एवंरूपैव हि परे वर्तते सर्गसंसृतिः । न वास्तवी वस्तुतस् तु संस्थितेयम् अवस्तुनि
सृष्टीचा हा प्रवाहही असाच आहे; तो खऱ्या अर्थाने खरा नाही, कारण तो प्रत्यक्षात अस्तित्व नसलेल्या गोष्टीतच टिकून आहे.
प्रत्येकम् उदितं विश्वम् एवम् एव मुधैव हि । नवगुल्मकरूपेण वासन्तिकरसो यथा
प्रत्येकाच्या मनात हे जग फक्त भ्रमासारखंच उगवतं, जसं वसंत ऋतूच्या रसामुळे नवीन कोंब फुटतात.
प्रथमो ऽयं स्वसङ्कल्पस् सुप्रथाम् आगतस् तथा । यथातिपारमार्थ्येन दृढेनेत्थं विभाव्यते
स्वतःची पहिली कल्पना अशी घट्ट रुजते, जशी एखादी गोष्ट खूप ठाम विश्वासाने खरीच वाटू लागते.
प्रत्येकम् उदितं चित्तं स्वस्वभावोदरस्थितम् । इदम् इत्थंसमारम्भं जगत् पश्यद् विनश्यति
प्रत्येकाचं मन आपापल्या स्वभावातच राहून, जग वेगवेगळ्या प्रकारे पाहतं आणि शेवटी नाहीसं होतं.
प्रतिभासवशाद् अस्ति नास्ति वस्त्ववलोकनात् । दीर्घस् स्वप्नो जगज्जालम् आलानं चित्तदन्तिनः
दिसण्याच्या प्रभावामुळे वस्तू आहेत किंवा नाहीत असं वाटतं; हे जगाचं जाळं म्हणजे मनाच्या हत्तीला बांधलेला एक दीर्घ स्वप्न आहे.
चित्तसत्तैव हि जगज् जगत्सत्तैव चित्तकम् । एकाभावे द्वयोर् नाशस् तच् च सत्यविचारणात्
खरं तर, चित्ताचं अस्तित्व म्हणजेच जगाचं अस्तित्व आहे आणि जगाचं अस्तित्व चित्तावरच अवलंबून आहे. या दोघांपैकी एक जरी नसलं, तर दोन्ही नाहीसं होतं — हे खरी तपासणी केल्यावर स्पष्ट होतं.
शुद्धस्य प्रतिभासो हि सत्यो भवति चेतसः । निष्कलङ्के हि लगति पटे कुङ्कुमरञ्जना
शुद्ध चित्तात उमटणारा प्रतिबिंब खरा असतो; जसं स्वच्छ कापडावरच केशराचं रंग चांगल्यानं धरतो.
अन्येनानाहृतस्यान्यो गुणो ऽवश्यं विवर्धते । अनाक्रान्तस्य सङ्कल्पैः प्रतिभोदेति चेतसः
दुसऱ्यानं आणलेलं नसताना, दुसरा गुण नक्कीच वाढतो; आणि जेव्हा चित्त विचारांनी व्यापलेलं नसतं, तेव्हा त्याचं स्वतःचं ज्ञान प्रकट होतं.
सुवर्णो न स्थितिं याति मलवत्य् अंशुके यथा । एका दृष्टिस् स्थितिं याति न म्लाने चित्तके तथा
जसं सोनं मळकट कापडावर टिकत नाही, तसं एकाग्र दृष्टी सुद्धा अशुद्ध मनात स्थिर राहत नाही.
प्रमार्जनाद् इव मणेस् ताम्रस्येव च युक्तितः । चिरम् एकदृढाभ्यासाच् छुद्धिर् भवति चेतसः
जसा एखादा रत्न घासून किंवा तांब्याला योग्य प्रकारे झाकून स्वच्छ केला जातो, तसंच मनही दीर्घकाळ आणि सातत्याने सराव केल्याने निर्मळ होतं.
प्रतिभासात्मनि जगत्य् एते कालक्रियाक्रमाः । सोदयास्तमया जाताः कथं शुक्रस्य चेतसः
ही सगळी जगातली काळाची आणि कृतीची मालिका, जी फक्त भासाच्या स्वरूपात आहे, ती उगवते आणि मावळते; पण शुद्ध मनात ती कशी राहू शकते?
यादृग् जगद् इदं दृष्टं शुक्रेण पितृमातृतः । तादृक् तस्य स्थितं चित्ते मयूराण्डे मयूरवत्
शुद्ध मनाने, आई-वडिलांकडून मिळालेल्या या जगाचं जसं दर्शन होतं, तसंच ते जग त्या मनातच टिकून असतं, जसं मोराच्या अंड्यात मोर असतो.
स्वभावकोशात् स्वदितं तद् अनेन क्रमोदितम् । बीजेनाङ्कुरपत्त्रादिलतापुष्पफलं यथा
स्वतःच्या स्वभावाच्या गाभ्यातून हे सर्व अनुभव घेतलं जातं आणि मग ते हळूहळू प्रकट होतं, जसं बीजापासून अंकुर, पानं, वेल, फुलं आणि फळं येतात.
जीवो यद्वासनासारस् तद् एवान्तः प्रपश्यति । स्वप्न एवात्र दृष्टान्तो दीर्घस्वप्नस् त्व् इदं जगत्
जिवाच्या मनात ज्या वासनांचा गाभा असतो, तेच तो आतून पाहतो. या संदर्भात स्वप्नाचा दाखला योग्य आहे; हे जग म्हणजे एक दीर्घ स्वप्नच आहे.
प्रत्येकम् उदितो राम ननु संसारषण्डकः । रात्रौ सैन्यनरस्वप्नजालवत् स्वात्मनि स्फुटः
राम, प्रत्येक जण आपापल्या अंतःकरणात संसाररूपी जंगल स्पष्टपणे अनुभवतो, जसे रात्री आपण मनात सैन्य आणि माणसांची स्वप्ने पाहतो.
एष संसृतिषण्डौघो मिथस् सम्मिलति स्वयम् । नो वापि यदि तन् मे त्वं यथावद् वक्तुम् अर्हसि
ही संसाराची गर्दी आपोआप एकत्र येते, किंवा कदाचित येत नाही; जर तसे नसेल तर, तू मला ते योग्य प्रकारे सांग.
मलिनं हि मनो ऽवीर्यं न मिथश् श्लेषम् अर्हति । अयो ऽयसीवासन्तप्ते शुद्धे तप्ते तु लीयते
मळलेले आणि दुर्बल मन एकमेकांशी एकरूप होऊ शकत नाही, जसे न तापवलेले लोखंड दुसऱ्या लोखंडाशी जुळत नाही; पण शुद्ध आणि तापवलेले लोखंड सहज एकत्र येते.
चित्ततत्त्वानि शुद्धानि सम्मिलन्ति परस्परम् । एकरूपाणि तोयानि यान्त्य् ऐक्यं नाबिलानि हि
मनाच्या शुद्ध तत्त्वांचा एकमेकांशी संग होतो, जसं एकाच प्रकारचं पाणी एकत्र मिसळतं, पण मध्ये अडथळे असतील तर ते एकत्र येत नाहीत.
शुद्धिर् हि चित्तस्य विवासनत्वम् अभूतसंवेदनरूपम् एकम् । तस्यास् सुषुप्तात्मपदात् प्रबुध्य तन्मात्रयुक्त्या परसङ्गम् एति
मनाची शुद्धता म्हणजे वासनांचा अभाव, म्हणजेच एकच अशी अनुभवशून्य अवस्था. त्या गाढ झोपेच्या अवस्थेतून जागे झाल्यावर, सूक्ष्म कारणांमुळे दुसऱ्यांशी संबंध निर्माण होतो.
प्रवृत्तिर् वा निवृत्तिर् वा तन्मात्रापत्तिपूर्वकम् । सर्वस्य जीवजातस्य सुषुप्तत्वाद् अनन्तरम्
सर्व जिवंत प्राण्यांमध्ये गाढ झोपेनंतर, क्रिया असो वा निवृत्ती, ती आधी सूक्ष्म तत्त्वांच्या प्राप्तीनंतरच होते.
प्रवृत्तिभाजो ये जीवास् ते तन्मात्रपदं गताः । तन्मात्रैकतया सर्गान् मिथः पश्यन्ति कल्पितान्
जे जीव क्रियाशील असतात, ते सूक्ष्म तत्त्वांच्या अवस्थेत पोहोचलेले असतात; त्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या एकतेमुळे ते एकमेकांच्या कल्पित सृष्टींचा अनुभव घेतात.
तन्मात्रैक्यप्रणालेन चित्रास् सर्गजलाशयाः । परस्परं सम्मिलन्ति घनतां यान्ति चाभितः
सूक्ष्म तत्त्वांच्या एकत्वाच्या मार्गाने या विविध सृष्टीच्या जलाशयांनी एकमेकांत मिसळून एकत्र घन झाले आहेत.
केचित् पृथक् स्थितिम् इताः पृथग् एव लयं गताः । केचिन् मिथस् सम्मिलिता जगत्षण्डास् स्थिताः कृताः
काही वेगवेगळ्या अवस्थेत राहिले आणि वेगळ्याच प्रकारे लय पावले; काही मात्र एकमेकांत मिसळून जगताच्या अंडांची निर्मिती झाली.
जगत्षण्डसहस्राणि यत्रासङ्ख्यान्य् अणाव् अणौ । अपरस्परलग्नानि काननं ब्रह्म नाम तत्
जिथे अनंत जगतांची अंडी एकामध्ये एक अशी असंख्य आहेत, पण एकमेकांना चिकटलेली नाहीत, त्या अवस्थेला ब्रह्माचे अरण्य असे म्हणतात.
मिथस् स मेलनं नैति घनतां समुपागतः । यद् यद् यत्र यथा रूढं तत् तत् पश्यति नेतरत्
जे एकमेकांत मिसळत नाही आणि घनता प्राप्त होते, ते जिथे जसे स्थिर झाले आहे तिथलेच पाहते, दुसरे काहीच दिसत नाही.
वर्तमानमनोराज्यवशाज् जीवपरम्पराः । परस्परं सम्मिलितास् सर्गाणां रूढिभावनाः
सध्याच्या मनातील कल्पनांच्या जोरावर, जीवांची परंपरा एकमेकांत मिसळते आणि त्यामुळे निर्माणांची ठरलेली रूपं तयार होतात.
देहसत्ता भृशं रूढा देहाभावस् तु विस्मृतः । देहत्वपरिरूढत्वाच् चिद्व्योम्ना विस्मृतात्मना
शरीराचं अस्तित्व खूप घट्टपणे मनात बसलेलं असतं, आणि शरीर नसण्याचं पूर्णपणे विसरलं जातं, कारण आपण शरीराशीच ओळख ठेवतो आणि आपल्या खरी ओळख, म्हणजेच चैतन्य, विसरून जातो.
यथा शुद्धप्राणमरुत् परप्राणाभिवेधनात् । वेत्ति वेध्यमनोराज्यं तथा सर्गान् नराश्रयी
जसं शुद्ध प्राणवायू दुसऱ्याच्या श्वासाच्या स्पर्शाने त्या व्यक्तीचं मन जाणतो, तसंच माणसांमध्ये असलेली ही सृष्टी देखील समजली जाते.
सर्वेषां जीवराशीनाम् आत्मावस्थात्रयं श्रितः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यम् अत्र देहो न कारणम्
सर्व जीवांना जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती ही आत्म्याची तीन अवस्था मिळतात; यात शरीर कारणीभूत नसतं.
एवम् आत्मनि जीवत्वम् अन्यावस्थात्रयात्मनि । तापाम्भसीव वीचित्वम् अस्मिन् कचति देहता
जसा उष्ण पाण्यात लाटा उठतात, तसा या देहभावात, तीन अवस्थांमधून उत्पन्न झालेला 'मी जगतो' हा भाव, सतत बदलत राहतो.