मुक्त होतो, तसं संसाराच्या इच्छा-वासनांचं जाळं तुटलं, अनासक्तीच्या जोरावर मनाचे गाठी सैल झाल्या की खरी मुक्ती मिळते.
कतकं फलम् आसाद्य यथा वारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतस् स्वभावस् सम्प्रसीदति
कटका फळ पाण्यात टाकल्यावर पाणी स्वच्छ होतं, तसं ज्ञानाच्या प्रभावाने आपली स्वभाव-स्थिती निर्मळ आणि शांत होते.
नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद् विहगः पञ्जराद् इव
ज्या मनात आसक्ती, मोह, द्वैतभाव, आणि आधार यांचा लवलेशही नाही, ते मन मोहातून मुक्त होतं, जसं एखादं पक्षी पिंजऱ्यातून बाहेर पडतं.
शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुर् इव राजते
ज्या मनात शंका आणि हीनता शांत झाली आहे, कुतूहल आणि गोंधळ नाहीसा झाला आहे, ते मन आतून पूर्णपणे उजळतं, जसं पूर्ण चंद्र तेजस्वी दिसतो.
जनितोत्तमसौन्दर्या दूरोदस्तनतोन्नता । समतोदेति सर्वत्र शान्तवात इवार्णवे
सर्वोत्तम सौंदर्यातून जन्मलेली, उंच आणि दूरवर पोहोचणारी समता सर्वत्र पसरते, जशी शांत वारा समुद्रावर वाहतो.