प्रमत्तपुष्करावर्तडमरूड्डामरारवैः । तस्याः किल पलायन्ते कल्पान्ते तुम्बुरादयः
ड्रमांच्या गोंगाटात आणि कमळांच्या तळ्यांच्या वावटळीत, कल्पाच्या शेवटी तुंबुरू आणि इतरही तिच्यापासून पळ काढतात.
नृत्यतो ऽन्ते कृतान्तस्य चन्द्रमण्डलहासिनः । तारकाचन्द्रिकाचारुव्योमपिञ्छावचूलिनः
शेवटी, यमराज नाचताना, त्याची तलवार चंद्राच्या कडेसारखी चमकत असते; त्याच्या केसांमध्ये तारे आणि चांदण्याचा प्रकाश माळलेला असतो, आणि आकाशाच्या पिसांनी त्याचे मुकुट सजलेले असते.
एकस्मिञ् श्रवणे दीर्घा हिमवान् अस्ति मुद्रिका । अपरे ऽपि महामेरुः कान्ता काञ्चनकर्णिका
एका कानात हिमालयासारखी लांब अंगठी आहे, तर दुसऱ्या कानात सुंदर सोन्याची कर्णफुलं, जणू काही महा मेरू पर्वतच आहे.
अत्रैव कुण्डले लोले चन्द्रार्कौ गण्डमण्डले । लोकालोकाचलश्रेणी सर्वतः कटिमेखला
इथे झुलणाऱ्या कुंडलांमध्ये चंद्र आणि सूर्य गालांवर चमकत आहेत; आणि लोकालोक पर्वतांची माळ सगळ्या कंबरेभोवती कटीबंधासारखी आहे.
इतश् चेतश् च गच्छन्ती विद्युद्वलयवर्णिका । अनिलान्दोलिता भाति नीरदांशुकपट्टिका
इकडे तिकडे फिरणारी वीजेची रेषा, वाऱ्याने हलणारी, जणू ढगांच्या कापडाची पट्टीच चमकत आहे.
मुसुलैः पट्टिसैश् शूलैः प्रासैस् तोमरमुद्गरैः । तीक्ष्णैः क्षीणजगद्व्रातकृतान्तैर् इव सम्भृतैः
मुसळ, भाले, त्रिशूळ, सुळ्या, तोमर आणि गदा—हे सगळे धारदार शस्त्र जणू जगाच्या थकलेल्या सैन्याचा नाश करणाऱ्या यमदूतांसारखे एकत्र जमले आहेत.
संसारबन्धनादीर्घे पाशे कालकरच्युते । शेषभोगमहासूत्रे प्रोतैर् मालास्य शोभते
संसाराच्या दीर्घ ओढ्यात, जे काळाने विणले आहे, त्या ओढ्यात शेषनागाचा मोठा हार ओवला गेला आहे आणि तो तिला शोभा देतो.
जीवोल्लसन्मकरिकारत्नतेजोभिर् उज्ज्वला । सप्ताब्धिकङ्कणश्रेणी भुजयोर् अस्य भूषणम्
जिवंत, चमकणाऱ्या रत्नांसारख्या कीटकांच्या तेजाने उजळलेली, सात समुद्रांच्या कंकणांची रांग तिच्या हातावर शोभून दिसते.
व्यवहारमहावर्ता सुखदुःखपरम्परा । रजःपूर्णा तमश्श्यामा रोमाली तस्य राजते
व्यवहाराचा मोठा भोवरा, सुखदुःखांची मालिका, धुळीने भरलेली आणि रात्रीसारखी काळी—ही तिच्या अंगावरील केसांची रांग चमकत आहे.
एवम्प्रायां स कल्पान्ते कृतान्तस् ताण्डवोद्भटाम् । उपसंहृत्य नृत्तेहां सृष्ट्या सह महेश्वरः
अशा प्रकारे, कल्पाच्या शेवटी, मृत्यू आपल्या तांडवाने भयंकर होतो आणि सृष्टीचा हा खेळ महेश्वरासह मागे घेतो.
पुनर् हास्यमयीं नृत्तलीलां सर्वस्वरूपिणीम् । तनोतीमां जरादुःखशोकाभिनयभूषिताम्
ती पुन्हा हास्य आणि नृत्याची नाट्यलीला साकारते, सर्व रूपे धारण करते, आणि वृद्धत्व, दुःख, शोक यांच्या हालचालींनी सजलेली असते.
भूयः करोति भुवनानि वनान्तराणि लोकान्तराणि जनजालककल्पनां च । आचारचारुकलनां च चलाचलां च पङ्काद् यथार्भकजनो रचनाम् अखिन्नः
ती पुन्हा जग, अरण्ये, इतर लोक आणि माणसांचा जाळ तयार करते; जसे लहान मूल चिखलातून नवनवीन आकार बनवत राहते, तशीच ती सतत हालचाल करणाऱ्यांची आणि स्थिर असणाऱ्यांची वागणूक घडवते.
वृत्ते ऽस्मिन्न् एव चैतेषां कालादीनां महामुने । संसारनाम्नि कैवास्था मादृशानां भवत्व् इह
हे महर्षी, या काळाच्या आणि इतर गोष्टींच्या अखंड फेरात, 'संसार' म्हणून जे ओळखले जाते त्यात आमच्यासारख्या लोकांना कोणतीच स्थिरता मिळू शकते का?
विक्रीता इव तिष्ठाम एतैर् दैवादिभिर् वयम् । धूर्तैः प्रपञ्चचतुरैर् मुग्धा वनमृगा इव
आम्ही जणू या दैवादी शक्तींनी विकले गेल्यासारखे उभे आहोत; जगाच्या चलाख फसवणुकीने गोंधळलेल्या वनातील प्राण्यांसारखे आम्ही फसतो.
एषो ऽनार्यसमाचारः कालः कवलनोन्मुखः । जगत्य् अविरतं लोकं पातयत्य् आपदर्णवे
हा काळ, वाईट वागणारा आणि नेहमीच गिळायला तयार असणारा, अखंडपणे जगाला संकटाच्या अथांग समुद्रात टाकतो.
दहत्य् अन्ते दुराशाभिर् दैवो दारुणचेष्टया । लोकं पुष्पनिकाशाभिर् ज्वालाभिर् दहनो यथा
शेवटी, कठोर कर्मांनी आणि फसव्या आशांनी, दैव जगाला जणू फुलांसारख्या ज्वाळांनी जाळणाऱ्या आगीत जसे जाळते तसे जाळते.
धृतिं विधुरयत्य् एकामयदा रूपवल्लभा । स्त्रीत्वात् स्वभावचपला नियतिर् नियमोन्मुखी
नियती, रूपांची प्रेमी आणि स्वभावाने चंचल, एकच दुःख देऊन धीर खचवते, आणि नेहमीच आपला नियम लादायला उत्सुक असते, जशी एखादी स्त्री आपल्या स्वभावामुळे अस्थिर असते.
ग्रसते ऽविरतं भूतजालं सर्प इवानिलम् । कृतान्तः कर्कशाचारो जरां नीत्वा जगद्वपुः
कठोर वागणारा मृत्यू, जगाच्या देहाला वार्धक्यात नेऊन, सर्प जसा वारा गिळतो तसा, अखंडपणे सर्व जीवांना गिळून टाकतो.
यमनिर्घृणराजेन्द्रो नार्तं नामानुकम्पते । सर्वभूतदयाचारो जनो दुर्लभतां गतः
यम हा निर्दय राजा आहे, तो दुःखी लोकांवर कधीच दया दाखवत नाही. सर्व जीवांवर दया करणारे लोक आता फारच दुर्मिळ झाले आहेत.
सर्वा एव मुने फल्गुविभवा भूतजातयः । दुःखायैव दुरन्ताय दारुणा लोभभूमयः
मुनिवर, सर्व सजीवांची संपत्ती फारच थोडी आहे; ते लोभातूनच जन्म घेतात आणि त्यांच्यामुळे न संपणारे, कठीण दुःखच मिळते.
आयुर् अत्यन्ततरलं मृत्युर् एकस् तु निष्ठुरः । तारुण्यं चातितरलं बाल्यं जडतया हृतम्
हे जीवन फारच चंचल आहे आणि मृत्यू मात्र एकटा कठोर आहे. तारुण्य सुद्धा क्षणभंगुर आहे आणि बालपण अज्ञानातच निघून जाते.
कलाकलङ्कितो लोको बन्धवो भवबन्धनम् । भोगा भवमहारोगास् तृष्णा च मृगतृष्णिका
हा जग दोषांनी भरलेला आहे; नातेवाईक म्हणजे जन्ममरणाच्या ओढ्याची बेडी आहे. सुखोपभोग हेच मोठे रोग आहेत आणि तृष्णा म्हणजे मृगजळासारखी फसवणूक आहे.
शत्रवश् चेन्द्रियाण्य् एव सत्यं यातम् असत्यताम् । प्रहरत्य् आत्मनैवात्मा मन एव मनोरिपुः
खरंतर, इंद्रियेच आपले शत्रू आहेत; सत्यच असत्यासारखं झालं आहे; स्वतःच स्वतःवर घाव घालतो, आणि मनच मनाचा खरा शत्रू आहे.
अहङ्कारः कलङ्काय बुद्धयः परिपेलवाः । क्रिया दुष्फलदायिन्यो लीलास् स्त्रीनिष्ठतां गताः
अहंकार म्हणजे कलंक आहे, बुद्धी डळमळीत झाली आहे; कर्मांना चांगले फळ मिळत नाही, आणि खेळ उगाच स्त्रीमध्येच अडकले आहेत.
वाञ्छाविषयशालिन्यस् सचमत्कृतयः कृताः । नार्यो दोषपताकिन्यो रसा नीरसतां गताः
इच्छा नेहमी विषयांवरच चिकटलेल्या आहेत, जरी त्या आकर्षक वाटल्या तरी; स्त्रिया दोषांचे झेंडे झाल्या आहेत, आणि सुखांनाही आता गोडी उरलेली नाही.
वस्त्व् अवस्तुतया चात्तं दत्तं चित्तम् अहङ्कृतौ । अभावरोधिता भावा भवान्तो नाधिगम्यते
जे खरं आहे ते खोटं समजलं जातं, आणि मन अहंकारात गुंतून गेलं आहे; अस्तित्व नास्तित्वाने अडवलं गेलं आहे, आणि या जन्ममरणाचा शेवट गाठता येत नाही.
तप्यते केवलं साधो मतिर् आकुलितान्तरा । रागोरगो विलसति विरागं नोपगच्छति
हे सज्जना, मन आतून अस्वस्थ होऊन त्रस्त होते; वासनेचा रंग उठून दिसतो, पण वैराग्य काहीच मिळत नाही.
रजोगुणाहता दृष्टिस् तमस् सम्परिवर्धते । न चाधिगम्यते सत्त्वं तत्त्वम् अत्यन्तदूरतः
रजोगुणाने मनाचे पाहणे गडद होते आणि तमस वाढतच जाते; आणि सत्त्व, म्हणजे खरी शांतता, ती अगदी दूर राहते.
स्थितिर् अस्थिरतां याता मृतिर् आगमनोन्मुखी । धृतिर् वैधुर्यम् आयाति रतिर् नित्यम् अवस्तुनि
स्थैर्य अस्थिरतेत बदलते, मृत्यू नेहमीच जवळ येतो; धीर गोंधळात बदलतो आणि आसक्ती नेहमीच खोट्या गोष्टींवरच राहते.
मतिर् मान्द्येन मलिना पातैकपरमं वपुः । ज्वलतीव जरा देहे प्रविस्फूर्जति दुष्कृतम्
मंदतेमुळे मन मळकट होते; शरीर नेहमीच क्षयाकडेच वळते; वयोमान शरीरात जणू पेटून उठते आणि पाप कर्म जोरात उफाळून येते.