शुद्धिम् एति यदा चेतस् तदा जीवो भवेच् चितिः । शुद्धा च सा सर्वगता तेन सम्मेलनं मिथः
जेव्हा मन शुद्ध होतं, तेव्हा जीव शुद्ध चैतन्य बनतो; आणि ते चैतन्य सर्वत्र असल्यानं, सर्वांचं एकमेकांत एकरूप होणं होतं.
सर्वेषां पद्मजादीनां स्वसत्ताभ्रमपूरकः । जगद्दीर्घमहास्वप्नस् स्वयम् अन्तस् समुत्थितः
सर्वांच्या, अगदी कमळात जन्मलेल्या ब्रह्मादिकांच्या अस्तित्वात, स्वतःच्या असण्याचा भास भरून टाकणारा हा जगाचा दीर्घ, मोठा स्वप्न आपोआप आतूनच उगवतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यान्ति काश्चिद् भूतपरम्पराः । तेनोपलम्भः कुड्यादाव् आसां दृढतरस् स्थितः
काही जीवांची मालिका एका स्वप्नातून दुसऱ्या स्वप्नात जात असते; म्हणूनच त्यांची जाणीव भिंतीसारख्या वस्तूंमध्ये ठामपणे टिकून राहते.
यद् यत्र चिद् भावयति तत् तत्राशु भवत्य् अलम् । तया स्वप्ने ऽपि यद् दृष्टं तत्काले सत्यम् एव तत्
जिथे ज्या ठिकाणी चैतन्य काही कल्पना करते, ते तिथे लगेच घडते; म्हणून स्वप्नात जे काही दिसते, ते त्या क्षणी खरंच असतं.
चिदणोर् अन्तरे सन्ति समस्तानुभवाणवः । यथा बीजान्तरे पत्त्रलतापुष्पफलाणवः
चैतन्याच्या अतिसूक्ष्म कणामध्ये सर्व अनुभवांचे अगदी लहान अंश असतात, जसं एका बीजात पान, वेल, फुलं आणि फळांचे सूक्ष्म रूप असतं.
परमाणुं जगद् अन्तर् धत्ते चित्परमाणुकः । लीनम् आकाशम् आकाशे द्वैतैक्यभ्रमम् उत्सृज
जशी अवकाशात अवकाश सामावतो, तशीच चेतनेच्या अत्यंत सूक्ष्म कणात हे जग सामावलेले आहे. द्वैत आणि अद्वैत यांचा भास सोडून दे.
देशकालक्रियाद्याख्यैस् स्वैर् एवाणुभिर् एव चित् । अणून् अनुभवत्य् अन्तर् इतराणोर् असम्भवात्
चेतना आपल्या स्वतःच्या सूक्ष्म कणांनीच देश, काळ, कृती अशा भेदांचा अनुभव घेते; कारण एक कण दुसऱ्या कणाचा अनुभव घेऊ शकत नाही.
स्वयं सर्वस्य कचितस् स्वच्छश् चिदणुषण्डकः । ब्रह्मादेः कीटनिष्ठस्य देहदृष्ट्यानुभावितः
सर्वव्यापी आणि निर्मळ असे चेतनेचे कणांचे समूह, ब्रह्मापासून अगदी लहान कीटकापर्यंत प्रत्येकाच्या दृष्टीने, त्यांच्या देहाच्या रूपाने जाणवतात.
कचितं किञ्चिद् एवेह वस्तुतस् तु न किञ्चन । स्वयं स्वत्वं स्वादयन्ते द्वैतं चित्परमाणवः
इथे प्रत्यक्षात थोडेसेच काही तयार झालेले दिसते, पण खऱ्या अर्थाने काहीच नाही; चेतनेचे हे अत्यंत सूक्ष्म कण स्वतःचे स्वरूप आणि द्वैत याचा अनुभव घेतात.
स्वयं प्रकचति स्फारदेहश् चिदणुषण्डकः । नेत्रादिकुसुमद्वारैस् संविदामोदम् उद्गिरन्
स्वतःच तेजस्वी चैतन्याचं सूक्ष्म कणांनी बनलेलं शरीर, डोळे वगैरे इंद्रियांच्या दारातून चेतनेचा आनंद ओतत आपोआप चमकत असतं.
सम्पश्यतीतरान् कश्चिद् बहीरूपेण चिद्घनान् । सर्वगत्वाद् अनाशत्वाद् दृश्यबीजस्य वै चितेः
कोणीतरी इतर रूपांना बाहेरून जड चैतन्याच्या गटांप्रमाणे पाहतो, कारण चैतन्य सर्वत्र आहे, नाश न होणारे आहे आणि दिसणाऱ्या सर्व गोष्टींचं मूळ आहे.
अन्तर् एवाखिलं कश्चित् पश्यत्य् अविकलं जगत् । तत्रातिकालं कलनाद् उन्मज्जति निमज्जति
कोणीतरी संपूर्ण जग आतमध्येच, कुठलाही भेद न करता पाहतो; तिथे काळाच्या मोजणीमुळे वर जातो आणि खाली येतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं तत्र तथा पश्यन् पुनः पुनः । मिथ्यावटेषु लुठितश् शिलेव शिखरच्युता
तिथे, पुन्हा पुन्हा एक स्वप्न संपलं की दुसरं स्वप्न पाहताना, खोट्या जगांत फेकला गेल्यासारखा, जणू डोंगराच्या शिखरावरून पडलेला दगड इकडेतिकडे फिरतो.
केचित् सम्मीलिताः केचिद् आत्मन्य् एव भ्रमे स्थिताः । मग्नास् स्वसंविद्रसतस् स्फुरन्तो देहिषण्डकाः
काही जण स्वतःमध्येच गुंतलेले असतात, काहींना मनातच गोंधळ वाटतो; स्वतःच्या जाणिवेत पूर्णपणे बुडून, हे देहधारी जीवांचे समूह आपापल्या जागी तेजस्वी दिसतात.
स्वयम् अन्तः प्रपश्यन्ति ये जगज्जीवसम्भ्रमम् । तैः कैश्चित् तत् तथा दृश्यम् असत्स्वप्नवद् आश्रितम्
जे लोक स्वतःच्या अंतरात्म्यात जगाचा आणि जीवांचा गोंधळ पाहतात, त्यांपैकी काहींना ते सर्व खोटे, स्वप्नासारखेच वाटते.
सर्वात्मत्वात् स्वभावस्य तद् दृश्यं सत्यम् आत्मनि । सर्वगो विद्यते यत्र तत्र सर्वम् उदेति हि
सर्वांचा स्वभाव सर्वव्यापी असल्यामुळे, जे काही दिसते ते स्वतःमध्येच खरे असते; जिथे सर्वव्यापी असतो तिथेच सर्व काही प्रकट होते.
जीवान्तः प्रतिभासस्य सर्गस्य पुनर् अन्तरे । जीवषण्ड उदेत्य् उच्चैस् तस्यान्तर् इतरो ऽपि च
जिवाच्या अंतरात, सृष्टीच्या भासाच्या मध्ये, जीवांचा समूह जोरात उगवतो आणि त्याच्या आतदेखील दुसरा समूह निर्माण होतो.
जीवान्तर् जायते जीवस् तस्यान्तर् अपि जीवकः । सर्वत्र रम्भादलवज् जीवबीजं प्रजीवति
जिवाच्या आत अजून एक जीव जन्माला येतो; त्याच्या आतही आणखी एक जीव असतो. सर्वत्र, केळ्याच्या पानासारख्या थरांमध्ये, जीवाचा बीज नेहमीच अंकुरत राहतो.
दृश्यबुद्धिपरावृद्धि समम् एतद् अनन्तकम् । हेम्नीव कटकादित्वं परिज्ञप्त्यैव नश्यति
दृश्य आणि बुद्धीचा वाढणं आणि कमी होणं हे सतत एकत्रच घडतं; जसं सोनं दागिन्यांच्या रूपात दिसतं, तसंच केवळ कल्पनेमुळे ते रूप नाहीसं होतं.
विचारो यस्य नोदेति को ऽहं किम् इदम् इत्य् अलम् । तस्याद्यन्ताविमुक्तो ऽसौ दीर्घो जीवज्वरभ्रमः
ज्याच्या मनात 'मी कोण आहे? हे काय आहे?' असा विचारच येत नाही, त्याच्यावर जन्म-मरणाच्या भ्रमाचा दीर्घ ताप, सुरुवात आणि शेवट न जाणता, कायमच राहतो.
विचारः फलितस् तस्य विज्ञेयो यस्य सन्मतेः । दिनानुदिनम् आयाति तानवं भोगगृध्नुता
ज्याची विवेकबुद्धी पक्की झाली आहे, त्याची भोगाची हाव दिवसेंदिवस कमी होत जाते.
यथा देहोपयुक्तं हि करोत्य् आरोग्यम् औषधम् । तथेन्द्रियजये न्यस्तो विवेकः फलितो भवेत्
जसं औषध योग्य रीतीने घेतलं की शरीर निरोगी राहतं, तसंच इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी विवेक लावला तर त्याचं फळ मिळतं.
विवेको ऽस्ति वचस्य् एव चित्रे ऽग्निर् इव भासुरः । यस्य तेन परित्यक्ता दुःखायैव विवेकिता
ज्याच्याकडे विवेक फक्त बोलण्यातच आहे, तो जणू तेजस्वी अग्नीसारखा फक्त शब्दांतच चमकतो; आणि जो माणूस असा विवेक सोडतो, त्याला तो फक्त दुःखच देतो.
यथा स्पर्शेन पवनस् सत्ताम् आयाति नो गिरा । तथेच्छातानवेनैव विवेको ऽस्येति बुध्यते
जसं वाऱ्याचा अनुभव फक्त स्पर्शाने येतो, शब्दांनी नाही, तसंच इच्छा कमी झाल्यावरच खरा विवेक ओळखता येतो.
चित्रामृतं नामृतम् एव विद्धि चित्रानलं नानलम् एव विद्धि । चित्रे ऽङ्गना नूनम् अनङ्गनैव वाचा विवेकस् त्व् अविवेक एव
चित्रातलं अमृत हे खरं अमृत नसतं, चित्रातला अग्नी हा खरा अग्नी नसतो; चित्रातली स्त्री खरी स्त्री नसते, तसंच फक्त शब्दांनी सांगितलेला विवेक हा खरा विवेक नसतो.
पूर्वं विवेकेन तनुत्वम् एति रागो ऽथ वैरं च समूलम् एव । पश्चात् परिक्षीयत एव यत्र स पावनस् तत्र विवेकितास्ति
सुरुवातीला विवेकामुळे आसक्ती आणि द्वेष यांची मुळं हळूहळू सैल होतात; नंतर ती पूर्णपणे नाहीशी होतात. जिथे हे मन शुद्ध होतं, तिथेच खरी विवेकबुद्धी असते.
अथोत्पत्तिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । स्थितिप्रकरणं राम ज्ञातं निर्वाणकारि यत्
आता उत्पत्तीच्या भागानंतर, हे ऐक, राम. हे आहे स्थितीचं प्रकरण, जे समजलं की मुक्ती मिळते.
चिद्घनैकघनात्मत्वाज् जीवान्तर् जीवजातयः । कदलीदलवत् सन्ति कीटा इव नरोदरे
जसं चैतन्याचं स्वरूप एकसंध आणि अखंड आहे, तसंच त्यात वेगवेगळ्या जीवांची निर्मिती होते—जणू केळीच्या देठातल्या पात्यांसारखी किंवा माणसाच्या अंगातल्या किड्यांसारखी.
यो यो राम यथा ग्रीष्मे कल्कस्वेदाद् भवेत् क्रिमिः । तत्तन्नाम तथा चित्त्वात् खं जीवीभवति स्वतः
राम, जसं उन्हाळ्यात घाम आणि घाणीतून किडे निर्माण होतात, तसंच मनातून आपोआप वेगवेगळ्या नावांनी आणि रूपांनी जीव प्रकट होतात.
यथा यथा यतन्ते ते जीवकास् स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्य् आशु विचित्रोपासनक्रमैः
जसे जसे हे जीव आपली खरी ओळख मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतात, तसे तसे त्यांच्या विविध साधनांच्या प्रकारानुसार त्यांना लवकरच वेगवेगळे फळ मिळतात.