कालकारणसंशुष्कां भाविपुष्पफलोदयाम् । विवेश तां तनुं बालां सुलताम् इव माधवः
काळाच्या कारणांनी कोमेजलेली, पण भविष्यात फुले आणि फळे येणार अशी, तरुण आणि नाजूक ती देहात तो अगदी माधव जसा कोवळ्या वेलीत शिरतो तसा शिरला.
सा ब्राह्मणतनुर् भूमौ विवर्णवदनाङ्गिका । पपात कम्पिता तूर्णं छिन्नमूला लता यथा
ती ब्राह्मणाची देह, चेहरा आणि अंग फिकट पडलेले, थरथरत जमिनीवर पटकन पडली, जणू मुळापासून तुटलेली वेल खाली कोसळते.
तस्यां प्रविष्टजीवायां पुत्रतन्वां महामुनिः । चकाराप्यायनं मन्त्रैस् सकमण्डलुवारिभिः
महर्षींनी जेव्हा आपल्या पुत्राच्या देहात जीव प्रविष्ट केला, तेव्हा त्यांनी मंत्र आणि कमंडलूतील पाण्याने पुनरुज्जीवनाचा विधी केला.
सर्वनाड्यस् ततस् तन्व्यास् तस्याः पूर्णा विरेजिरे । सरितः प्रावृषीवाम्बुपूरपूरितकोटराः
मग त्या सडपातळ स्त्रीच्या सर्व नाड्या पावसाळ्यात पाण्याने भरलेल्या नद्यांच्या काठांसारख्या पूर्ण भरून तळमळू लागल्या.
नलिनी प्रावृषीवासौ मधाव् इव नवा लता । यदा पूर्णा तदा तस्याः प्राणाः पल्लविता बभुः
ती पावसाळ्यातील कमळासारखी किंवा वसंतात उमलणाऱ्या नव्या वेलीसारखी दिसू लागली; जेव्हा ती पूर्ण भरली, तेव्हा तिच्या जीवनशक्तीने फुलं उमलली.
अथ शुक्रस् समुत्तस्थौ वहत्प्राणसमीरणः । रसमारुतसंयोगाद् आपूर्ण इव वारिदः
नंतर शुक्र वायूच्या प्रवाहाने वर चढू लागला, जणू रस आणि वाऱ्याच्या संगतीने भरलेले मेघ फुगून जातात.
पुरो ऽभिवादयाम् आस पितरं पावनाकृतिः । प्रथमोल्लासितो मेघस् स्तनितेनेव पर्वतम्
तो शुद्ध स्वरूपाचा पुत्र वडिलांना नम्रपणे वंदन करू लागला, जणू नव्याने जागा झालेला मेघ आपल्या पहिल्या गडगडाटाने पर्वताला अभिवादन करतो.
पिताथ प्राक्तनीं तस्याप्य् आलिलिङ्ग तनुं ततः । स्नेहार्द्रवृत्तिर् जलदश् चिराद् गिरितटीम् इव
मग त्या वडिलांनी तिच्या जुन्या देहाला प्रेमाने मिठी मारली, जणू दीर्घकाळ पावसाळी ढगाने डोंगराच्या उताराला कवेत घेतले असावे.
भृगुर् ददर्श सस्नेहं प्राक्तनीं तानयीं तनुम् । मत्तो जातो ऽयम् इत्य् आस्था हरत्य् अपि महामतिम्
भृगुंनी आपली मुलगी असलेल्या त्या जुन्या देहाकडे प्रेमाने पाहिले; 'ही माझ्यापासून जन्मलेली आहे' असा विचार अगदी ज्ञानी माणसालाही आपल्याकडे खेचतो.
मत्पुत्रो ऽयम् इति स्नेहो भृगुम् अप्य् अहरत् तदा । परतात्मीयता चेयं यावदाकृति भाविनी
'हा माझा मुलगा आहे' अशी माया त्या वेळी भृगुंनाही जडली; कारण जोपर्यंत देहाचे रूप टिकते, तोपर्यंत 'हे माझे' असे वाटणे मनात राहतेच.
बभूवतुः पितापुत्रौ ताव् अथान्योऽन्यशोभितौ । निशावसानमुदिताव् अर्कपद्माकराव् इव
मग ते दोघे वडील आणि मुलगा झाले, एकमेकांचा सन्मान वाढवणारे; जणू रात्र संपल्यावर सूर्य आणि कमळांनी भरलेले तळे एकमेकाच्या आनंदात न्हाल्यासारखे.
चिरसङ्गमसम्बद्धाव् इव चक्राह्वदम्पती । घनागमघनस्नेहौ मयूरजलदाव् इव
जसे चाक नावाचे जोडपे, खूप दिवसांनी पुन्हा एकत्र येते, तसेच मेघ आणि पावसाळ्यातील गडद ओढीने जोडलेले मोर आणि ढग यांसारखे.
चिरकालदृढोत्कण्ठयोग्यया कथया तया । स्थित्वा तत्र मुहूर्तं ताव् अथोत्थाय महामती
ती दीर्घकाळची, खोल उत्कंठा जागवणारी गोष्ट सांगून, ते दोघे तिथे थोडा वेळ थांबले आणि मग तो बुद्धिमान उठला.
समङ्गाद्विजदेहं तं भस्मसात् तत्र चक्रतुः । को हि नाम जगज्जात आचारं नानुतिष्ठति
दोघांनी मिळून त्या द्विजाच्या देहाचे तिथेच भस्म केले; कारण या जगात कोण योग्य वर्तन पाळत नाही?
एवं तौ कानने तस्मिन् पावने भृगुभार्गवौ । संस्थितौ तपसा दीप्तौ दिवीव शशिभास्करौ
त्या पवित्र वनात भृगु आणि भार्गव असे दोघे तपाच्या तेजाने उजळून, आकाशात चंद्रसूर्य जसे असतात तसे उभे राहिले.
चेरतुर् ज्ञातविज्ञेयौ जीवन्मुक्तौ जगद्गुरू । देशकालदशौघेषु सुगमं सुस्थिरं तपः
जगात जे जाणण्यासारखं आहे ते समजून, जिवंतपणी मुक्त झालेले आणि जगाचे गुरू असलेले ते दोघं, देश, काळ आणि परिस्थिती यांच्या लाटांमध्ये सहज आणि स्थिरपणे आपलं तप करत फिरत होते.
अथासुरगुरुत्वं स शुक्रः कालेन लब्धवान् । भृगुर् अप्य् आत्मनो योग्ये पदे ऽतिष्ठद् अनामये
नंतर काळानुसार शुक्राने असुरांचा गुरू होण्याचा मान मिळवला आणि भृगु आपल्या योग्य, निर्मळ अवस्थेतच राहिला.
शुक्रो ऽसौ प्रथमम् इति क्रमेण जात एतस्मात् परमपदाद् उदारकीर्तिः । स्वेनाशु स्मृतिपदविभ्रमेण पश्चाद् एवं च प्रविलुलितो दशान्तरेषु
शुक्र हा त्या सर्वोच्च अवस्थेतून प्रथम अशा प्रकारे जन्माला आला, आणि मग स्वतःच्या विस्मरणामुळे तो वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये पडत गेला.
इदम्प्रथमम् उत्पन्ना सा तदा ब्रह्मणः पदात् । शुद्धा मतिर् भार्गवस्य नान्यजन्मकलङ्किता
सुरुवातीला भृगुची ती शुद्ध बुद्धी ब्रह्माच्या अवस्थेतून उत्पन्न झाली होती, ती कोणत्याही दुसऱ्या जन्माच्या कलंकाने मळलेली नव्हती.
सर्वैषणानां संशान्तौ शुद्धा चित्तस्य या स्थितिः । तत् सत्त्वम् उच्यते सैषा विमला चिद् उदाहृता
सर्व इच्छा शांत झाल्यावर आणि मन शुद्ध झाल्यावर जी स्थिती निर्माण होते, तिलाच सत्त्व म्हणतात; हीच निर्मळ चैतन्य आहे.
मनो निर्मलसत्त्वात्म यद् भावयति यादृशम् । तत् तथाशु भवत्य् एव यथावर्तो ऽर्णवे ऽम्भसः
ज्याचं मन पूर्णपणे शुद्ध सत्त्वमय आहे, ते जसं काही विचार करतं, तसं ते लगेच घडतं, जसं समुद्रात पाण्याचा भोवरा तयार होतो.
यथा भृगुसुतस्यैष विभ्रमः प्रोदितस् स्वयम् । प्रत्येकम् अप्य् एवम् एव दृष्टान्तो ऽत्र भृगोस् सुतः
जसं भृगुच्या मुलाला हा संभ्रम आपोआप निर्माण झाला, तसंच प्रत्येकाच्या बाबतीतही हेच उदाहरण लागू पडतं.
बीजस्याङ्कुरपत्त्रादि स्वं चमत्कुरुते यथा । सर्वेषां भूतसङ्घानां भ्रमषण्डस् तथैव हि
जसं बीजातून त्याचं कोंब, पानं वगैरे आपोआप येतात, तसंच सर्व सजीवांच्या गटात भ्रमाचा समूह निर्माण होतो.
यद् इदं दृश्यते विश्वम् एवम् एवाखिलं हि तत् । प्रत्येकम् उदितं मिथ्या मिथ्यैवास्तम् उपैति च
हे जे विश्व आपल्या डोळ्यांसमोर दिसतं, ते सगळं असंच आहे; प्रत्येक गोष्ट खोटीच उगवते आणि खोटीच नाहीशीही होते.
नास्तम् एति न चोदेति जगत् किञ्चन कस्यचित् । भ्रान्तिमात्रम् इदं माया मुधैव परिजृम्भते
हे जग कुणासाठीही खरं अर्थानं उगवत नाही किंवा अस्तही होत नाही; हे सगळं फक्त भ्रम आहे, मायेचं व्यर्थ खेळ आहे.
यथास्मत्प्रतिभासस्थस् सो ऽयं संसारषण्डकः । तथा तेषां सहस्राणि मिथो ऽदृष्टानि सन्ति हि
आपल्या मनात जसं हे विश्व दिसतं, तशीच हजारो अशी अदृश्य विश्वं इतरांसाठीही असतात.
स्वप्नसङ्कल्पनगरव्यवहाराः परस्परम् । पृथग् यथा न दृश्यन्ते तथैते संसृतिभ्रमाः
जसं स्वप्नातली किंवा कल्पनेतली शहरं एकमेकांना दिसत नाहीत, तसंच या संसाराच्या भ्रमाचंही आहे; प्रत्येकाचं वेगळं असतं.
एवं नगरवृन्दानि नभस्सङ्कल्परूपिणाम् । सन्ति तानि न दृश्यन्ते मिथो ज्ञानदृशं विना
अशा प्रकारे आकाशात कल्पनेने निर्माण झालेली अनेक नगरे असतात; ती खरंच अस्तित्वात असली तरी, ज्ञानाच्या डोळ्याशिवाय कुणालाही दिसत नाहीत.
पिशाचयक्षरक्षांसि सन्त्य् एवंरूपकाणि हि । सङ्कल्पमात्रदेहानि सुखदुःखमयानि च
त्याचप्रमाणे, पिशाच, यक्ष आणि राक्षस हेदेखील फक्त संकल्पाने घडलेले असतात; त्यांची देहे फक्त विचारांनी बनलेली असून, ती सुख-दुःखांनी भरलेली असतात.
एवम् एव वयं चेमे सम्पन्ना रघुनन्दन । स्वसङ्कल्पात्मकाकारा मिथ्यासत्यत्वभाविताः
रघुनंदना, आपण आणि हे सर्व जसे आहोत, तसेच आपल्या स्वतःच्या संकल्पातून घडलेले आहोत; आमच्यात खोटेपणाही आहे आणि सत्यतेचाही अंश आहे.