सम्पश्यतीतरान् कश्चिद् बहीरूपेण चिद्घनान् । सर्वगत्वाद् अनाशत्वाद् दृश्यबीजस्य वै चितेः
कोणीतरी इतर रूपांना बाहेरून जड चैतन्याच्या गटांप्रमाणे पाहतो, कारण चैतन्य सर्वत्र आहे, नाश न होणारे आहे आणि दिसणाऱ्या सर्व गोष्टींचं मूळ आहे.
अन्तर् एवाखिलं कश्चित् पश्यत्य् अविकलं जगत् । तत्रातिकालं कलनाद् उन्मज्जति निमज्जति
कोणीतरी संपूर्ण जग आतमध्येच, कुठलाही भेद न करता पाहतो; तिथे काळाच्या मोजणीमुळे वर जातो आणि खाली येतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं तत्र तथा पश्यन् पुनः पुनः । मिथ्यावटेषु लुठितश् शिलेव शिखरच्युता
तिथे, पुन्हा पुन्हा एक स्वप्न संपलं की दुसरं स्वप्न पाहताना, खोट्या जगांत फेकला गेल्यासारखा, जणू डोंगराच्या शिखरावरून पडलेला दगड इकडेतिकडे फिरतो.
केचित् सम्मीलिताः केचिद् आत्मन्य् एव भ्रमे स्थिताः । मग्नास् स्वसंविद्रसतस् स्फुरन्तो देहिषण्डकाः
काही जण स्वतःमध्येच गुंतलेले असतात, काहींना मनातच गोंधळ वाटतो; स्वतःच्या जाणिवेत पूर्णपणे बुडून, हे देहधारी जीवांचे समूह आपापल्या जागी तेजस्वी दिसतात.
स्वयम् अन्तः प्रपश्यन्ति ये जगज्जीवसम्भ्रमम् । तैः कैश्चित् तत् तथा दृश्यम् असत्स्वप्नवद् आश्रितम्
जे लोक स्वतःच्या अंतरात्म्यात जगाचा आणि जीवांचा गोंधळ पाहतात, त्यांपैकी काहींना ते सर्व खोटे, स्वप्नासारखेच वाटते.
सर्वात्मत्वात् स्वभावस्य तद् दृश्यं सत्यम् आत्मनि । सर्वगो विद्यते यत्र तत्र सर्वम् उदेति हि
सर्वांचा स्वभाव सर्वव्यापी असल्यामुळे, जे काही दिसते ते स्वतःमध्येच खरे असते; जिथे सर्वव्यापी असतो तिथेच सर्व काही प्रकट होते.
जीवान्तः प्रतिभासस्य सर्गस्य पुनर् अन्तरे । जीवषण्ड उदेत्य् उच्चैस् तस्यान्तर् इतरो ऽपि च
जिवाच्या अंतरात, सृष्टीच्या भासाच्या मध्ये, जीवांचा समूह जोरात उगवतो आणि त्याच्या आतदेखील दुसरा समूह निर्माण होतो.
जीवान्तर् जायते जीवस् तस्यान्तर् अपि जीवकः । सर्वत्र रम्भादलवज् जीवबीजं प्रजीवति
जिवाच्या आत अजून एक जीव जन्माला येतो; त्याच्या आतही आणखी एक जीव असतो. सर्वत्र, केळ्याच्या पानासारख्या थरांमध्ये, जीवाचा बीज नेहमीच अंकुरत राहतो.
दृश्यबुद्धिपरावृद्धि समम् एतद् अनन्तकम् । हेम्नीव कटकादित्वं परिज्ञप्त्यैव नश्यति
दृश्य आणि बुद्धीचा वाढणं आणि कमी होणं हे सतत एकत्रच घडतं; जसं सोनं दागिन्यांच्या रूपात दिसतं, तसंच केवळ कल्पनेमुळे ते रूप नाहीसं होतं.
विचारो यस्य नोदेति को ऽहं किम् इदम् इत्य् अलम् । तस्याद्यन्ताविमुक्तो ऽसौ दीर्घो जीवज्वरभ्रमः
ज्याच्या मनात 'मी कोण आहे? हे काय आहे?' असा विचारच येत नाही, त्याच्यावर जन्म-मरणाच्या भ्रमाचा दीर्घ ताप, सुरुवात आणि शेवट न जाणता, कायमच राहतो.
विचारः फलितस् तस्य विज्ञेयो यस्य सन्मतेः । दिनानुदिनम् आयाति तानवं भोगगृध्नुता
ज्याची विवेकबुद्धी पक्की झाली आहे, त्याची भोगाची हाव दिवसेंदिवस कमी होत जाते.
यथा देहोपयुक्तं हि करोत्य् आरोग्यम् औषधम् । तथेन्द्रियजये न्यस्तो विवेकः फलितो भवेत्
जसं औषध योग्य रीतीने घेतलं की शरीर निरोगी राहतं, तसंच इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी विवेक लावला तर त्याचं फळ मिळतं.
विवेको ऽस्ति वचस्य् एव चित्रे ऽग्निर् इव भासुरः । यस्य तेन परित्यक्ता दुःखायैव विवेकिता
ज्याच्याकडे विवेक फक्त बोलण्यातच आहे, तो जणू तेजस्वी अग्नीसारखा फक्त शब्दांतच चमकतो; आणि जो माणूस असा विवेक सोडतो, त्याला तो फक्त दुःखच देतो.
यथा स्पर्शेन पवनस् सत्ताम् आयाति नो गिरा । तथेच्छातानवेनैव विवेको ऽस्येति बुध्यते
जसं वाऱ्याचा अनुभव फक्त स्पर्शाने येतो, शब्दांनी नाही, तसंच इच्छा कमी झाल्यावरच खरा विवेक ओळखता येतो.
चित्रामृतं नामृतम् एव विद्धि चित्रानलं नानलम् एव विद्धि । चित्रे ऽङ्गना नूनम् अनङ्गनैव वाचा विवेकस् त्व् अविवेक एव
चित्रातलं अमृत हे खरं अमृत नसतं, चित्रातला अग्नी हा खरा अग्नी नसतो; चित्रातली स्त्री खरी स्त्री नसते, तसंच फक्त शब्दांनी सांगितलेला विवेक हा खरा विवेक नसतो.
पूर्वं विवेकेन तनुत्वम् एति रागो ऽथ वैरं च समूलम् एव । पश्चात् परिक्षीयत एव यत्र स पावनस् तत्र विवेकितास्ति
सुरुवातीला विवेकामुळे आसक्ती आणि द्वेष यांची मुळं हळूहळू सैल होतात; नंतर ती पूर्णपणे नाहीशी होतात. जिथे हे मन शुद्ध होतं, तिथेच खरी विवेकबुद्धी असते.
अथोत्पत्तिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । स्थितिप्रकरणं राम ज्ञातं निर्वाणकारि यत्
आता उत्पत्तीच्या भागानंतर, हे ऐक, राम. हे आहे स्थितीचं प्रकरण, जे समजलं की मुक्ती मिळते.
चिद्घनैकघनात्मत्वाज् जीवान्तर् जीवजातयः । कदलीदलवत् सन्ति कीटा इव नरोदरे
जसं चैतन्याचं स्वरूप एकसंध आणि अखंड आहे, तसंच त्यात वेगवेगळ्या जीवांची निर्मिती होते—जणू केळीच्या देठातल्या पात्यांसारखी किंवा माणसाच्या अंगातल्या किड्यांसारखी.
यो यो राम यथा ग्रीष्मे कल्कस्वेदाद् भवेत् क्रिमिः । तत्तन्नाम तथा चित्त्वात् खं जीवीभवति स्वतः
राम, जसं उन्हाळ्यात घाम आणि घाणीतून किडे निर्माण होतात, तसंच मनातून आपोआप वेगवेगळ्या नावांनी आणि रूपांनी जीव प्रकट होतात.
यथा यथा यतन्ते ते जीवकास् स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्य् आशु विचित्रोपासनक्रमैः
जसे जसे हे जीव आपली खरी ओळख मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतात, तसे तसे त्यांच्या विविध साधनांच्या प्रकारानुसार त्यांना लवकरच वेगवेगळे फळ मिळतात.
देवान् देवयजो यक्षयजो यक्षान् व्रजन्ति हि । ब्रह्म ब्रह्मयजो यान्ति यद् अतुच्छं तद् आश्रयेत्
जो देवांची उपासना करतो तो देव होतो; जो यक्षांची उपासना करतो तो यक्ष होतो; जो ब्रह्माची उपासना करतो तो ब्रह्म प्राप्त करतो — माणूस ज्या गोष्टीची खरी इच्छा करतो, तीच मोठी गोष्ट त्याला मिळते.
स शुक्रो भृगुपुत्रो हि निर्मलत्वात् स्वसंविदः । बद्धः प्रथमदृष्टेन दृश्येनाशु स्वभावतः
शुक्र, भृगुपुत्र, आपल्या शुद्ध जाणीवेमुळे, सुरुवातीला जे दिसते त्याच्यामुळे बांधला गेला, पण आपल्या स्वभावामुळे तो लगेचच मुक्त झाला.
अभिजातापरिम्लाना बाला यत् प्रथमं पुरः । संवित् प्राप्नोति तद्रूपा भवत्य् अन्या न काचन
ज्या वेळी कुणाची जाणीव शुद्ध आणि निष्कलंक असते, मग ती कुणी उच्च कुळातील असो किंवा अजून बाल्यावस्थेत असो, त्या वेळी जाणीव ज्या रूपाला प्रथम प्राप्त होते, तेच तिचे खरे स्वरूप होते; दुसरे कोणतेही रूप येत नाही.
जाग्रत्स्वप्नदशाभेदं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । कथं च जाग्रज् जाग्रत् स्यात् स्वप्नो ऽजाग्रत् कथं भवेत्
भगवंत, जागृत आणि स्वप्न या अवस्थांमधला फरक कृपया सांगावा. जागृत अवस्था कशी जागृत राहते आणि स्वप्न कधी जागृत नसते, हेही समजावून सांगावे.
स्थिरप्रत्यययुक्तं यत् तज् जाग्रद् इति कथ्यते । अस्थिरप्रत्ययं यत् स्यात् स स्वप्नस् समुदाहृतः
ज्या अनुभवाला ठाम खात्री असते, त्याला जागृत अवस्था म्हणतात. ज्या अनुभवात खात्री अस्थिर असते, त्याला स्वप्न असे म्हणतात.
जाग्रच् चेत् क्षणदृष्टं स्यात् स्वप्नः कालान्तरस्थितः । तज् जाग्रत् स्वप्नताम् एति स्वप्नो जाग्रत्त्वम् ऋच्छति
जागृत अवस्थेत क्षणभर दिसलेली गोष्ट दुसऱ्या वेळी टिकून राहिली, तर ती जागृत अवस्था स्वप्नासारखी होते आणि स्वप्नाला जागृतपण येते.
जाग्रत्स्वप्नदशाभेदो न स्थिरास्थिरतां विना । समस् सदैव सर्वत्र समस्तानुभवो ऽनयोः
जागृत आणि स्वप्न या अवस्थांमधला फरक फक्त स्थिर किंवा अस्थिर अनुभवावरच अवलंबून असतो; कारण दोन्ही अवस्थांमध्ये सर्वांचा अनुभव सारखाच असतो.
यद् एव स्थिरताम् एति तज् जाग्रद् इति कथ्यते । क्षणभङ्गात्मकस् स्वप्नो यथा भवति तच् छृणु
जे काही स्थिर राहतं, त्यालाच जागृत अवस्था म्हणतात. आता स्वप्न कसं क्षणभर टिकणारं असतं, ते ऐक.
जीवधातुश् शरीरे ऽन्तर् विद्यते येन जीव्यते । तेजो वीर्यं जीवधातुर् इत्याद्यभिधम् अङ्ग तत्
शरीरात एक जीवनद्रव्य असतं, ज्यामुळे आपण जिवंत राहतो. हेच जीवनद्रव्य तेज किंवा वीर्य असंही ओळखलं जातं, हे लक्षात ठेव.
व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा । भवेत् तदा स सम्पन्नो जीवधातुः प्रसर्पति
जेव्हा शरीर मनाने, कृतीने किंवा वाणीने व्यवहार करतं, तेव्हा हे जीवनद्रव्य वाढतं आणि सर्वत्र पसरतं.