अस्योड्डामरलीलस्य दूरास्तसकलापदः । संसारे राजपुत्रस्य कालस्याकलितौजसः
या भव्य नाटकाच्या सर्व हालचाली या जगातल्या राजपुत्रापासून दूरच राहतात, कारण त्याची शक्ती अजून काळाने मोजलेलीच नाही.
अस्मिन्न् आचरतो दीनैर् मुग्धैर् भूतमृगव्रजैः । आखेटकं जर्जरिते जगज्जङ्गलजालके
या जगाच्या अस्तित्वाच्या दाट जंगलात, तो जेव्हा गोंधळलेल्या, दुःखी जीवांच्या कळपात वावरतो, तेव्हा हे जग थकून गेलेले शिकार करण्याचे मैदानच बनते.
एकदेशोल्लसच्चारुवडवानलपङ्कजा । क्रीडापुष्करिणी रम्या कल्पकालमहार्णवः
कुठेतरी समुद्राच्या तळाशी सुंदर अग्नीचे कमळ उमलते; हेच त्या खेळाच्या रम्य सरोवरासारखे आहे, जणू कल्पकालाचा विशाल सागर.
कटुतिक्ताम्ब्लभूताढ्यैस् सदधिक्षीरसागरैः । तैर् एव तैः पर्युषितैर् जगद्भिः कालवर्तनम्
हे जग काळाच्या प्रवाहात अशा जीवांनी भरलेले आहे, जे आंबट, कडू आणि खारट अशा अस्तित्वाच्या समुद्रात दीर्घकाळ राहून जुने झाले आहेत.
चण्डी चतुरसञ्चारा सर्वमातृगणान्विता । संसारवनविन्यस्तनरैणाकर्षणी वृकी
ती भयंकर, सर्व दिशांना फिरणारी, सर्व मातृगणांसह असलेली, संसाराच्या जंगलात माणसांच्या हरणांना ओढणारी एक लांडगा आहे.
पृथ्वी करतले पृथ्वी पानपात्री रसान्विता । कमलोत्पलकल्हारलोलजालकमालिता
तिच्या हातावर पृथ्वी आहे, पृथ्वीच तिचे प्याले आहे, ते चवीने भरलेले आहे, आणि कमळ, पाण्यातील कमळ, फुलांच्या माळांनी सजलेले आहे.
विरावी विकटास्फालो नृसिंहो भुजपञ्जरे । सटाविकटपीनांसः कान्तः क्रीडाशकुन्तकः
गर्जना करणारा, प्रचंड झडप घालणारा, भुजांच्या पिंजऱ्यातला नरसिंह, जाडजूड अयाळ असलेला, तो प्रिय खेळकर पक्षी आहे.
अलाबुवीणामधुरश् शरद्व्योमामलच्छविः । देवः किल महाकालो लीलाकोकिलबालकः
कुम्हड्याच्या वीणेच्या गोड आवाजासारखा, शरद ऋतूच्या आकाशासारखा निर्मळ तेज असलेला, तो देव म्हणजेच महाकाळ, खेळकर कोकिळाचा बालक आहे.
अजस्रस्फूर्जिताकारो वान्तदुःखशराशनिः । अभावनामकोदण्डः परिस्फुरति सर्वतः
सतत गर्जना करणारी, दुःखाच्या बाणांना फेकून देणारी, 'अभावना' नावाचा धनुष्य हातात असलेली ही शक्ती सर्वत्र स्पंदन करत असते.
अनुत्तमस्फुरितविलासवर्धितो भ्रमन् हरन् परिविलसन् विदारयन् । जरज्जगज्जरढविलोलमर्कटः परिस्फुरद्वपुर् इह काल ईहते
सर्वोच्च स्पंदनाच्या खेळाने वाढलेला, भटकणारा, पकडणारा, घोळणारा, फाडणारा, हा वृद्ध, जगाने थकलेला, अस्वस्थ माकड — म्हणजेच काळ — इथे आपल्या देहाला सतत हलवत असतो.
अत्रैव दुर्विलासानां चूडामणिर् इवापरः । करोत्य् अस्तीति लोकेन दैवं कालश् च कथ्यते
इथे या कठीण सुखांमध्ये आणखी एक रत्न उगवतं; लोक त्याला 'दैव' आणि 'काळ' असं म्हणतात, आणि तेच सर्व काही करतं असं मानतात.
क्रियामात्राद् ऋते यस्य स्वपरिस्पन्दरूपिणः । नान्यद् आलक्ष्यते रूपं कर्मणो न समीहितम्
फक्त कृतीशिवाय, ज्याचं स्वरूप स्वतःच्या स्पंदनातच आहे अशा कर्माचं दुसरं कोणतंही रूप दिसत नाही; त्यात कोणताही ठरवलेला हेतू सापडत नाही.
तेनेयम् अखिला भूतसन्ततिर् नित्यपेलवा । तापेन हिममालेव नीता विधुरतां भृशम्
यामुळे सर्व सृष्टीतील जीवसृष्टी नेहमीच अशक्त राहते, जणू काही उन्हात बर्फ वितळून जातो तशी ती दुःखात लोटली जाते.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगदाभोगिमण्डलम् । तत् तस्य नर्तनागारम् इहासाव् अभिनृत्यति
हे जग, जे काही आपण पाहतो, जे सुखभोगाचं क्षेत्र आहे, ते त्याचं नृत्यगृह आहे; इथेच तो आनंदाने नाचतो.
तृतीयं च कृतान्तेति नाम बिभ्रत् सुदारुणम् । कापालिकवपुर् मत्तं दैवं जगति नृत्यति
तिसरं, 'मृत्यू' हे भयंकर नाव धारण करून, कवटी धारण केलेल्या देहात, नशेत बुडालेलं ते दैव जगात नाचत असतं.
नृत्यतो हि कृतान्तस्य नितान्तम् अविरामिणः । नित्यं नियतिकान्ताया मुने परमकामिनः
म्हणून, हे मुनी, मृत्यू अखंडपणे, आपल्या प्रिय नियतीसह, जगात सतत नाचत असतो; तोच खरा सर्वोच्च प्रियकर आहे.
शेषश् शशिकलाशुभ्रो गङ्गावाहश् च तौ त्रिधा । उपवीते अवीताभे उभे संसारवक्षसि
शेवटचा भाग, जो चंद्रकोरीसारखा निर्मळ आहे, आणि गंगा वाहणारा, हे दोघेही तीन रूपांनी, संसाराच्या छातीवर जणू पवित्र जणऊसारखे, दोन्ही जणऊ आणि जणऊ नसल्याच्या तेजाने तिथे उजळतात.
चन्द्रार्कमण्डले हेमकटके करमूलयोः । लीलासरसिजं हस्ते ब्राह्मं ब्रह्माण्डकर्णिकम्
चंद्र आणि सूर्याचे गोल, हाताच्या मुळाशी सोन्याचे कडे, हातात खेळणारे कमळ, आणि विश्वाच्या गर्भातील दिव्य कमळाचे हृदय—हे सर्व त्या रूपाला शोभा आणतात.
ताराबिन्दुचितं लोलपुष्करावर्तपल्लवम् । एकार्णवपयोधौतम् एकम् अम्बरम् अम्बरम्
ताऱ्यांनी आणि थेंबांनी सजलेले, हलणाऱ्या कमळाच्या पाकळ्यांनी सुशोभित, एकाच महासागराच्या पाण्याने धुतलेले—हे एकच आकाश, फक्त आकाश आहे.
एवंरूपस्य तस्याग्रे नियतिर् नित्यकामिनी । अनस्तमितसंरम्भम् आरम्भैः परिनृत्यति
अशा रूपासमोर, नेहमीच काहीतरी हवे असलेली नियती, कधीही न संपणाऱ्या उत्साहाने, नवनवीन सुरुवातींसह, नित्य नृत्य करत राहते.
तस्या नर्तनलोलाया जगन्मण्डपकोटरे । अरुद्धस्पन्दरूपाया आगमापायचञ्चुरे
जगाच्या या मंडपाच्या कुशीत, नृत्यात रमणारी, येण्या-जाण्याच्या घडामोडींनी नेहमीच हलणारी आणि कोणत्याही बंधनात न अडकणारी तिची रूपं आहे.
चारुभूषणम् अङ्गेषु देवलोकान्तरावली । आपातालं नभो लम्बं कवरीमण्डलं बृहत्
तिच्या अंगावरील सुंदर दागिने म्हणजे देवांच्या जगांची माळ आहे; तिच्या केसांचा मोठा गुच्छ आकाशातून थेट पाताळापर्यंत लोंबकळतो.
नरकाली च मञ्जीरमाला कलकलाकुला । प्रोता दुष्कृतसूत्रेण पातालचरणे चला
नरकांची घुंघरांची माळ, जी किलबिल आवाज करत असते, ती वाईट कर्मांच्या दोऱ्यावर ओवली आहे आणि पाताळातील तिच्या पायावर थरथरते.
कस्तूरिकातिलककं क्रियासख्योपकल्पितम् । चित्रितं चित्रगुप्तेन यामे वदनपट्टके
तिच्या कपाळावरचं कस्तुरीचं टिळक, हे विधींचा मित्र असलेल्या चित्रगुप्तानं रात्रीच्या वेळी तिच्या कपाळाच्या पट्ट्यावर रंगवलेलं आहे.
कालीरूपम् उपस्थाय कल्पान्तेषु क्रियाकुलम् । नृत्यत्य् एषा पुनर् देवी स्फुटच्छैलघनारवम्
कल्पाच्या शेवटी, काळीचे रूप धारण करून ही देवी उर्जेने भरून नाचू लागते, तिच्या गजराचा आवाज डोंगरांच्या कड्यांवर घुमतो.
पश्चात्प्रलम्बविभ्रान्तकौमाररथबर्हिभिः । नेत्रत्रयबृहद्रन्ध्रभूरिभाङ्कारभीषणैः
तिच्या मागे, पिसांच्या रथांनी सजलेले, तरुणपणाने भरलेले रथ झुलतात, आणि तिच्या तीन डोळ्यांतून मोठ्या, भयानक नजरेने ती सर्वांना भयभीत करते.
लम्बलोलशरच्चन्द्रवितीर्णहरमूर्धजैः । उच्चरच्चारुमन्दारगौरीकवरिचामरैः
तिचे केस शरद ऋतूच्या चंद्रप्रकाशासारखे मोकळे व लांब पसरले आहेत; ती सुंदर मंदार फुले आणि गौरिकेचे पांढरे चामरे हातात घेऊन फिरवते.
उत्ताण्डवाचलाकारभैरवोदरतुम्बकैः । रणत्सहस्ररन्ध्रेन्द्रदेहभिक्षाकपालकैः
ती भैरवाच्या पोटासारख्या आकाराच्या ढोलांचा आवाज करत नाचते, आणि इंद्राच्या शरीरातील हजारो छिद्र असलेल्या कवटींना वाजवते.
शुष्का शरीरखट्वाङ्गभङ्गैर् आपूरिताम्बरम् । भाययत्य् आत्मनात्मानम् अपि कृष्णैर् घनासितम्
कोरड्या, तुटलेल्या शरीरांचे आणि गदांचे तुकडे आकाशभर पसरले आहेत; ती स्वतःसुद्धा, स्वतःच्या नजरेत, दाट काळ्या ढगांसारखी काळी दिसते.
विश्वरूपशिरश्चक्रचारुपुष्करमालया । ताण्डवेषु विवल्गन्ती महाकल्पेषु राजते
संपूर्ण विश्वाच्या डोक्यांपासून बनवलेल्या चक्रांच्या आणि कमळांच्या माळांनी सजलेली, ती महाकल्पांच्या नृत्यात फिरताना तेजाने झळकत असते.