चित्कलापदम् आसाद्य सुषुप्तान्तपदे स्थितम् । बुद्धो निवर्तते जीवो मूढस् सर्गे प्रवर्तते
चैतन्याची ज्योत गाठून, जो गाढ झोपेच्या सीमेला पोहोचतो, तो जागृत जीव मागे हटतो; पण अज्ञानी जीव मात्र आपल्या सृष्टीत गुंततो.
स्वभावशुद्धिर् हि यदा तदा मैत्री प्रवर्तते । द्वयोर् एकत्वरूपैव स्वसौहार्दनिदर्शना
जेव्हा स्वभाव शुद्ध होतो, तेव्हा खरी मैत्री निर्माण होते; दोन जण एकरूप झाल्यासारखे वाटतात आणि त्यांच्या आपुलकीतून हे स्पष्ट दिसते.
अज्ञस् सुषुप्तात् सम्बुद्धो जीवः कश्चित् स्वसर्गभाक् । सर्वगत्वाच् चितः कश्चित् परसर्गेण नीयते
काही अज्ञानी जीव गाढ झोपेतून जागे होऊन स्वतःची सृष्टी घडवतात; तर चैतन्य सर्वत्र असल्यामुळे, काहींना दुसऱ्यांच्या सृष्टीप्रमाणेच वागावे लागते.
सर्गे सर्गे पृथग्रूपं सन्ति सर्गान्तराण्य् अपि । तेष्व् अप्य् अन्तस्स्थसर्गौघाः कदलीदलपीठवत्
प्रत्येक सृष्टीमध्ये वेगवेगळ्या रूपांतरा असतात आणि त्यातही मधल्या सृष्टी असतात; त्या सगळ्यांत आतल्या आत अजूनही अनेक सृष्टींच्या लाटा असतात, जशा केळीच्या खोडात एकावर एक पातं असतात.
सर्गे सर्गान्तरापूरपत्त्रपीवरवृत्तिमान् । स्वभावशीतलो ब्रह्मकदलीदलमण्डपः
सृष्टीमध्ये आतल्या सृष्टींची समृद्धी केळीच्या भरगच्च, गोल पानांसारखी आहे; ब्रह्माचं मंडपही, त्याच्या स्वभावानं थंडगार, केळीच्या पानासारखंच आहे.
कदल्याम् अन्यता नास्ति यथा पत्त्रशतेष्व् अपि । ब्रह्मतत्त्वे ऽन्यता नास्ति तथा सर्गशतेष्व् अपि
जसं केळीच्या झाडात, शेकडो पानं असली तरी, काही वेगळेपण नसतं; तसंच ब्रह्माच्या तत्त्वात, कितीही सृष्टी असल्या तरी, काही फरक नाही.
बीजात् फलं रसाद् भूत्वा यथा बीजं पुनर् भवेत् । तथा ब्रह्म मनो भूत्वा बोधाद् ब्रह्म पुनर् भवेत्
जसं बीजापासून फळ येतं आणि त्याचा रस पुन्हा बीज होतं; तसंच ब्रह्म मन होतं आणि ज्ञानानं पुन्हा ब्रह्म होतं.
रसकारणकं बीजं फलभावेन जृम्भते । ब्रह्मकारणको जीवो जगद्रूपेण जृम्भते
जसं बीजातून फळ तयार होतं, तसं ब्रह्मातून जीव जगाच्या रूपानं विस्तारतो.
रसस्य कारणं किं स्याद् इति वक्तुं न युज्यते । स्वभावो निर्विशेषत्वात् परं वक्तुं न युज्यते
रसाचं मूळ कारण काय, असं विचारणं योग्य नाही; कारण त्याचं स्वरूप एकसारखं आहे, त्यापलीकडे काही सांगणं योग्य नाही.
न चासत्ता सर्वमये वक्तुं क्वचन शक्यते । नाकारणे कारणादि परे वास्त्य् आदिकारणे
जिथे सर्व काही आहे, तिथे कधीच नसणं म्हणता येत नाही; आणि जिथे काही कारण नाही, तिथे कारण किंवा त्यापूर्वीचं काहीही असू शकत नाही.
बीजं जहन् निजवपुः फलीभूतं विलोक्यते । ब्रह्माजहन् निजवपुः फलं बीजं च संस्थितम्
बीज स्वतःचं रूप सोडून फळ होतं, तसंच ब्रह्मही स्वतःचं रूप सोडून फळ आणि बीज या दोन्हीतही आहे.
बीजस्याकृतिमत् सर्वं तेनानाकृति तत्पदम् । न युज्यते समीकर्तुं तस्मान् नास्त्य् उपमा शिवे
सर्व रूपे एका बीजातून निर्माण होतात, पण ते बीज स्वतः कोणतंही रूप घेत नाही. म्हणून ते परमपद निराकार आहे. त्याची योग्य तुलना करता येत नाही, म्हणून, हे शुभे, त्याला कोणतीही उपमा नाही.
खम् एव जायते खाभान् न च तज् जायते ऽन्यदृक् । अतो न जातं वा जातं विद्धि ब्रह्मनभो जगत्
आकाश फक्त आकाशासारखंच दिसतं, ते वेगळ्या प्रकारे कधीच दिसत नाही. म्हणून हे जाण, हे ब्रह्मन्, हे जग जन्मलेलं नाही किंवा ब्रह्मरूप आकाशातूनच जन्मलं आहे.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा सम्प्रपश्यति । प्रपञ्चाक्रान्तसंवित्तेः कस्योदेति निजा स्थितिः
दृश्य गोष्टी पाहताना माणूस स्वतःला पाहणारा म्हणून ओळखत नाही. ज्या वेळी चेतना या विश्वाने व्यापलेली असते, तेव्हा कोणाची खरी स्थिती प्रकट होते?
मृगतृष्णाजलभ्रान्तौ सत्यां केव विदग्धता । विदग्धतायां सत्यां तु केवासौ मृगतृष्णिका
मृगजळात पाणी खरंच आहे असं वाटत असेल, तर तिथे कुठली हुशारी? पण खरी हुशारी असेल, तर मग ती मृगजळाची भ्रांती कुठे उरते?
आकाशविशदो द्रष्टा सर्वगो ऽपि न पश्यति । नेत्रं निजम् इवात्मानं दृशीभूतम् अहो भ्रमः
आकाशासारखा निर्मळ आणि सर्वत्र असलेला साक्षी स्वतःला पाहू शकत नाही, जसं डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही जेव्हा तोच पाहण्याचं साधन असतो. अहो, ही भ्रांती किती अद्भुत आहे!
आकाशविशदं ब्रह्म यत्नेनापि न लभ्यते । दृश्ये दृश्यतयादृष्टे त्व् अस्य लाभस् सुदूरतः
आकाशासारखा निर्मळ ब्रह्म कितीही प्रयत्न केला तरी मिळत नाही; जेव्हा दृश्य फक्त दृश्य म्हणून पाहिलं जातं आणि पाहणारा म्हणून नाही, तेव्हा त्याची प्राप्ती फारच दूर राहते.
त्वादृक्स्थूलो ऽवधानेन विना यत्र न दृश्यते । तत्रातिदूरोदस्तैव द्रष्टुस् सूक्ष्मस्य दृश्यता
तुझ्यासारखं स्थूल काही लक्ष न देता दिसत नाही, तिथे सूक्ष्म साक्षीचं दर्शन तर फारच दूर फेकलं जातं.
द्रष्टा द्रष्टैव भवति न तु स्पृशति दृश्यताम् । दृश्यं च दृश्यते तेन द्रष्टा राम न दृश्यते
पाहणारा फक्त पाहणारा राहतो, तो कधीच दृश्य होत नाही; आणि दृश्य त्याच्यामुळेच दिसतं — म्हणून, राम, पाहणारा कधीच दिसत नाही.
द्रष्टैव सम्भवत्य् एको न तु दृश्यम् इहास्ति हि । द्रष्टा सर्वात्मको दृश्यं स्थितश् चेत् केव दृश्यता
इथे फक्त पाहणारा खरा आहे; पाहिलं जाणारं काहीच नाही. पाहणारा सगळ्यांत आहे आणि जरी पाहिलं जाणारं असं स्थिर आहे, तरी उरलं काय पाहायला?
सर्वशक्तिमता राज्ञा यद् यत् सम्पाद्यते यथा । तत् तत् तथा भवत्य् आशु स एवोदेति तत्तया
सर्वशक्तिमान राजाने जे काही जसं केलं, ते तसंच लगेच घडतं; तोच त्या रूपात प्रकटतो.
यथा मधुरसोल्लासष् षण्डो भवति भासुरः । रसताम् अजहच् चैव फलपुष्पदलोन्नतः
जसं एखादं वाळलेलं झाड गोडीच्या आनंदाने तेजस्वी होतं आणि आपली मूळ गोडी न सोडता फळं, फुलं, पानांनी बहरतं,
चिदुल्लासस् तथा जीवो भूत्वा भवति देहकः । चिन्मात्रतां ताम् अजहद् एव दर्शनदृङ्मयः
तसंच, चैतन्याच्या आनंदाने जीव देहधारी होतो, पण आपली खरी चैतन्यस्वरूपता कधीच सोडत नाही; तो नेहमीच त्या जाणिवेच्या दर्शनातून बनलेला असतो.
नानाषण्डसहस्रौघैर् अद्वितीयैर् निजात्मनः । यथोदेति रसो भौमश् चित् तथोदेत्य् अहम्भ्रमैः
जसा जमिनीचा रस असंख्य वेगवेगळ्या मुळांच्या गटांतून निर्माण होतो, तसाच 'मी'पणाचा भाव आपल्या मनातल्या अनेक भ्रमांतून उगवतो.
चिद्रसोल्लासवृक्षाणां कचताम् आत्मनात्मनि । दृश्यशाखाशताढ्यानाम् इह नान्तो ऽवगम्यते
जाणीव या रसाने फुललेल्या चेतनेच्या झाडांना शेकडो दिसणाऱ्या फांद्या असतात; पण या झाडांची खरी मर्यादा किंवा विस्तार आपल्या आत समजत नाही.
षण्डः प्रत्येकम् एवान्तर् यथा रसचमत्कृतिम् । स्वादयत्य् एवम् एषा चित् पृथक् पश्यति संसृतीः
जशी प्रत्येक मुळ आपल्यातल्या रसाचा स्वाद वेगळा अनुभवते, तशीच ही चेतना वेगवेगळ्या जन्ममरणाच्या फेर्यांना वेगळेपणाने पाहते.
या योदेति यथा यस्या जीवशक्तेस् स्वसंसृतिः । ताम् तां तथैति सा स्वान्तश् चिद् भूतभुवनस्थितिम्
ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्या रूपात जीवशक्तीतून जी अवस्था निर्माण होते, तीच ती चेतना आपल्या आत स्वीकारते आणि जीवजगताची स्थिती घडवते.
जीवसंसृतयः काश्चित् प्रमिलन्ति परस्परम् । स्वयं विहृत्य संसारे शाम्यन्ति चिरकालतः
काही जीवांची जन्ममरणाची चक्रे एकमेकांत मिसळून जातात; स्वतःच्या इच्छेने संसारात फिरून, खूप काळानंतर त्या शांत होतात.
सूक्ष्मया परया दृष्ट्या स्वं पश्यस्य् अनया तथा । जगज्जालसहस्राणि परमाण्वन्तरेष्व् अपि
ही सूक्ष्म आणि श्रेष्ठ दृष्टी मिळाल्यावर, तू स्वतःलाही आणि अगदी लहान कणांमध्येही हजारो विश्वांची जाळी पाहू शकतोस.
भित्तौ नभसि पाषाणे ज्वालायाम् अनिले जले । सन्ति संसारलक्ष्याणि तिले तैलम् इवाखिले
जसा प्रत्येक तीळामध्ये तेल असतं, तसंच भिंतीत, आकाशात, दगडात, ज्वाळेत, वाऱ्यात आणि पाण्यातही संसाराच्या खुणा असतात.