न तथा सुखयन्त्य् अन्तर् निर्मलामृतवृष्टयः । यथा प्रहर्षयन्त्य् एता महताम् एव दृष्टयः
मनातल्या निर्मळ अमृतासारख्या वर्षा जरी आनंद देत असल्या, तरी थोर व्यक्तींचं प्रत्यक्ष दर्शन झाल्याचा आनंद त्याहून मोठा असतो.
चरणाभ्याम् इमं देशं भवन्तौ भूरितेजसौ । कौ पवित्रितवन्तौ नश् शशाङ्कार्काव् इवाम्बरम्
तुमच्या तेजस्वी पावलांनी हे स्थान पवित्र केलं आहे — जसं चंद्र आणि सूर्य आकाश शुद्ध करतात.
इत्य् उक्तवन्तं प्रोवाच भृगुर् जन्मान्तरात्मजम् । स्मरात्मानं प्रबुद्धो ऽसि नाज्ञो ऽसीति रघूद्वह
असं त्याने म्हटल्यावर भृगुंनी आपल्या मागील जन्मातील पुत्राला सांगितलं — 'स्वतःला आठव, तू जागृत झालेला आहेस, अज्ञानी नाहीस, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा.'
प्रबोधितो ऽसौ भृगुणा जन्मान्तरदशा निजाः । मुहूर्तमात्रं सस्मार ध्यानोन्मीलितलोचनः
भृगुंनी जागृत केल्यावर त्याने ध्यानावस्थेत डोळे उघडून क्षणभर आपले मागील जन्मातील अनुभव आठवले.
अथासौ विस्मयस्मेरमुखो मुदितमानसः । वितर्कमन्थरां वाचम् उवाच वदतां वरः
मग त्याचा चेहरा आश्चर्याने फुलला आणि मन आनंदित झालं; तो विचारपूर्वक, शांतपणे बोलू लागला.
जयत्य् अविरतारम्भा नियतिः परमात्मनः । यद्वशाद् इदम् आभोगि जगच्चक्रं विवर्तते
सर्वशक्तिमान परमात्म्याची जी अखंड कार्यरत नियती आहे, तिच्या इच्छेने हे आनंदाने भरलेले जगाचे चक्र फिरते; तिला विजय असो.
ममानन्तान्य् अतीतानि जन्मान्य् अविदितानि ह । तानि तान्तदशाढ्यानि संस्मृतान्य् उचितानि च
माझी पूर्वजन्मे अनंत आणि मला माहीत नसलेली आहेत; त्या त्या अवस्थांनी भरलेली ती जन्मे, योग्य वेळी मला आठवली आहेत.
भुक्तानि बहुकार्याणि विचित्रविभवान्य् अति । दशाफलान्य् अनन्तानि कल्पान्तकलितानि च
मी अनेक प्रकारची कामे केली आहेत, वेगवेगळ्या संपत्तीचा अनुभव घेतला आहे, आणि अनंत अवस्थांचे फळ, कल्पांच्या शेवटापर्यंत, उपभोगले आहे.
दृष्टाः कठिनसंरम्भा विभवोपार्जनभ्रमाः । विहृतं वीतशोकासु चिरं मेरुस्थलीषु च
संपत्ती मिळविण्याच्या कठीण धडपडी आणि मोह मी पाहिले आहेत; आणि मी अनेक वर्षे, दुःखरहितपणे, मेरू पर्वताच्या कड्यांवरही विहार केला आहे.
पीतम् आमोदि मन्दारकुसुमारुणितं पयः । मन्दाकिन्यास् सकल्हारं तटेष्व् अमरभूभृतः
मन्दाकिनीच्या काठी देवांनी मंदारफुलांनी लालसर झालेलं सुगंधी दूध आणि सर्व प्रकारचे स्वादिष्ट पदार्थ आनंदाने प्याले.
भ्रान्तं सन्तानकुञ्जेषु फुल्लहेमलतालिषु । मेरौ कल्पतरुच्छायापुष्पसुन्दरसानुषु
ते कल्पवृक्षांच्या बागांमध्ये, फुललेल्या सोन्याच्या वेलींमध्ये आणि उंच ताडांच्या झाडांमध्ये, मेरू पर्वताच्या छायेत आणि फुलांनी सजलेल्या उतारांवर फिरत होते.
न तद् अस्ति न यद् भुक्तं न तद् अस्ति न यत् कृतम् । न तद् अस्ति न यद् दृष्टम् इष्टानिष्टासु दृष्टिषु
असं काहीच उरलेलं नाही जे त्यांनी उपभोगले नाही, असं काहीच नाही जे केलं नाही, आणि असं काहीच नाही जे पाहिलं नाही—ते सुखद असो वा दुःखद.
ज्ञातं ज्ञातव्यम् अधुना दृष्टं द्रष्टव्यम् अक्षतम् । विश्रान्तो ऽस्मि चिरश्रान्तो गतो मे सकलो भ्रमः
आता जे काही जाणायचं होतं ते सगळं मी जाणलं, जे काही पाहायचं होतं ते सगळं मी पाहिलं, आणि काहीही हानी न होता पाहिलं; मी खूप दमलो होतो, पण आता मला खरी विश्रांती मिळाली आहे आणि माझा सारा भ्रम नाहीसा झाला आहे.
उत्तिष्ठ तात गच्छामः पश्यामो मन्दरस्थिताम् । तां तनुं तावद् आशुष्कां शुष्कां वनलताम् इव
उठा बाळा, आपण जाऊ या आणि मंदार पर्वतावर जी देह पडली आहे, ती आता कोरड्या वेलीसारखी सुकलेली कशी दिसते ते पाहू या.
नासमीहितम् अस्तीह न समीहितम् अस्ति मे । नियते रचनां द्रष्टुं केवलं विहराम्य् अहम्
इथे मला काहीच हवेसे वाटत नाही किंवा काही टाळावे असेही वाटत नाही; मी फक्त नियतीचे खेळ पाहत इकडे तिकडे फिरतो.
किम् इति सुभगम् आर्यसेवितं तत् स्थिरम् अनुयामि मदेकभावबुद्ध्या । तद् अलम् अभिमतामतैर् ममास्तु प्रकृतम् इमं व्यवहारम् आचरामि
जे सज्जनांना आवडते किंवा जे चांगले मानले जाते, ते मी एकरूप मनाने सतत का धरावे? मला जे मत प्रिय आहे ते तसेच राहू दे; मी फक्त माझ्या स्वभावानुसार वागत असतो.
क्रमाद् आकाशम् आक्रम्य निर्गत्याम्बुदकोटरैः । सम्प्रापुस् सिद्धमार्गेण मन्दरं हेमकन्दरम्
हळूहळू आकाशात चढत, ढगांच्या फटीतून जात, ते सिद्धांचा मार्ग धरून सोन्याच्या गुंफांनी नटलेल्या मंदार पर्वतावर पोहोचले.
अधित्यकायां तस्याद्रेर् आर्द्रपर्णावगुण्ठिताम् । ददर्श भार्गवश् शुष्कां पूर्वजन्मोद्भवां तनुम्
त्या पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या शेतात भृगुने ओलसर पानांनी झाकलेली, पूर्वजन्मीची, सुकलेली देह पाहिली.
उवाच चेदं हे तात तन्वी तनुर् इयं हि सा । या त्वया सुखसम्भोगैः पुरा समभिलालिता
तो म्हणाला, 'हे तात, हीच ती सडपातळ देह आहे, जी पूर्वी तुझ्या सुखाच्या संगतीने तू फार जपली होतीस.'
इयं सा मत्तनुर् यस्या मन्दारकुसुमोत्करैः । रचिताश् शीतलाश् शय्या मेरूपवनभूमिषु
हीच ती उन्मत्त देह आहे, जिच्यासाठी मेरूच्या बागेतील भूमीवर मंदार फुलांच्या राशीने थंड शय्या तयार केल्या जात.
इयं सा मत्तनुर् मत्तदेवस्त्रीगणलालिता । सरीसृपमुखक्षुण्णा पश्य शेते धरातले
हीच ती उन्मत्त देह आहे, जी पूर्वी देवांगनांच्या संगतीने लाडावली गेली होती, तीच आता सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या तोंडाने चिरडली जाऊन जमिनीवर पडली आहे, पाहा.
नन्दनोद्यानषण्डेषु मम तन्वा ययानया । चिरं विलसितं सेयं शुष्ककङ्कालतां गता
माझ्या या देहाने नंदनवनाच्या बागांमध्ये कित्येक दिवस आनंद घेतला; पण आता तीच देह सुकून फक्त हाडांचा सांगाडा उरला आहे.
सुराङ्गनाङ्गसंसङ्गाद् उत्तुङ्गानङ्गरङ्गया । चेतोवृत्त्या रहितया तन्वेह मम शुष्यते
स्वर्गातील सुंदर स्त्रियांच्या संगतीत, सुखाच्या भरात मन गुंतले होते; पण आता त्या आठवणी नसल्याने माझा हा देह इथे सुकून गेला आहे.
तेषु तेषु विलासेषु तासु तासु दशासु च । तथा ता भावना बद्ध्वा कथं स्वस्थो ऽसि देहक
त्या त्या आनंदांमध्ये आणि वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये, अशा विचारांनी स्वतःला बांधून घेतलेस; मग आता, देहा, तू कसा शांत आहेस?
हा तनो क्वावभग्नासि तापसंशोषम् आगता । करङ्कतां प्रयातासि मां भावयसि दुर्भगे
अरे देहा, कुठे पडला आहेस? आता तपाच्या कडकडीत सुकून गेलास; सांगाडा झालास आणि दुर्दैवी मला विचार करायला लावतोस.
देहेनाहं विलासेषु येनैव मुदितो ऽभवम् । कङ्कलताम् उपगतात् तस्माद् एव बिभेम्य् अहम्
या देहाने मी कधी सुखात रमलो होतो, पण आता हाच देह कंकाळासारखा झाल्यामुळे मला त्याची भीती वाटते.
ताराजालसमाकारो यत्र हारो ऽभवत् पुरा । ममोरसि निलीयन्ते पश्य तत्र पिपीलकाः
पूर्वी माझ्या छातीवर ताऱ्यांच्या झुंडीप्रमाणे हार झळकत होता, पण आता तिथे मुंग्या घर करत आहेत, पाहा.
द्रवत्काञ्चनकान्तेन लोभं नीता वराङ्गनाः । येन मद्वपुषा तेन पश्य कङ्कलतोह्यते
माझ्या देहाच्या सोन्यासारख्या तेजामुळे सुंदर स्त्रिया आकर्षित होत असत, पण आता हेच शरीर कंकाळासारखं होऊन उपहासाचा विषय झालं आहे, पाहा.
पश्येमे विततास्येन तापसंशुष्ककृत्तिना । मत्कङ्कालकुवक्त्रेण वित्रास्यन्ते वने मृगाः
माझ्या मोठ्या उघड्या तोंडामुळे आणि तपामुळे सुकलेल्या कातड्यामुळे, माझ्या कंकाळाच्या भीषण चेहऱ्याला जंगलातील प्राणी घाबरतात, पाहा.
पश्यातिसंशुष्कतया शवोदरदरी मम । प्रकाशार्कांशुजालेन विवेकेनेव शोभते
माझ्या मृतदेहाच्या पोटातील कोरडेपणामुळे ती पोकळी इतकी उजळली आहे की, जणू काही तिथे सूर्यकिरणांचा प्रकाश पडला आहे, किंवा जणू विवेकाचा तेजच तिथे चमकत आहे.