बीजं जहन् निजवपुः फलीभूतं विलोक्यते । ब्रह्माजहन् निजवपुः फलं बीजं च संस्थितम्
बीज स्वतःचं रूप सोडून फळ होतं, तसंच ब्रह्मही स्वतःचं रूप सोडून फळ आणि बीज या दोन्हीतही आहे.
बीजस्याकृतिमत् सर्वं तेनानाकृति तत्पदम् । न युज्यते समीकर्तुं तस्मान् नास्त्य् उपमा शिवे
सर्व रूपे एका बीजातून निर्माण होतात, पण ते बीज स्वतः कोणतंही रूप घेत नाही. म्हणून ते परमपद निराकार आहे. त्याची योग्य तुलना करता येत नाही, म्हणून, हे शुभे, त्याला कोणतीही उपमा नाही.
खम् एव जायते खाभान् न च तज् जायते ऽन्यदृक् । अतो न जातं वा जातं विद्धि ब्रह्मनभो जगत्
आकाश फक्त आकाशासारखंच दिसतं, ते वेगळ्या प्रकारे कधीच दिसत नाही. म्हणून हे जाण, हे ब्रह्मन्, हे जग जन्मलेलं नाही किंवा ब्रह्मरूप आकाशातूनच जन्मलं आहे.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा सम्प्रपश्यति । प्रपञ्चाक्रान्तसंवित्तेः कस्योदेति निजा स्थितिः
दृश्य गोष्टी पाहताना माणूस स्वतःला पाहणारा म्हणून ओळखत नाही. ज्या वेळी चेतना या विश्वाने व्यापलेली असते, तेव्हा कोणाची खरी स्थिती प्रकट होते?
मृगतृष्णाजलभ्रान्तौ सत्यां केव विदग्धता । विदग्धतायां सत्यां तु केवासौ मृगतृष्णिका
मृगजळात पाणी खरंच आहे असं वाटत असेल, तर तिथे कुठली हुशारी? पण खरी हुशारी असेल, तर मग ती मृगजळाची भ्रांती कुठे उरते?
आकाशविशदो द्रष्टा सर्वगो ऽपि न पश्यति । नेत्रं निजम् इवात्मानं दृशीभूतम् अहो भ्रमः
आकाशासारखा निर्मळ आणि सर्वत्र असलेला साक्षी स्वतःला पाहू शकत नाही, जसं डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही जेव्हा तोच पाहण्याचं साधन असतो. अहो, ही भ्रांती किती अद्भुत आहे!
आकाशविशदं ब्रह्म यत्नेनापि न लभ्यते । दृश्ये दृश्यतयादृष्टे त्व् अस्य लाभस् सुदूरतः
आकाशासारखा निर्मळ ब्रह्म कितीही प्रयत्न केला तरी मिळत नाही; जेव्हा दृश्य फक्त दृश्य म्हणून पाहिलं जातं आणि पाहणारा म्हणून नाही, तेव्हा त्याची प्राप्ती फारच दूर राहते.
त्वादृक्स्थूलो ऽवधानेन विना यत्र न दृश्यते । तत्रातिदूरोदस्तैव द्रष्टुस् सूक्ष्मस्य दृश्यता
तुझ्यासारखं स्थूल काही लक्ष न देता दिसत नाही, तिथे सूक्ष्म साक्षीचं दर्शन तर फारच दूर फेकलं जातं.
द्रष्टा द्रष्टैव भवति न तु स्पृशति दृश्यताम् । दृश्यं च दृश्यते तेन द्रष्टा राम न दृश्यते
पाहणारा फक्त पाहणारा राहतो, तो कधीच दृश्य होत नाही; आणि दृश्य त्याच्यामुळेच दिसतं — म्हणून, राम, पाहणारा कधीच दिसत नाही.
द्रष्टैव सम्भवत्य् एको न तु दृश्यम् इहास्ति हि । द्रष्टा सर्वात्मको दृश्यं स्थितश् चेत् केव दृश्यता
इथे फक्त पाहणारा खरा आहे; पाहिलं जाणारं काहीच नाही. पाहणारा सगळ्यांत आहे आणि जरी पाहिलं जाणारं असं स्थिर आहे, तरी उरलं काय पाहायला?
सर्वशक्तिमता राज्ञा यद् यत् सम्पाद्यते यथा । तत् तत् तथा भवत्य् आशु स एवोदेति तत्तया
सर्वशक्तिमान राजाने जे काही जसं केलं, ते तसंच लगेच घडतं; तोच त्या रूपात प्रकटतो.
यथा मधुरसोल्लासष् षण्डो भवति भासुरः । रसताम् अजहच् चैव फलपुष्पदलोन्नतः
जसं एखादं वाळलेलं झाड गोडीच्या आनंदाने तेजस्वी होतं आणि आपली मूळ गोडी न सोडता फळं, फुलं, पानांनी बहरतं,
चिदुल्लासस् तथा जीवो भूत्वा भवति देहकः । चिन्मात्रतां ताम् अजहद् एव दर्शनदृङ्मयः
तसंच, चैतन्याच्या आनंदाने जीव देहधारी होतो, पण आपली खरी चैतन्यस्वरूपता कधीच सोडत नाही; तो नेहमीच त्या जाणिवेच्या दर्शनातून बनलेला असतो.
नानाषण्डसहस्रौघैर् अद्वितीयैर् निजात्मनः । यथोदेति रसो भौमश् चित् तथोदेत्य् अहम्भ्रमैः
जसा जमिनीचा रस असंख्य वेगवेगळ्या मुळांच्या गटांतून निर्माण होतो, तसाच 'मी'पणाचा भाव आपल्या मनातल्या अनेक भ्रमांतून उगवतो.
चिद्रसोल्लासवृक्षाणां कचताम् आत्मनात्मनि । दृश्यशाखाशताढ्यानाम् इह नान्तो ऽवगम्यते
जाणीव या रसाने फुललेल्या चेतनेच्या झाडांना शेकडो दिसणाऱ्या फांद्या असतात; पण या झाडांची खरी मर्यादा किंवा विस्तार आपल्या आत समजत नाही.
षण्डः प्रत्येकम् एवान्तर् यथा रसचमत्कृतिम् । स्वादयत्य् एवम् एषा चित् पृथक् पश्यति संसृतीः
जशी प्रत्येक मुळ आपल्यातल्या रसाचा स्वाद वेगळा अनुभवते, तशीच ही चेतना वेगवेगळ्या जन्ममरणाच्या फेर्यांना वेगळेपणाने पाहते.
या योदेति यथा यस्या जीवशक्तेस् स्वसंसृतिः । ताम् तां तथैति सा स्वान्तश् चिद् भूतभुवनस्थितिम्
ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्या रूपात जीवशक्तीतून जी अवस्था निर्माण होते, तीच ती चेतना आपल्या आत स्वीकारते आणि जीवजगताची स्थिती घडवते.
जीवसंसृतयः काश्चित् प्रमिलन्ति परस्परम् । स्वयं विहृत्य संसारे शाम्यन्ति चिरकालतः
काही जीवांची जन्ममरणाची चक्रे एकमेकांत मिसळून जातात; स्वतःच्या इच्छेने संसारात फिरून, खूप काळानंतर त्या शांत होतात.
सूक्ष्मया परया दृष्ट्या स्वं पश्यस्य् अनया तथा । जगज्जालसहस्राणि परमाण्वन्तरेष्व् अपि
ही सूक्ष्म आणि श्रेष्ठ दृष्टी मिळाल्यावर, तू स्वतःलाही आणि अगदी लहान कणांमध्येही हजारो विश्वांची जाळी पाहू शकतोस.
भित्तौ नभसि पाषाणे ज्वालायाम् अनिले जले । सन्ति संसारलक्ष्याणि तिले तैलम् इवाखिले
जसा प्रत्येक तीळामध्ये तेल असतं, तसंच भिंतीत, आकाशात, दगडात, ज्वाळेत, वाऱ्यात आणि पाण्यातही संसाराच्या खुणा असतात.
शुद्धिम् एति यदा चेतस् तदा जीवो भवेच् चितिः । शुद्धा च सा सर्वगता तेन सम्मेलनं मिथः
जेव्हा मन शुद्ध होतं, तेव्हा जीव शुद्ध चैतन्य बनतो; आणि ते चैतन्य सर्वत्र असल्यानं, सर्वांचं एकमेकांत एकरूप होणं होतं.
सर्वेषां पद्मजादीनां स्वसत्ताभ्रमपूरकः । जगद्दीर्घमहास्वप्नस् स्वयम् अन्तस् समुत्थितः
सर्वांच्या, अगदी कमळात जन्मलेल्या ब्रह्मादिकांच्या अस्तित्वात, स्वतःच्या असण्याचा भास भरून टाकणारा हा जगाचा दीर्घ, मोठा स्वप्न आपोआप आतूनच उगवतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यान्ति काश्चिद् भूतपरम्पराः । तेनोपलम्भः कुड्यादाव् आसां दृढतरस् स्थितः
काही जीवांची मालिका एका स्वप्नातून दुसऱ्या स्वप्नात जात असते; म्हणूनच त्यांची जाणीव भिंतीसारख्या वस्तूंमध्ये ठामपणे टिकून राहते.
यद् यत्र चिद् भावयति तत् तत्राशु भवत्य् अलम् । तया स्वप्ने ऽपि यद् दृष्टं तत्काले सत्यम् एव तत्
जिथे ज्या ठिकाणी चैतन्य काही कल्पना करते, ते तिथे लगेच घडते; म्हणून स्वप्नात जे काही दिसते, ते त्या क्षणी खरंच असतं.
चिदणोर् अन्तरे सन्ति समस्तानुभवाणवः । यथा बीजान्तरे पत्त्रलतापुष्पफलाणवः
चैतन्याच्या अतिसूक्ष्म कणामध्ये सर्व अनुभवांचे अगदी लहान अंश असतात, जसं एका बीजात पान, वेल, फुलं आणि फळांचे सूक्ष्म रूप असतं.
परमाणुं जगद् अन्तर् धत्ते चित्परमाणुकः । लीनम् आकाशम् आकाशे द्वैतैक्यभ्रमम् उत्सृज
जशी अवकाशात अवकाश सामावतो, तशीच चेतनेच्या अत्यंत सूक्ष्म कणात हे जग सामावलेले आहे. द्वैत आणि अद्वैत यांचा भास सोडून दे.
देशकालक्रियाद्याख्यैस् स्वैर् एवाणुभिर् एव चित् । अणून् अनुभवत्य् अन्तर् इतराणोर् असम्भवात्
चेतना आपल्या स्वतःच्या सूक्ष्म कणांनीच देश, काळ, कृती अशा भेदांचा अनुभव घेते; कारण एक कण दुसऱ्या कणाचा अनुभव घेऊ शकत नाही.
स्वयं सर्वस्य कचितस् स्वच्छश् चिदणुषण्डकः । ब्रह्मादेः कीटनिष्ठस्य देहदृष्ट्यानुभावितः
सर्वव्यापी आणि निर्मळ असे चेतनेचे कणांचे समूह, ब्रह्मापासून अगदी लहान कीटकापर्यंत प्रत्येकाच्या दृष्टीने, त्यांच्या देहाच्या रूपाने जाणवतात.
कचितं किञ्चिद् एवेह वस्तुतस् तु न किञ्चन । स्वयं स्वत्वं स्वादयन्ते द्वैतं चित्परमाणवः
इथे प्रत्यक्षात थोडेसेच काही तयार झालेले दिसते, पण खऱ्या अर्थाने काहीच नाही; चेतनेचे हे अत्यंत सूक्ष्म कण स्वतःचे स्वरूप आणि द्वैत याचा अनुभव घेतात.
स्वयं प्रकचति स्फारदेहश् चिदणुषण्डकः । नेत्रादिकुसुमद्वारैस् संविदामोदम् उद्गिरन्
स्वतःच तेजस्वी चैतन्याचं सूक्ष्म कणांनी बनलेलं शरीर, डोळे वगैरे इंद्रियांच्या दारातून चेतनेचा आनंद ओतत आपोआप चमकत असतं.