काश्चिच् चलाननमृगगृध्रवञ्जुलकादयः । स्फुरन्ति गिरिकुञ्जेषु वेलावनतटेष्व् इव
काही जण, जसे की चंचल चेहऱ्याचे हरण, गिधाडे, वानर आणि इतर, डोंगराच्या दाट झाडीत, जणू लाटांनी वाकलेल्या किनाऱ्यावर असल्यासारखे, प्रकट होतात.
सुदीर्घजीविताः काश्चित् काश्चिद् अत्यल्पजीविताः । स्वतुच्छभावनात् तुच्छात् काश्चित् तुच्छशरीरिकाः
काहींचे आयुष्य फारच लांब असते, काहींचे फारच थोडे असते; स्वतःच्या रिकाम्या कल्पनांमुळे काहींची शरीरं अगदी क्षुल्लक असतात.
संसारस्वप्नसंरम्भे काश्चित् स्थैर्येण भाविताः । स्वविकल्पहताः काश्चिच् छङ्कन्ते सुस्थिरं जगत्
संसाराच्या स्वप्नसदृश गोंधळात काहीजण स्थिर राहतात; तर काहीजण स्वतःच्या कल्पनांनी ग्रासलेले, हे जग खरंच स्थिर आहे का याबद्दल शंका घेतात.
अल्पाल्पभावनाः काश्चिद् दैन्यदोषवशीकृताः । कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् इति दुःखैर् दृढीकृताः
काही लोकांची विचारसरणी अगदी क्षुल्लक आणि मर्यादित असते. ते दुःखाच्या दोषांनी जणू बांधलेले असतात. 'मी खूपच कृश आहे, फारच दुःखी आहे, आणि अज्ञानी आहे' असे समजून, ते आपल्या दुःखात अधिकच घट्टपणे अडकून पडतात.
काश्चित् स्थावरतां याताः काश्चिद् देवत्वम् आगताः । काश्चित् पुरुषतां प्राप्ताः काश्चिद् दानवतां गताः
काहींना स्थावर अवस्थाही मिळते, काहींना देवपद मिळते, काहींना मनुष्यत्व प्राप्त होते, तर काही दानवपदाला पोहोचतात.
काश्चित् स्थिता जगति कल्पशतान्य् अनल्पाः काश्चिद् व्रजन्ति परमं पुरुषं सुशुद्धाः । ब्रह्मार्णवात् समुदिता लहरीविलोलाश् चित्संविदो हि मननापरनामवत्यः
काहीजण या जगात असंख्य कल्पेपर्यंत राहतात, तर काही शुद्ध लोक परम पुरुषाकडे जातात. ब्रह्माच्या महासागरातून निर्माण झालेल्या, जणू तरंगांसारख्या चैतन्यस्वरूप असतात, आणि त्यांना मननात मग्न राहणारे असे ओळखले जाते.
मिथ्याभावनया ब्रह्मन् स्वविकल्पकलङ्किताः । न ब्रह्म वयम् इत्य् अन्तर्निश्चयेन ह्य् अधोगताः
हे ब्रह्मन्, चुकीच्या कल्पनांनी आणि स्वतःच्या मनाच्या रंगांनी माखलेले, 'आपण ब्रह्म नाही' असा ठाम विचार करून, हे लोक अधःपात होतात.
ब्रह्मणो व्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मार्णवगता अपि । भावयन्त्यो विमुह्यन्ति भीमासु भवभूमिषु
ब्रह्मापासून वेगळं काही आहे असं जे लोक मनाशी धरतात, जरी ते ब्रह्माच्या सागरात बुडालेले असले तरी, या भयानक संसाराच्या क्षेत्रात ते गोंधळतात.
या एतास् संविदो ब्राह्म्यो मुने नैककलङ्किताः । एतत् तत् कर्मणां बीजम् अथ कर्मैव विद्धि वा
मुनिवर, या अनेक प्रकारे निर्मळ आणि शुद्ध ब्रह्मचेतना म्हणजेच सर्व कर्मांचं मूळ बीज आहे; किंवा हेच कर्म आहे असं समज.
सङ्कल्परूपयैवान्तर् मुने कलनयैतया । कर्मजालकरञ्जानां बीजमुष्ट्या करालया
मुनिवर, या अंतर्गत कल्पनाशक्तीमुळेच कर्माच्या जाळ्याचं बीज घट्ट होतं आणि ते कर्माचं दाट जाळं तयार करतं.
इमा जगति विस्तीर्णे शरीरोपलपङ्क्तयः । तिष्ठन्ति परिवल्गन्ति रुदन्ति च हसन्ति च
या विशाल जगात, शरीरधारी जीवांच्या रांगा उभ्या राहतात, इकडेतिकडे फिरतात, रडतात आणि हसतात.
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्पन्दनैः पवनो यथा । उल्लसन्ति नियच्छन्ति म्लायन्ति विहसन्ति च
ब्रह्मदेवापासून गवताच्या पातीपर्यंत सर्व जण, वाऱ्याच्या हालचालीसारखे, कधी आनंदी होतात, कधी स्वतःला आवरतात, कधी कोमेजतात, तर कधी हसतात.
ता एताः काश्चिद् अत्यच्छा यथा हरिहरादयः । काश्चिद् अल्पविमोहस्था यथोरगनरामराः
यापैकी काही अगदी निर्मळ असतात, जसे हरि, हर आणि इतर; काहींना थोडा मोह असतो, जसे साप, माणसं आणि देव.
काश्चिद् अत्यन्तमोहस्था यथा तरुतृणादयः । काश्चिद् अज्ञानसम्मूढाः क्रिमिकीटत्वम् आगताः
काहींना फार मोठा मोह असतो, जसे झाडं आणि गवत; तर काही अज्ञानामुळे पूर्णपणे गोंधळलेले असतात आणि किडे-मुंग्यांसारखे जन्म घेतात.
काश्चित् तृणवद् उह्यन्ते दूरे ब्रह्ममहोदधेः । अप्राप्तभूमिका एता यथोरगनरादयः
काहीजण गवताच्या पात्यासारखे वाहून जातात आणि ब्रह्माच्या महासागरापासून दूर राहतात; हे अजून योग्य अवस्थेला पोहोचलेले नसतात, जसे साप आणि माणसं.
तटमात्रं समालोक्य काश्चित् खेदम् उपागताः । जाताजाता निखन्यन्ते कृतान्तजरदाखुना
काही जण किनाऱ्याला फक्त पाहूनच थकून जातात; जन्मलेले आणि अजून न जन्मलेले सगळेच मृत्यूच्या वयोमानाच्या नखांनी गाडले जातात.
काश्चिद् अन्तरम् आसाद्य ब्रह्मतत्त्वमहाम्बुधेः । गतास् तत्ताम् अशोकाय हरिब्रह्महरादिकाः
काही जण ब्रह्मतत्त्वाच्या महासागरातील अंतर गाठून त्या पार गेले आहेत, तेथे त्यांना हरि, ब्रह्मा, हर यांच्यासह दुःखाचा स्पर्शही होत नाही.
अल्पमोहान्विताः काश्चित् तम् एव ब्रह्मवारिधिम् । अदृष्टरागरोगौघम् अवलम्ब्य व्यवस्थिताः
काही जण थोड्याशा मोहाने ग्रासलेले असून, ते त्या ब्रह्माच्या सागरातच राहतात आणि अदृश्य वासना व रोग यांच्या लाटांपासून दूर असतात.
काश्चिद् भोक्तव्यजन्मौघा भुक्तजन्मौघकोटयः । वन्ध्याः प्रकाशतामस्यस् संस्थिता भूतजातयः
काही जण उपभोगायच्या जन्माच्या लाटा आहेत, काहींनी असंख्य जन्म भोगले आहेत; आणि जे अंधाराच्या प्रकाशात स्थिर आहेत, ती सर्व भुते निष्फळ आहेत.
काश्चिद् ऊर्ध्वाद् अधो यान्ति तथाधस्तान् महत् पदम् । ऊर्ध्वाद् ऊर्ध्वतरं काश्चिद् अधस्तात् काश्चिद् अप्य् अधः
काही जण खालीवरून वर जातात, तसेच काही खालून मोठ्या स्थानाकडे जातात. काही जण वरच्यावर चढत राहतात, तर काही अजून खाली खाली जातात.
बहुसुखदुःखकटङ्कटा क्रियेयं परमपदास्मरणात् समागतेह । परमपदावगमात् प्रयाति नाशं विहगपतिस्मरणाद् विषव्यथेव
ही क्रिया अनेक सुखदुःखांनी भरलेली असते, ती परमपदाची आठवण झाल्यामुळे निर्माण होते. परमपदाची खरी ओळख झाली की, ती नष्ट होते, जशी पक्ष्याचं नाव आठवल्यावर विषाची वेदना नाहीशी होते.
मध्याज् जितमनोमोहा दृष्टलोकपरावराः । जीवन्मुक्ता भ्रमन्तीह यक्षगन्धर्वकिन्नराः
मधल्या ठिकाणी, ज्यांनी मनाचा मोह जिंकला आहे आणि जगातील वरखालीपण पाहिलं आहे, असे जीवन्मुक्त यक्ष, गंधर्व आणि किन्नर इथे मुक्तपणे वावरतात.
अन्ये तु काष्ठकुड्याभा मूढास् स्थावरतां गताः । अपरिक्षीणमोहास् ते किं तेषां प्रविचार्यते
इतर काही जण लाकडासारखे किंवा भिंतीसारखे मूढ असून, स्थावर अवस्थेला पोहोचले आहेत. त्यांचा मोह अजून संपलेला नाही—त्यांच्याबद्दल काय विचार करायचा?
लोके प्रबुध्यमानानां भूतानाम् आत्मसिद्धये । विहरन्तीह शास्त्राणि कल्पितान्य् उचितात्मभिः
या जगात जे जीव आत्मसाक्षात्काराकडे जागृत होत आहेत, त्यांच्यासाठी इथे असलेली शास्त्रं योग्य मनाच्या लोकांनी रचलेली आहेत.
सम्प्रबुद्धाशया ये तु दुष्कृतानां परिक्षये । तेषां शास्त्रविचारेषु निर्मला धीः प्रवर्तते
ज्यांची इच्छा खरोखरच जागृत झाली आहे आणि ज्यांचे दुष्कृत्य संपले आहेत, त्यांची बुद्धी शास्त्रांचा विचार करताना निर्मळ होते.
विलीयते मनोमोहस् सच्छास्त्रप्रविचारणात् । नभोविहरणाद् भानोश् शार्वरं तिमिरं यथा
सत्य शास्त्रांचा खोल अभ्यास केल्याने मनाचा भ्रम नाहीसा होतो, जसं आकाशात सूर्य फिरल्यावर रात्रीचं अंधार नाहीसा होतो.
अक्षीयमाणं हि मनो मोहायैव न सिद्धये । नीहार इव सञ्छाद्य वेताल इव वल्गति
जे मन विरघळत नाही, ते फक्त भ्रमासाठीच असतं, आत्मसाक्षात्कारासाठी नाही; ते धुक्यासारखं झाकून टाकतं आणि वेताळासारखं भटकतं.
सर्वेषाम् एव भूतानां सुखदुःखार्थभाजनम् । शरीरं मन एवेह न तु मांसमयं मुने
मुनिवर, सर्व जीवांना सुखदुःखाचा अनुभव देणारे हे मनच आहे; मांसाने बनलेले शरीर नव्हे.
यो ऽयं मांसास्थिसङ्घातो दृश्यते चाधिभौतिकः । मनोविकल्पितं विद्धि न देहः पारमार्थिकः
हा मांस आणि हाडांचा जो देह आपण पाहतो, तो मनानेच निर्माण झालेला आहे; खऱ्या अर्थाने शरीर अस्तित्वात नाही.
मनश्शरीरेण तव पुत्रो यत् कृतवान् मुने । तद् एव प्राप्तवान् आशु वयं नात्रापराधिनः
मुनिवर, तुझ्या मुलाने मन आणि शरीराने जे काही केले, त्याचे फळ त्याला लगेच मिळाले; यात आमचा काहीही दोष नाही.