प्रवृत्तिभाजो ये जीवास् ते तन्मात्रपदं गताः । तन्मात्रैकतया सर्गान् मिथः पश्यन्ति कल्पितान्
जे जीव क्रियाशील असतात, ते सूक्ष्म तत्त्वांच्या अवस्थेत पोहोचलेले असतात; त्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या एकतेमुळे ते एकमेकांच्या कल्पित सृष्टींचा अनुभव घेतात.
तन्मात्रैक्यप्रणालेन चित्रास् सर्गजलाशयाः । परस्परं सम्मिलन्ति घनतां यान्ति चाभितः
सूक्ष्म तत्त्वांच्या एकत्वाच्या मार्गाने या विविध सृष्टीच्या जलाशयांनी एकमेकांत मिसळून एकत्र घन झाले आहेत.
केचित् पृथक् स्थितिम् इताः पृथग् एव लयं गताः । केचिन् मिथस् सम्मिलिता जगत्षण्डास् स्थिताः कृताः
काही वेगवेगळ्या अवस्थेत राहिले आणि वेगळ्याच प्रकारे लय पावले; काही मात्र एकमेकांत मिसळून जगताच्या अंडांची निर्मिती झाली.
जगत्षण्डसहस्राणि यत्रासङ्ख्यान्य् अणाव् अणौ । अपरस्परलग्नानि काननं ब्रह्म नाम तत्
जिथे अनंत जगतांची अंडी एकामध्ये एक अशी असंख्य आहेत, पण एकमेकांना चिकटलेली नाहीत, त्या अवस्थेला ब्रह्माचे अरण्य असे म्हणतात.
मिथस् स मेलनं नैति घनतां समुपागतः । यद् यद् यत्र यथा रूढं तत् तत् पश्यति नेतरत्
जे एकमेकांत मिसळत नाही आणि घनता प्राप्त होते, ते जिथे जसे स्थिर झाले आहे तिथलेच पाहते, दुसरे काहीच दिसत नाही.
वर्तमानमनोराज्यवशाज् जीवपरम्पराः । परस्परं सम्मिलितास् सर्गाणां रूढिभावनाः
सध्याच्या मनातील कल्पनांच्या जोरावर, जीवांची परंपरा एकमेकांत मिसळते आणि त्यामुळे निर्माणांची ठरलेली रूपं तयार होतात.
देहसत्ता भृशं रूढा देहाभावस् तु विस्मृतः । देहत्वपरिरूढत्वाच् चिद्व्योम्ना विस्मृतात्मना
शरीराचं अस्तित्व खूप घट्टपणे मनात बसलेलं असतं, आणि शरीर नसण्याचं पूर्णपणे विसरलं जातं, कारण आपण शरीराशीच ओळख ठेवतो आणि आपल्या खरी ओळख, म्हणजेच चैतन्य, विसरून जातो.
यथा शुद्धप्राणमरुत् परप्राणाभिवेधनात् । वेत्ति वेध्यमनोराज्यं तथा सर्गान् नराश्रयी
जसं शुद्ध प्राणवायू दुसऱ्याच्या श्वासाच्या स्पर्शाने त्या व्यक्तीचं मन जाणतो, तसंच माणसांमध्ये असलेली ही सृष्टी देखील समजली जाते.
सर्वेषां जीवराशीनाम् आत्मावस्थात्रयं श्रितः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यम् अत्र देहो न कारणम्
सर्व जीवांना जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती ही आत्म्याची तीन अवस्था मिळतात; यात शरीर कारणीभूत नसतं.
एवम् आत्मनि जीवत्वम् अन्यावस्थात्रयात्मनि । तापाम्भसीव वीचित्वम् अस्मिन् कचति देहता
जसा उष्ण पाण्यात लाटा उठतात, तसा या देहभावात, तीन अवस्थांमधून उत्पन्न झालेला 'मी जगतो' हा भाव, सतत बदलत राहतो.
चित्कलापदम् आसाद्य सुषुप्तान्तपदे स्थितम् । बुद्धो निवर्तते जीवो मूढस् सर्गे प्रवर्तते
चैतन्याची ज्योत गाठून, जो गाढ झोपेच्या सीमेला पोहोचतो, तो जागृत जीव मागे हटतो; पण अज्ञानी जीव मात्र आपल्या सृष्टीत गुंततो.
स्वभावशुद्धिर् हि यदा तदा मैत्री प्रवर्तते । द्वयोर् एकत्वरूपैव स्वसौहार्दनिदर्शना
जेव्हा स्वभाव शुद्ध होतो, तेव्हा खरी मैत्री निर्माण होते; दोन जण एकरूप झाल्यासारखे वाटतात आणि त्यांच्या आपुलकीतून हे स्पष्ट दिसते.
अज्ञस् सुषुप्तात् सम्बुद्धो जीवः कश्चित् स्वसर्गभाक् । सर्वगत्वाच् चितः कश्चित् परसर्गेण नीयते
काही अज्ञानी जीव गाढ झोपेतून जागे होऊन स्वतःची सृष्टी घडवतात; तर चैतन्य सर्वत्र असल्यामुळे, काहींना दुसऱ्यांच्या सृष्टीप्रमाणेच वागावे लागते.
सर्गे सर्गे पृथग्रूपं सन्ति सर्गान्तराण्य् अपि । तेष्व् अप्य् अन्तस्स्थसर्गौघाः कदलीदलपीठवत्
प्रत्येक सृष्टीमध्ये वेगवेगळ्या रूपांतरा असतात आणि त्यातही मधल्या सृष्टी असतात; त्या सगळ्यांत आतल्या आत अजूनही अनेक सृष्टींच्या लाटा असतात, जशा केळीच्या खोडात एकावर एक पातं असतात.
सर्गे सर्गान्तरापूरपत्त्रपीवरवृत्तिमान् । स्वभावशीतलो ब्रह्मकदलीदलमण्डपः
सृष्टीमध्ये आतल्या सृष्टींची समृद्धी केळीच्या भरगच्च, गोल पानांसारखी आहे; ब्रह्माचं मंडपही, त्याच्या स्वभावानं थंडगार, केळीच्या पानासारखंच आहे.
कदल्याम् अन्यता नास्ति यथा पत्त्रशतेष्व् अपि । ब्रह्मतत्त्वे ऽन्यता नास्ति तथा सर्गशतेष्व् अपि
जसं केळीच्या झाडात, शेकडो पानं असली तरी, काही वेगळेपण नसतं; तसंच ब्रह्माच्या तत्त्वात, कितीही सृष्टी असल्या तरी, काही फरक नाही.
बीजात् फलं रसाद् भूत्वा यथा बीजं पुनर् भवेत् । तथा ब्रह्म मनो भूत्वा बोधाद् ब्रह्म पुनर् भवेत्
जसं बीजापासून फळ येतं आणि त्याचा रस पुन्हा बीज होतं; तसंच ब्रह्म मन होतं आणि ज्ञानानं पुन्हा ब्रह्म होतं.
रसकारणकं बीजं फलभावेन जृम्भते । ब्रह्मकारणको जीवो जगद्रूपेण जृम्भते
जसं बीजातून फळ तयार होतं, तसं ब्रह्मातून जीव जगाच्या रूपानं विस्तारतो.
रसस्य कारणं किं स्याद् इति वक्तुं न युज्यते । स्वभावो निर्विशेषत्वात् परं वक्तुं न युज्यते
रसाचं मूळ कारण काय, असं विचारणं योग्य नाही; कारण त्याचं स्वरूप एकसारखं आहे, त्यापलीकडे काही सांगणं योग्य नाही.
न चासत्ता सर्वमये वक्तुं क्वचन शक्यते । नाकारणे कारणादि परे वास्त्य् आदिकारणे
जिथे सर्व काही आहे, तिथे कधीच नसणं म्हणता येत नाही; आणि जिथे काही कारण नाही, तिथे कारण किंवा त्यापूर्वीचं काहीही असू शकत नाही.
बीजं जहन् निजवपुः फलीभूतं विलोक्यते । ब्रह्माजहन् निजवपुः फलं बीजं च संस्थितम्
बीज स्वतःचं रूप सोडून फळ होतं, तसंच ब्रह्मही स्वतःचं रूप सोडून फळ आणि बीज या दोन्हीतही आहे.
बीजस्याकृतिमत् सर्वं तेनानाकृति तत्पदम् । न युज्यते समीकर्तुं तस्मान् नास्त्य् उपमा शिवे
सर्व रूपे एका बीजातून निर्माण होतात, पण ते बीज स्वतः कोणतंही रूप घेत नाही. म्हणून ते परमपद निराकार आहे. त्याची योग्य तुलना करता येत नाही, म्हणून, हे शुभे, त्याला कोणतीही उपमा नाही.
खम् एव जायते खाभान् न च तज् जायते ऽन्यदृक् । अतो न जातं वा जातं विद्धि ब्रह्मनभो जगत्
आकाश फक्त आकाशासारखंच दिसतं, ते वेगळ्या प्रकारे कधीच दिसत नाही. म्हणून हे जाण, हे ब्रह्मन्, हे जग जन्मलेलं नाही किंवा ब्रह्मरूप आकाशातूनच जन्मलं आहे.
दृश्यं पश्यन् स्वम् आत्मानं न द्रष्टा सम्प्रपश्यति । प्रपञ्चाक्रान्तसंवित्तेः कस्योदेति निजा स्थितिः
दृश्य गोष्टी पाहताना माणूस स्वतःला पाहणारा म्हणून ओळखत नाही. ज्या वेळी चेतना या विश्वाने व्यापलेली असते, तेव्हा कोणाची खरी स्थिती प्रकट होते?
मृगतृष्णाजलभ्रान्तौ सत्यां केव विदग्धता । विदग्धतायां सत्यां तु केवासौ मृगतृष्णिका
मृगजळात पाणी खरंच आहे असं वाटत असेल, तर तिथे कुठली हुशारी? पण खरी हुशारी असेल, तर मग ती मृगजळाची भ्रांती कुठे उरते?
आकाशविशदो द्रष्टा सर्वगो ऽपि न पश्यति । नेत्रं निजम् इवात्मानं दृशीभूतम् अहो भ्रमः
आकाशासारखा निर्मळ आणि सर्वत्र असलेला साक्षी स्वतःला पाहू शकत नाही, जसं डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही जेव्हा तोच पाहण्याचं साधन असतो. अहो, ही भ्रांती किती अद्भुत आहे!
आकाशविशदं ब्रह्म यत्नेनापि न लभ्यते । दृश्ये दृश्यतयादृष्टे त्व् अस्य लाभस् सुदूरतः
आकाशासारखा निर्मळ ब्रह्म कितीही प्रयत्न केला तरी मिळत नाही; जेव्हा दृश्य फक्त दृश्य म्हणून पाहिलं जातं आणि पाहणारा म्हणून नाही, तेव्हा त्याची प्राप्ती फारच दूर राहते.
त्वादृक्स्थूलो ऽवधानेन विना यत्र न दृश्यते । तत्रातिदूरोदस्तैव द्रष्टुस् सूक्ष्मस्य दृश्यता
तुझ्यासारखं स्थूल काही लक्ष न देता दिसत नाही, तिथे सूक्ष्म साक्षीचं दर्शन तर फारच दूर फेकलं जातं.
द्रष्टा द्रष्टैव भवति न तु स्पृशति दृश्यताम् । दृश्यं च दृश्यते तेन द्रष्टा राम न दृश्यते
पाहणारा फक्त पाहणारा राहतो, तो कधीच दृश्य होत नाही; आणि दृश्य त्याच्यामुळेच दिसतं — म्हणून, राम, पाहणारा कधीच दिसत नाही.
द्रष्टैव सम्भवत्य् एको न तु दृश्यम् इहास्ति हि । द्रष्टा सर्वात्मको दृश्यं स्थितश् चेत् केव दृश्यता
इथे फक्त पाहणारा खरा आहे; पाहिलं जाणारं काहीच नाही. पाहणारा सगळ्यांत आहे आणि जरी पाहिलं जाणारं असं स्थिर आहे, तरी उरलं काय पाहायला?