अत्रैव दुर्विलासानां चूडामणिर् इवापरः । करोत्य् अस्तीति लोकेन दैवं कालश् च कथ्यते
इथे या कठीण सुखांमध्ये आणखी एक रत्न उगवतं; लोक त्याला 'दैव' आणि 'काळ' असं म्हणतात, आणि तेच सर्व काही करतं असं मानतात.
क्रियामात्राद् ऋते यस्य स्वपरिस्पन्दरूपिणः । नान्यद् आलक्ष्यते रूपं कर्मणो न समीहितम्
फक्त कृतीशिवाय, ज्याचं स्वरूप स्वतःच्या स्पंदनातच आहे अशा कर्माचं दुसरं कोणतंही रूप दिसत नाही; त्यात कोणताही ठरवलेला हेतू सापडत नाही.
तेनेयम् अखिला भूतसन्ततिर् नित्यपेलवा । तापेन हिममालेव नीता विधुरतां भृशम्
यामुळे सर्व सृष्टीतील जीवसृष्टी नेहमीच अशक्त राहते, जणू काही उन्हात बर्फ वितळून जातो तशी ती दुःखात लोटली जाते.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगदाभोगिमण्डलम् । तत् तस्य नर्तनागारम् इहासाव् अभिनृत्यति
हे जग, जे काही आपण पाहतो, जे सुखभोगाचं क्षेत्र आहे, ते त्याचं नृत्यगृह आहे; इथेच तो आनंदाने नाचतो.
तृतीयं च कृतान्तेति नाम बिभ्रत् सुदारुणम् । कापालिकवपुर् मत्तं दैवं जगति नृत्यति
तिसरं, 'मृत्यू' हे भयंकर नाव धारण करून, कवटी धारण केलेल्या देहात, नशेत बुडालेलं ते दैव जगात नाचत असतं.
नृत्यतो हि कृतान्तस्य नितान्तम् अविरामिणः । नित्यं नियतिकान्ताया मुने परमकामिनः
म्हणून, हे मुनी, मृत्यू अखंडपणे, आपल्या प्रिय नियतीसह, जगात सतत नाचत असतो; तोच खरा सर्वोच्च प्रियकर आहे.
शेषश् शशिकलाशुभ्रो गङ्गावाहश् च तौ त्रिधा । उपवीते अवीताभे उभे संसारवक्षसि
शेवटचा भाग, जो चंद्रकोरीसारखा निर्मळ आहे, आणि गंगा वाहणारा, हे दोघेही तीन रूपांनी, संसाराच्या छातीवर जणू पवित्र जणऊसारखे, दोन्ही जणऊ आणि जणऊ नसल्याच्या तेजाने तिथे उजळतात.
चन्द्रार्कमण्डले हेमकटके करमूलयोः । लीलासरसिजं हस्ते ब्राह्मं ब्रह्माण्डकर्णिकम्
चंद्र आणि सूर्याचे गोल, हाताच्या मुळाशी सोन्याचे कडे, हातात खेळणारे कमळ, आणि विश्वाच्या गर्भातील दिव्य कमळाचे हृदय—हे सर्व त्या रूपाला शोभा आणतात.
ताराबिन्दुचितं लोलपुष्करावर्तपल्लवम् । एकार्णवपयोधौतम् एकम् अम्बरम् अम्बरम्
ताऱ्यांनी आणि थेंबांनी सजलेले, हलणाऱ्या कमळाच्या पाकळ्यांनी सुशोभित, एकाच महासागराच्या पाण्याने धुतलेले—हे एकच आकाश, फक्त आकाश आहे.
एवंरूपस्य तस्याग्रे नियतिर् नित्यकामिनी । अनस्तमितसंरम्भम् आरम्भैः परिनृत्यति
अशा रूपासमोर, नेहमीच काहीतरी हवे असलेली नियती, कधीही न संपणाऱ्या उत्साहाने, नवनवीन सुरुवातींसह, नित्य नृत्य करत राहते.
तस्या नर्तनलोलाया जगन्मण्डपकोटरे । अरुद्धस्पन्दरूपाया आगमापायचञ्चुरे
जगाच्या या मंडपाच्या कुशीत, नृत्यात रमणारी, येण्या-जाण्याच्या घडामोडींनी नेहमीच हलणारी आणि कोणत्याही बंधनात न अडकणारी तिची रूपं आहे.
चारुभूषणम् अङ्गेषु देवलोकान्तरावली । आपातालं नभो लम्बं कवरीमण्डलं बृहत्
तिच्या अंगावरील सुंदर दागिने म्हणजे देवांच्या जगांची माळ आहे; तिच्या केसांचा मोठा गुच्छ आकाशातून थेट पाताळापर्यंत लोंबकळतो.
नरकाली च मञ्जीरमाला कलकलाकुला । प्रोता दुष्कृतसूत्रेण पातालचरणे चला
नरकांची घुंघरांची माळ, जी किलबिल आवाज करत असते, ती वाईट कर्मांच्या दोऱ्यावर ओवली आहे आणि पाताळातील तिच्या पायावर थरथरते.
कस्तूरिकातिलककं क्रियासख्योपकल्पितम् । चित्रितं चित्रगुप्तेन यामे वदनपट्टके
तिच्या कपाळावरचं कस्तुरीचं टिळक, हे विधींचा मित्र असलेल्या चित्रगुप्तानं रात्रीच्या वेळी तिच्या कपाळाच्या पट्ट्यावर रंगवलेलं आहे.
कालीरूपम् उपस्थाय कल्पान्तेषु क्रियाकुलम् । नृत्यत्य् एषा पुनर् देवी स्फुटच्छैलघनारवम्
कल्पाच्या शेवटी, काळीचे रूप धारण करून ही देवी उर्जेने भरून नाचू लागते, तिच्या गजराचा आवाज डोंगरांच्या कड्यांवर घुमतो.
पश्चात्प्रलम्बविभ्रान्तकौमाररथबर्हिभिः । नेत्रत्रयबृहद्रन्ध्रभूरिभाङ्कारभीषणैः
तिच्या मागे, पिसांच्या रथांनी सजलेले, तरुणपणाने भरलेले रथ झुलतात, आणि तिच्या तीन डोळ्यांतून मोठ्या, भयानक नजरेने ती सर्वांना भयभीत करते.
लम्बलोलशरच्चन्द्रवितीर्णहरमूर्धजैः । उच्चरच्चारुमन्दारगौरीकवरिचामरैः
तिचे केस शरद ऋतूच्या चंद्रप्रकाशासारखे मोकळे व लांब पसरले आहेत; ती सुंदर मंदार फुले आणि गौरिकेचे पांढरे चामरे हातात घेऊन फिरवते.
उत्ताण्डवाचलाकारभैरवोदरतुम्बकैः । रणत्सहस्ररन्ध्रेन्द्रदेहभिक्षाकपालकैः
ती भैरवाच्या पोटासारख्या आकाराच्या ढोलांचा आवाज करत नाचते, आणि इंद्राच्या शरीरातील हजारो छिद्र असलेल्या कवटींना वाजवते.
शुष्का शरीरखट्वाङ्गभङ्गैर् आपूरिताम्बरम् । भाययत्य् आत्मनात्मानम् अपि कृष्णैर् घनासितम्
कोरड्या, तुटलेल्या शरीरांचे आणि गदांचे तुकडे आकाशभर पसरले आहेत; ती स्वतःसुद्धा, स्वतःच्या नजरेत, दाट काळ्या ढगांसारखी काळी दिसते.
विश्वरूपशिरश्चक्रचारुपुष्करमालया । ताण्डवेषु विवल्गन्ती महाकल्पेषु राजते
संपूर्ण विश्वाच्या डोक्यांपासून बनवलेल्या चक्रांच्या आणि कमळांच्या माळांनी सजलेली, ती महाकल्पांच्या नृत्यात फिरताना तेजाने झळकत असते.
प्रमत्तपुष्करावर्तडमरूड्डामरारवैः । तस्याः किल पलायन्ते कल्पान्ते तुम्बुरादयः
ड्रमांच्या गोंगाटात आणि कमळांच्या तळ्यांच्या वावटळीत, कल्पाच्या शेवटी तुंबुरू आणि इतरही तिच्यापासून पळ काढतात.
नृत्यतो ऽन्ते कृतान्तस्य चन्द्रमण्डलहासिनः । तारकाचन्द्रिकाचारुव्योमपिञ्छावचूलिनः
शेवटी, यमराज नाचताना, त्याची तलवार चंद्राच्या कडेसारखी चमकत असते; त्याच्या केसांमध्ये तारे आणि चांदण्याचा प्रकाश माळलेला असतो, आणि आकाशाच्या पिसांनी त्याचे मुकुट सजलेले असते.
एकस्मिञ् श्रवणे दीर्घा हिमवान् अस्ति मुद्रिका । अपरे ऽपि महामेरुः कान्ता काञ्चनकर्णिका
एका कानात हिमालयासारखी लांब अंगठी आहे, तर दुसऱ्या कानात सुंदर सोन्याची कर्णफुलं, जणू काही महा मेरू पर्वतच आहे.
अत्रैव कुण्डले लोले चन्द्रार्कौ गण्डमण्डले । लोकालोकाचलश्रेणी सर्वतः कटिमेखला
इथे झुलणाऱ्या कुंडलांमध्ये चंद्र आणि सूर्य गालांवर चमकत आहेत; आणि लोकालोक पर्वतांची माळ सगळ्या कंबरेभोवती कटीबंधासारखी आहे.
इतश् चेतश् च गच्छन्ती विद्युद्वलयवर्णिका । अनिलान्दोलिता भाति नीरदांशुकपट्टिका
इकडे तिकडे फिरणारी वीजेची रेषा, वाऱ्याने हलणारी, जणू ढगांच्या कापडाची पट्टीच चमकत आहे.
मुसुलैः पट्टिसैश् शूलैः प्रासैस् तोमरमुद्गरैः । तीक्ष्णैः क्षीणजगद्व्रातकृतान्तैर् इव सम्भृतैः
मुसळ, भाले, त्रिशूळ, सुळ्या, तोमर आणि गदा—हे सगळे धारदार शस्त्र जणू जगाच्या थकलेल्या सैन्याचा नाश करणाऱ्या यमदूतांसारखे एकत्र जमले आहेत.
संसारबन्धनादीर्घे पाशे कालकरच्युते । शेषभोगमहासूत्रे प्रोतैर् मालास्य शोभते
संसाराच्या दीर्घ ओढ्यात, जे काळाने विणले आहे, त्या ओढ्यात शेषनागाचा मोठा हार ओवला गेला आहे आणि तो तिला शोभा देतो.
जीवोल्लसन्मकरिकारत्नतेजोभिर् उज्ज्वला । सप्ताब्धिकङ्कणश्रेणी भुजयोर् अस्य भूषणम्
जिवंत, चमकणाऱ्या रत्नांसारख्या कीटकांच्या तेजाने उजळलेली, सात समुद्रांच्या कंकणांची रांग तिच्या हातावर शोभून दिसते.
व्यवहारमहावर्ता सुखदुःखपरम्परा । रजःपूर्णा तमश्श्यामा रोमाली तस्य राजते
व्यवहाराचा मोठा भोवरा, सुखदुःखांची मालिका, धुळीने भरलेली आणि रात्रीसारखी काळी—ही तिच्या अंगावरील केसांची रांग चमकत आहे.
एवम्प्रायां स कल्पान्ते कृतान्तस् ताण्डवोद्भटाम् । उपसंहृत्य नृत्तेहां सृष्ट्या सह महेश्वरः
अशा प्रकारे, कल्पाच्या शेवटी, मृत्यू आपल्या तांडवाने भयंकर होतो आणि सृष्टीचा हा खेळ महेश्वरासह मागे घेतो.