इयं सा मत्तनुर् मत्तदेवस्त्रीगणलालिता । सरीसृपमुखक्षुण्णा पश्य शेते धरातले
हीच ती उन्मत्त देह आहे, जी पूर्वी देवांगनांच्या संगतीने लाडावली गेली होती, तीच आता सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या तोंडाने चिरडली जाऊन जमिनीवर पडली आहे, पाहा.
नन्दनोद्यानषण्डेषु मम तन्वा ययानया । चिरं विलसितं सेयं शुष्ककङ्कालतां गता
माझ्या या देहाने नंदनवनाच्या बागांमध्ये कित्येक दिवस आनंद घेतला; पण आता तीच देह सुकून फक्त हाडांचा सांगाडा उरला आहे.
सुराङ्गनाङ्गसंसङ्गाद् उत्तुङ्गानङ्गरङ्गया । चेतोवृत्त्या रहितया तन्वेह मम शुष्यते
स्वर्गातील सुंदर स्त्रियांच्या संगतीत, सुखाच्या भरात मन गुंतले होते; पण आता त्या आठवणी नसल्याने माझा हा देह इथे सुकून गेला आहे.
तेषु तेषु विलासेषु तासु तासु दशासु च । तथा ता भावना बद्ध्वा कथं स्वस्थो ऽसि देहक
त्या त्या आनंदांमध्ये आणि वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये, अशा विचारांनी स्वतःला बांधून घेतलेस; मग आता, देहा, तू कसा शांत आहेस?
हा तनो क्वावभग्नासि तापसंशोषम् आगता । करङ्कतां प्रयातासि मां भावयसि दुर्भगे
अरे देहा, कुठे पडला आहेस? आता तपाच्या कडकडीत सुकून गेलास; सांगाडा झालास आणि दुर्दैवी मला विचार करायला लावतोस.
देहेनाहं विलासेषु येनैव मुदितो ऽभवम् । कङ्कलताम् उपगतात् तस्माद् एव बिभेम्य् अहम्
या देहाने मी कधी सुखात रमलो होतो, पण आता हाच देह कंकाळासारखा झाल्यामुळे मला त्याची भीती वाटते.
ताराजालसमाकारो यत्र हारो ऽभवत् पुरा । ममोरसि निलीयन्ते पश्य तत्र पिपीलकाः
पूर्वी माझ्या छातीवर ताऱ्यांच्या झुंडीप्रमाणे हार झळकत होता, पण आता तिथे मुंग्या घर करत आहेत, पाहा.
द्रवत्काञ्चनकान्तेन लोभं नीता वराङ्गनाः । येन मद्वपुषा तेन पश्य कङ्कलतोह्यते
माझ्या देहाच्या सोन्यासारख्या तेजामुळे सुंदर स्त्रिया आकर्षित होत असत, पण आता हेच शरीर कंकाळासारखं होऊन उपहासाचा विषय झालं आहे, पाहा.
पश्येमे विततास्येन तापसंशुष्ककृत्तिना । मत्कङ्कालकुवक्त्रेण वित्रास्यन्ते वने मृगाः
माझ्या मोठ्या उघड्या तोंडामुळे आणि तपामुळे सुकलेल्या कातड्यामुळे, माझ्या कंकाळाच्या भीषण चेहऱ्याला जंगलातील प्राणी घाबरतात, पाहा.
पश्यातिसंशुष्कतया शवोदरदरी मम । प्रकाशार्कांशुजालेन विवेकेनेव शोभते
माझ्या मृतदेहाच्या पोटातील कोरडेपणामुळे ती पोकळी इतकी उजळली आहे की, जणू काही तिथे सूर्यकिरणांचा प्रकाश पडला आहे, किंवा जणू विवेकाचा तेजच तिथे चमकत आहे.
मत्तनुः परिशुष्केयं स्थितोत्ताना वनावनौ । वैराग्यं नयतीवात्मतुच्छत्वेनाम्बरस्थितान्
माझे शरीर जंगलात पाठीवर पडून इतके सुकून गेले आहे की, त्याची रिकामेपण पाहून जणू आकाशात लटकलेले आहे असे वाटते आणि ज्यांना हे दिसते त्यांना वैराग्याची जाणीव होते.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धलोभविमुक्तया । निर्विकल्पसमाध्येव मम तन्वोष्यते गिरौ
शब्द, रूप, रस, स्पर्श आणि गंध यांच्या लालसेपासून मुक्त झाल्यावर माझे शरीर पर्वतावर जणू एकाग्र समाधीतच विसावले आहे.
संशान्ते चित्तवेताले याम् आनन्दकलां तनुः । याति ताम् अपि राज्येन जागतेन न गच्छति
मनातील वेताळ शांत झाल्यावर शरीराला जो आनंदाचा अंश मिळतो, तो या जगाचे राज्य मिळवूनही मिळत नाही.
पश्य विश्रान्तसर्वेहं विगताशेषकौतुकम् । निरस्तकल्पनाजालं सुखं शेते कलेवरम्
पहा, मी पूर्णपणे शांत झालो आहे, सर्व कुतूहल संपले आहे; कल्पनांच्या जाळ्यातून मुक्त झालेलं हे शरीर आनंदाने निवांत पडले आहे.
चित्तमर्कटसंरम्भसङ्क्षुब्धः कायपादपः । तथा वेगेन चलति यथा मूलानि कृन्तति
मन म्हणजे वानर असं अस्थिरपणे धावपळ करतं, त्यामुळं शरीराचं झाड इतकं हलतं की ते स्वतःच्या मुळांनाही तोडून टाकतं.
चित्तानर्थविमुक्तो ऽद्रौ गजाभ्रहरिविभ्रमम् । नायं पश्यति मे देहः परानन्द इव स्थितः
मनाच्या दुःखातून मुक्त झाल्यावर माझ्या शरीराला हत्ती, ढग किंवा सिंह यांची गोंधळलेली स्थिती वाटत नाही; ते जणू परमानंदात स्थिर आहे.
सर्वाशाज्वरसम्मोहमिहिकाशरदागमम् । अचित्तत्वं विना नान्यच् छ्रेयः पश्यामि जन्तुषु
सर्व इच्छा आणि भ्रम यांचा धुक्यासारखा ताप शरद ऋतूच्या सूर्याने जसा नाहीसा होतो, तसंच मनशून्य अवस्थेशिवाय इतर कोणतंच खरं कल्याण मला जीवांना दिसत नाही.
त एव सुखसम्भोगसीमान्तं समुपागताः । महाधियश् शान्तधियो ये याता विमनस्कताम्
जे महात्मे शांतचित्त आहेत आणि ज्यांनी मनाची पूर्ण निवृत्ती साधली आहे, त्यांनीच खऱ्या अर्थाने सुख आणि आनंदाचा सर्वोच्च टप्पा गाठला आहे.
सर्वदुःखदशामुक्तां संशान्तां विगतज्वराम् । दिष्ट्या पश्याम्य् अमननां वने तनुम् इमाम् अहम्
नशीबाने मला या वनात हे शरीर दिसते आहे, जे सर्व दुःखांपासून मुक्त, पूर्ण शांत, तापरहित आणि मनशून्य अवस्थेत आहे.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ भार्गवेण तदा किल । सुबहून्य् उपभुक्तानि शरीराणि पुनः पुनः
हे प्रभो, सर्व धर्मांचे जाणकार, त्या काळी भृगुपुत्राने अनेक वेळा अनेक शरीरांचा अनुभव घेतला.
भृगुणोत्पादिते काये तत् तस्मिंस् तस्य किं मुने । महान् अतिशयो जातः परिदेवनम् एव वा
मुनी, भृगुने निर्माण केलेल्या त्या शरीरात त्याच्यासाठी काही अद्भुत घडले का, की केवळ शोकच झाला?
शुक्रस्य कलना राम यासौ जीवदशां गता । कर्मात्मिका समुत्पन्ना भृगोर् भार्गवरूपिणी
हे राम, शुक्राचा सूक्ष्म अंश जिवंत अवस्थेला जाऊन, कर्मरूप धारण करून, भृगुच्या भृगव वंशातून प्रकट झाला.
सा हीदम्प्रथमत्वेन समेत्य परमात् पदात् । भूताकाशपदं प्राप्य वातव्यावलिता सती
तीच ती सूक्ष्मता प्रथम परम अवस्थेला मिळून, मग भूताकाशाच्या स्थितीत पोहोचली आणि वाऱ्याच्या स्पर्शाने हलली.
प्राणापानप्रवाहेण प्रविश्य हृदयं भृगोः । क्रमेण वीर्यताम् एत्य सम्पन्नौशनसी तनुः
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहातून भृगुच्या हृदयात प्रवेश करून, ती हळूहळू सामर्थ्यशाली झाली आणि उशनसी म्हणजे शुक्राचे शरीर बनले.
विहितब्राह्मसंस्कारा ततस् सा पितुर् अग्रगा । कालेन महता प्राप्ता शुष्ककङ्कालरूपताम्
ब्रह्मसंस्कारांनी युक्त होऊन, ती आपल्या वडिलांच्या संततीत श्रेष्ठ झाली आणि मोठ्या काळानंतर कोरड्या सांगाड्यासारखी अवस्था तिने प्राप्त केली.
इदम्प्रथमम् आयाता यदा सा ब्रह्मणस् तनुः । ततस् तां प्रति शुक्रेण तदा तत् परिदेवितम्
जेव्हा त्या ब्रह्मदेवाच्या देहाने प्रथम या जगाचा निरोप घेतला, तेव्हा शुक्राने तिच्यासाठी त्या वेळी हळहळ व्यक्त केली.
वीतरागो ऽप्य् अनिच्छो ऽपि समङ्गाविप्ररूपवान् । स्वां शुशोच तनुं शुक्रस् स्वभावो ह्य् एष देहजः
जरी तो विरक्त होता, इच्छा नसलेला आणि शांत, ब्राह्मणासारखा दिसणारा होता, तरीही शुक्राने आपल्या देहासाठी शोक केला; कारण देहधारी जीवांचा हा स्वभावच आहे.
किं तु प्रदर्शितं तेन शोकव्याजेन धीमताम् । वैराग्यप्रतिपत्त्यै तत् पृथक्त्वं देहदेहिनोः
पण त्या शोकाच्या निमित्ताने त्याने सुज्ञ लोकांना देह आणि देहधारी यातला फरक दाखवून दिला, जेणेकरून वैराग्याची जाणीव निर्माण व्हावी.
ज्ञस्याज्ञस्य च देहस्य यावज्जीवम् अयं क्रमः । लोकवद् व्यवहारो यत् सक्त्यासक्त्याथ वा सदा
ज्ञानी असो वा अज्ञानी, देहाचा हा प्रवास आयुष्यभर असाच चालतो; जसा जगात प्रत्येकाचा व्यवहार त्याच्या सामर्थ्यानुसार किंवा असमर्थ्यानुसार नेहमीच घडतो.
ये परिज्ञातगतयो ये चाज्ञाः पशुधर्मिणः । लोकसंव्यवहारेषु ते स्थिता वनजालवत्
ज्यांना वस्तूंची खरी ओळख आहे आणि जे अज्ञानाने प्राणीधर्माने वागतात, हे दोघेही या जगातील व्यवहारात जणू कमळ जाळ्यात अडकले आहे तसेच राहतात.