बहुसुखदुःखकटङ्कटा क्रियेयं परमपदास्मरणात् समागतेह । परमपदावगमात् प्रयाति नाशं विहगपतिस्मरणाद् विषव्यथेव
ही क्रिया अनेक सुखदुःखांनी भरलेली असते, ती परमपदाची आठवण झाल्यामुळे निर्माण होते. परमपदाची खरी ओळख झाली की, ती नष्ट होते, जशी पक्ष्याचं नाव आठवल्यावर विषाची वेदना नाहीशी होते.
मध्याज् जितमनोमोहा दृष्टलोकपरावराः । जीवन्मुक्ता भ्रमन्तीह यक्षगन्धर्वकिन्नराः
मधल्या ठिकाणी, ज्यांनी मनाचा मोह जिंकला आहे आणि जगातील वरखालीपण पाहिलं आहे, असे जीवन्मुक्त यक्ष, गंधर्व आणि किन्नर इथे मुक्तपणे वावरतात.
अन्ये तु काष्ठकुड्याभा मूढास् स्थावरतां गताः । अपरिक्षीणमोहास् ते किं तेषां प्रविचार्यते
इतर काही जण लाकडासारखे किंवा भिंतीसारखे मूढ असून, स्थावर अवस्थेला पोहोचले आहेत. त्यांचा मोह अजून संपलेला नाही—त्यांच्याबद्दल काय विचार करायचा?
लोके प्रबुध्यमानानां भूतानाम् आत्मसिद्धये । विहरन्तीह शास्त्राणि कल्पितान्य् उचितात्मभिः
या जगात जे जीव आत्मसाक्षात्काराकडे जागृत होत आहेत, त्यांच्यासाठी इथे असलेली शास्त्रं योग्य मनाच्या लोकांनी रचलेली आहेत.
सम्प्रबुद्धाशया ये तु दुष्कृतानां परिक्षये । तेषां शास्त्रविचारेषु निर्मला धीः प्रवर्तते
ज्यांची इच्छा खरोखरच जागृत झाली आहे आणि ज्यांचे दुष्कृत्य संपले आहेत, त्यांची बुद्धी शास्त्रांचा विचार करताना निर्मळ होते.
विलीयते मनोमोहस् सच्छास्त्रप्रविचारणात् । नभोविहरणाद् भानोश् शार्वरं तिमिरं यथा
सत्य शास्त्रांचा खोल अभ्यास केल्याने मनाचा भ्रम नाहीसा होतो, जसं आकाशात सूर्य फिरल्यावर रात्रीचं अंधार नाहीसा होतो.
अक्षीयमाणं हि मनो मोहायैव न सिद्धये । नीहार इव सञ्छाद्य वेताल इव वल्गति
जे मन विरघळत नाही, ते फक्त भ्रमासाठीच असतं, आत्मसाक्षात्कारासाठी नाही; ते धुक्यासारखं झाकून टाकतं आणि वेताळासारखं भटकतं.
सर्वेषाम् एव भूतानां सुखदुःखार्थभाजनम् । शरीरं मन एवेह न तु मांसमयं मुने
मुनिवर, सर्व जीवांना सुखदुःखाचा अनुभव देणारे हे मनच आहे; मांसाने बनलेले शरीर नव्हे.
यो ऽयं मांसास्थिसङ्घातो दृश्यते चाधिभौतिकः । मनोविकल्पितं विद्धि न देहः पारमार्थिकः
हा मांस आणि हाडांचा जो देह आपण पाहतो, तो मनानेच निर्माण झालेला आहे; खऱ्या अर्थाने शरीर अस्तित्वात नाही.
मनश्शरीरेण तव पुत्रो यत् कृतवान् मुने । तद् एव प्राप्तवान् आशु वयं नात्रापराधिनः
मुनिवर, तुझ्या मुलाने मन आणि शरीराने जे काही केले, त्याचे फळ त्याला लगेच मिळाले; यात आमचा काहीही दोष नाही.
स्वया वासनया लोको यद् यत् कर्म करोति यः । स तथैव तद् आप्नोति नेतरस्यात्र कर्तृता
जगातील प्रत्येक जण आपल्या इच्छेनुसार जे कर्म करतो, त्याचेच फळ त्याला मिळते; यात दुसऱ्याचा काहीही सहभाग नसतो.
नानुसंहितम् अन्तर् यन् मनोवासनया स्वया । को नाम भुवने सो ऽस्ति तत् कर्तुं यस्य शक्तता
ज्याच्या मनात आपली इच्छा किंवा प्रवृत्तीच नाही, अशा गोष्टी कोण करू शकतो? या जगात असा कोण आहे ज्याच्याकडे मनाच्या ओढीशिवाय काही साध्य करण्याची ताकद आहे?
ये स्वर्गनरकाभोगा यास् स्वर्गनरकैषणाः । स्वमनोमननेन्दोस् स निष्ष्यन्दो मान्द्यदुःखदः
स्वर्ग किंवा नरकातील सर्व सुखदुःख, आणि त्यांची इच्छा, हे सगळं आपल्या मनातूनच निर्माण होतं. याचा शेवटी परिणाम म्हणजे सुस्ती आणि दुःखच मिळतं.
बहुनात्र किम् उक्तेन शब्दसन्दर्भकारिणा । उत्तिष्ठ भगवन् यामो यत्र ते तनयस् स्थितः
इथे जास्त शब्दांचा वापर करून काय सांगायचं? उठ, भगवंत, आपण तुझ्या मुलगा जिथे आहे तिथे जाऊया.
सर्वं चित्तशरीरेण भुक्त्वा शुक्रः क्षणाद् इह । अद्येन्दुरश्मिसङ्घट्टात् समङ्गातापसस् स्थितः
मनाच्या देहाने सर्व काही अनुभवून, शुक्र क्षणातच इथे आला आहे. आज चंद्रकिरणांच्या संगतीमुळे तो सूर्याच्या उष्णतेत स्थिर झाला आहे.
तत्प्राणपवनश् चित्त्वयुक्त इन्द्वंशुगः फलम् । अवश्यायतया भूत्वा वीर्यत्वेन नरस् स्थितः
तो प्राणवायू, मनाशी एकरूप होऊन, चंद्राच्या किरणांचं फळ घेऊन, पावसासारखा बनतो आणि पुरुषात सामर्थ्य म्हणून उभा राहतो.
इत्य् उक्त्वा भगवान् कालो हसन्न् इव जगद्गतीः । हस्ताद् धस्तेन जग्राह भृगुम् इन्दुम् इवांशुमान्
असं सांगून, भगवंत काळ जणू जगाच्या गतींकडे हसत, भृगूंचा हात हातात घेतो, जसं सूर्य चंद्रकिरणाला धरतो.
अहो नु चित्रा नियतेर् व्यवस्थेति वदञ् शनैः । भगवान् भृगुर् उत्तस्थाव् उदयाद्रेर् यथा रविः
"वा! नियतीची व्यवस्था किती अद्भुत आहे," असं हळूच म्हणत, भगवंत भृगू पूर्वेकडील डोंगरावरून उगवणाऱ्या सूर्यासारखे उठले.
तेजोनिधी सुसमसङ्गसमुत्थितौ तौ भातस् तदा वरवने सतमालजाले । तुल्योदयाव् इव नभस्य् अमले विहर्तुम् अभ्युद्यताव् अजलदौ सकलेन्दुसूर्यौ
ते दोघं तेजाचा खजिना जणू एकत्र उगवले, त्या सुंदर वनात काळ्या तमाळाच्या झाडांच्या गर्दीत चमकत होते, स्वच्छ आकाशात एकत्र उगवणाऱ्या पूर्ण चंद्र आणि सूर्याप्रमाणे, जल आणि मेघांनी भरलेले, विहाराला सज्ज झाले होते.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिने असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, संध्याकाळच्या मऊ सूर्यकिरणांसोबत स्नानासाठी निघाले.
तौ शैलाद् अवरोहन्तौ दृष्टवन्तौ महाद्युती । नवहेमलताजालकुञ्जसुप्तान् नभश्चरान्
ते दोघे डोंगरावरून खाली उतरत असताना, त्यांनी नव्या सोन्याच्या वेलींनी भरलेल्या कुंजात झोपलेल्या तेजस्वी देवांना पाहिले.
वल्लीवलयदोलाभिः क्रीडन्तीर् गगनाङ्गनाः । हरिणीमुग्धमुग्धाक्षिप्रेक्षितस्मारितोत्पलाः
आकाशातील सुंदर स्त्रिया वेलींनी बनवलेल्या कंगणांनी आणि झुल्यांवर खेळत होत्या, त्यांचे निरागस डोळे हरिणासारखे होते आणि त्यांच्या मोहक नजरेने कमळांची आठवण येत होती.
सिंहान् अध्यासितोत्तुङ्गशिलाशकलविष्टरान् । धृताकारान् इवोत्साहान् हेलादृष्टजगत्त्रयान्
त्यांनी उंच खडकांच्या तुकड्यांवर बसलेले सिंह पाहिले, जे उत्साहाचे मूर्तिमंत रूप वाटत होते आणि ते तिन्ही जगांकडे सहजतेने पाहत होते.
तालोत्ताललतान्यस्तहस्तान् हस्तिघटापतीन् । मदावलेपनिद्रालून् मदान् मूर्तिम् इवास्थितान्
त्यांनी पाहिले की हत्तींचे प्रमुख, आपल्या हातांनी ताडाच्या आणि वेलींना टेकून, मद्यामुळे झोपाळलेले आणि गर्वाने भरलेले जणू मूर्तिमंत अहंकारासारखे उभे होते.
पुष्पकेसररक्ताङ्गपवनारुणवालधीन् । चञ्चलांश् चमरांश् चारु भूभृन्मङ्गलचालितान्
त्यांनी पाहिले की कमळाच्या परागामुळे आणि वाऱ्यामुळे अंग लाल झालेल्या, सुंदर आणि फडफडणाऱ्या शेपटीने पृथ्वीवर शुभ वळणांनी फिरणाऱ्या चामरांचा समूह आहे.
कृताजस्रपतत्पुष्पधारासारनिमज्जनान् । भ्रमरान् सर्जखर्जूरशाखाशरणतां गतान्
त्यांनी पाहिले की सतत पडणाऱ्या फुलांच्या सरींमध्ये न्हालेल्या भुंगे, सरज आणि खजुराच्या फांद्यांमध्ये आसरा घेत आहेत.
परस्परफलाघातक्ष्वेडाविजितकीचकान् । धातुपाटलसद्वक्त्रान् मर्कटान् अटनोत्कटान्
त्यांनी पाहिले की एकमेकांवर फळे फेकत मोठ्या आवाजात आरडाओरडा करणारे, खडकांच्या रंगाने तोंड रंगवलेले, आणि किचकांना हरवणारे, असे भटकंती करणारे भयंकर माकडे आहेत.
लतावितानसञ्छन्नसानूपवनमन्दिरान् । सिद्धान् अमरनारीभिर् मन्दारकुसुमाहतान्
डोंगराच्या उतारांवर, बगिच्यांमध्ये आणि वेलांनी झाकलेल्या राजवाड्यांत, सिद्ध पुरुष देवांगनांच्या संगतीत, मंदार फुलांनी सजलेले रम्य दृश्य दिसते.
धातुपाटलनिर्वारिपयोदपटसंवृतान् । तटान् अजनसंसर्गान् बौद्धान् प्रव्राजितान् इव
खनिजांच्या थरांनी आणि ढगांच्या पांघरूणाने झाकलेली काठे, जिथे कुणाचाही वावर नाही, जणू काही संसाराचा त्याग केलेले बौद्ध भिक्षू तिथे आहेत.
सरितः कुन्दमन्दारपिनद्धलहरीघटाः । सागरोत्कतयेवात्तमधुमासप्रसाधनाः
जाई आणि मंदार फुलांच्या गुच्छांनी बांधलेल्या लाटांनी भरलेल्या नद्या, जणू समुद्राने त्यांना कवेत घेतले आहे, वसंताच्या ताजेपणाने त्या सजल्या आहेत.