नास्य बन्धो न मोक्सो ऽस्ति तन्मयश् चैव लक्ष्यते । ग्रस्तं नित्यम् असत्येन मायामयम् अहो जगत्
त्याच्यासाठी ना बंधन आहे, ना मुक्ती; तरीही तो त्यात एकरूप दिसतो. अहो, हे जग नेहमीच असत्याने, मायेने व्यापलेले आहे.
यदैव चित्तं कलितम् अकलेन किलात्मना । कोशकीटवद् आत्मायम् अनेनावलितस् तदा
जेव्हा मन निर्नियमित आत्म्याने घडवले जाते, तेव्हा हेच मन जणू रेशीमकोषातल्या किड्यासारखे आत्म्याला वेढून टाकते.
अनन्यरूपास् त्व् अन्यत्वविकल्पितशरीरकाः । मनश्शक्तय एतस्माद् इमा निर्यान्ति कोटिशः
मनाच्या या शक्ती, ज्या वेगवेगळ्या रूपे आणि देह धारण करतात, इतरतेच्या कल्पनेमुळे, त्या या मनातून लाखो प्रमाणात बाहेर पडतात.
तत्स्थास् तज्जाः पृथग्रूपास् समुद्राद् इव वीचयः । तत्स्थास् तज्जाः पृथक्स्थाश् च चन्द्राद् इव मरीचयः
ज्या त्या ठिकाणी राहतात, त्याच्यापासून जन्मतात आणि वेगवेगळ्या रूपात असतात, त्या समुद्रातून उठणाऱ्या लाटांसारख्या आहेत; आणि ज्या त्या ठिकाणी राहतात, त्याच्यापासून जन्मतात पण वेगळ्या राहतात, त्या चंद्राच्या किरणांसारख्या आहेत.
अस्मिन् स्पन्दमये स्फारे परमात्ममहाम्बुधौ । चिज्जले वितताभोगे चिन्मात्ररसशालिनि
या विशाल, स्पंदनशील आणि चेतनेच्या लाटांनी भरलेल्या परमात्म्याच्या महासागरात, जिथे शुद्ध चेतनेचा रस सर्वत्र पसरलेला आहे,
काश्चित् स्थिता हरिब्रह्मरुद्रचिद्वलनाधिकाः । लहर्यः प्रस्फुरन्त्य् एतास् स्वभावोद्भावितात्मिकाः
काही लाटा, हरि, ब्रह्मा आणि रुद्र यांच्या तेजाने उजळलेल्या, आपल्याच स्वभावातून निर्माण होऊन चमकत राहतात.
काश्चिद् यममहेन्द्रार्कवह्निवैश्रवणादिकाः । घ्नन्ति कुर्वन्ति तिष्ठन्ति लहर्यश् चपलैषणाः
काही लाटा, यम, महेंद्र, सूर्य, अग्नी आणि कुबेर यांच्याशी जोडलेल्या, चंचल इच्छांमुळे निर्माण होतात, नष्ट करतात, निर्माण करतात आणि स्थिर राहतात.
काश्चित् किन्नरगन्धर्वविद्याधरसुरादिकाः । उत्पतन्ति पतन्त्य् उग्रा लहर्यः परिवल्गिताः
काही लाटा, किन्नर, गंधर्व, विद्याधर आणि देव यांच्याशी संबंधित, प्रचंड आणि वेगाने फिरणाऱ्या असतात, त्या वर जातात आणि खाली पडतात.
काश्चित् किञ्चित्स्थिताकारा यथा कमलजादिकाः । काश्चिद् उत्पन्नविध्वस्ता यथा सुरनरादिकाः
काही लाटा थोड्याशा स्थिर स्वरूपाच्या असतात, जशा कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मा आणि इतर; काही लाटा निर्माण होतात आणि लगेच नष्ट होतात, जशा देव, माणूस आणि इतर.
क्रिमिकीटपतङ्गादिगोनासाजगरादिकाः । काश्चित् तस्मिन् महाम्भोधौ स्फुरन्त्य् एतेषु बिन्दुवत्
काही जण, जसे की किडे, कीटक, पतंग, गायी, कोल्हे आणि असे इतर, त्या मोठ्या समुद्रात लाटा जशा उसळतात तशा, थेंबासारखे चमकत दिसतात.
काश्चिच् चलाननमृगगृध्रवञ्जुलकादयः । स्फुरन्ति गिरिकुञ्जेषु वेलावनतटेष्व् इव
काही जण, जसे की चंचल चेहऱ्याचे हरण, गिधाडे, वानर आणि इतर, डोंगराच्या दाट झाडीत, जणू लाटांनी वाकलेल्या किनाऱ्यावर असल्यासारखे, प्रकट होतात.
सुदीर्घजीविताः काश्चित् काश्चिद् अत्यल्पजीविताः । स्वतुच्छभावनात् तुच्छात् काश्चित् तुच्छशरीरिकाः
काहींचे आयुष्य फारच लांब असते, काहींचे फारच थोडे असते; स्वतःच्या रिकाम्या कल्पनांमुळे काहींची शरीरं अगदी क्षुल्लक असतात.
संसारस्वप्नसंरम्भे काश्चित् स्थैर्येण भाविताः । स्वविकल्पहताः काश्चिच् छङ्कन्ते सुस्थिरं जगत्
संसाराच्या स्वप्नसदृश गोंधळात काहीजण स्थिर राहतात; तर काहीजण स्वतःच्या कल्पनांनी ग्रासलेले, हे जग खरंच स्थिर आहे का याबद्दल शंका घेतात.
अल्पाल्पभावनाः काश्चिद् दैन्यदोषवशीकृताः । कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् इति दुःखैर् दृढीकृताः
काही लोकांची विचारसरणी अगदी क्षुल्लक आणि मर्यादित असते. ते दुःखाच्या दोषांनी जणू बांधलेले असतात. 'मी खूपच कृश आहे, फारच दुःखी आहे, आणि अज्ञानी आहे' असे समजून, ते आपल्या दुःखात अधिकच घट्टपणे अडकून पडतात.
काश्चित् स्थावरतां याताः काश्चिद् देवत्वम् आगताः । काश्चित् पुरुषतां प्राप्ताः काश्चिद् दानवतां गताः
काहींना स्थावर अवस्थाही मिळते, काहींना देवपद मिळते, काहींना मनुष्यत्व प्राप्त होते, तर काही दानवपदाला पोहोचतात.
काश्चित् स्थिता जगति कल्पशतान्य् अनल्पाः काश्चिद् व्रजन्ति परमं पुरुषं सुशुद्धाः । ब्रह्मार्णवात् समुदिता लहरीविलोलाश् चित्संविदो हि मननापरनामवत्यः
काहीजण या जगात असंख्य कल्पेपर्यंत राहतात, तर काही शुद्ध लोक परम पुरुषाकडे जातात. ब्रह्माच्या महासागरातून निर्माण झालेल्या, जणू तरंगांसारख्या चैतन्यस्वरूप असतात, आणि त्यांना मननात मग्न राहणारे असे ओळखले जाते.
मिथ्याभावनया ब्रह्मन् स्वविकल्पकलङ्किताः । न ब्रह्म वयम् इत्य् अन्तर्निश्चयेन ह्य् अधोगताः
हे ब्रह्मन्, चुकीच्या कल्पनांनी आणि स्वतःच्या मनाच्या रंगांनी माखलेले, 'आपण ब्रह्म नाही' असा ठाम विचार करून, हे लोक अधःपात होतात.
ब्रह्मणो व्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मार्णवगता अपि । भावयन्त्यो विमुह्यन्ति भीमासु भवभूमिषु
ब्रह्मापासून वेगळं काही आहे असं जे लोक मनाशी धरतात, जरी ते ब्रह्माच्या सागरात बुडालेले असले तरी, या भयानक संसाराच्या क्षेत्रात ते गोंधळतात.
या एतास् संविदो ब्राह्म्यो मुने नैककलङ्किताः । एतत् तत् कर्मणां बीजम् अथ कर्मैव विद्धि वा
मुनिवर, या अनेक प्रकारे निर्मळ आणि शुद्ध ब्रह्मचेतना म्हणजेच सर्व कर्मांचं मूळ बीज आहे; किंवा हेच कर्म आहे असं समज.
सङ्कल्परूपयैवान्तर् मुने कलनयैतया । कर्मजालकरञ्जानां बीजमुष्ट्या करालया
मुनिवर, या अंतर्गत कल्पनाशक्तीमुळेच कर्माच्या जाळ्याचं बीज घट्ट होतं आणि ते कर्माचं दाट जाळं तयार करतं.
इमा जगति विस्तीर्णे शरीरोपलपङ्क्तयः । तिष्ठन्ति परिवल्गन्ति रुदन्ति च हसन्ति च
या विशाल जगात, शरीरधारी जीवांच्या रांगा उभ्या राहतात, इकडेतिकडे फिरतात, रडतात आणि हसतात.
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्पन्दनैः पवनो यथा । उल्लसन्ति नियच्छन्ति म्लायन्ति विहसन्ति च
ब्रह्मदेवापासून गवताच्या पातीपर्यंत सर्व जण, वाऱ्याच्या हालचालीसारखे, कधी आनंदी होतात, कधी स्वतःला आवरतात, कधी कोमेजतात, तर कधी हसतात.
ता एताः काश्चिद् अत्यच्छा यथा हरिहरादयः । काश्चिद् अल्पविमोहस्था यथोरगनरामराः
यापैकी काही अगदी निर्मळ असतात, जसे हरि, हर आणि इतर; काहींना थोडा मोह असतो, जसे साप, माणसं आणि देव.
काश्चिद् अत्यन्तमोहस्था यथा तरुतृणादयः । काश्चिद् अज्ञानसम्मूढाः क्रिमिकीटत्वम् आगताः
काहींना फार मोठा मोह असतो, जसे झाडं आणि गवत; तर काही अज्ञानामुळे पूर्णपणे गोंधळलेले असतात आणि किडे-मुंग्यांसारखे जन्म घेतात.
काश्चित् तृणवद् उह्यन्ते दूरे ब्रह्ममहोदधेः । अप्राप्तभूमिका एता यथोरगनरादयः
काहीजण गवताच्या पात्यासारखे वाहून जातात आणि ब्रह्माच्या महासागरापासून दूर राहतात; हे अजून योग्य अवस्थेला पोहोचलेले नसतात, जसे साप आणि माणसं.
तटमात्रं समालोक्य काश्चित् खेदम् उपागताः । जाताजाता निखन्यन्ते कृतान्तजरदाखुना
काही जण किनाऱ्याला फक्त पाहूनच थकून जातात; जन्मलेले आणि अजून न जन्मलेले सगळेच मृत्यूच्या वयोमानाच्या नखांनी गाडले जातात.
काश्चिद् अन्तरम् आसाद्य ब्रह्मतत्त्वमहाम्बुधेः । गतास् तत्ताम् अशोकाय हरिब्रह्महरादिकाः
काही जण ब्रह्मतत्त्वाच्या महासागरातील अंतर गाठून त्या पार गेले आहेत, तेथे त्यांना हरि, ब्रह्मा, हर यांच्यासह दुःखाचा स्पर्शही होत नाही.
अल्पमोहान्विताः काश्चित् तम् एव ब्रह्मवारिधिम् । अदृष्टरागरोगौघम् अवलम्ब्य व्यवस्थिताः
काही जण थोड्याशा मोहाने ग्रासलेले असून, ते त्या ब्रह्माच्या सागरातच राहतात आणि अदृश्य वासना व रोग यांच्या लाटांपासून दूर असतात.
काश्चिद् भोक्तव्यजन्मौघा भुक्तजन्मौघकोटयः । वन्ध्याः प्रकाशतामस्यस् संस्थिता भूतजातयः
काही जण उपभोगायच्या जन्माच्या लाटा आहेत, काहींनी असंख्य जन्म भोगले आहेत; आणि जे अंधाराच्या प्रकाशात स्थिर आहेत, ती सर्व भुते निष्फळ आहेत.
काश्चिद् ऊर्ध्वाद् अधो यान्ति तथाधस्तान् महत् पदम् । ऊर्ध्वाद् ऊर्ध्वतरं काश्चिद् अधस्तात् काश्चिद् अप्य् अधः
काही जण खालीवरून वर जातात, तसेच काही खालून मोठ्या स्थानाकडे जातात. काही जण वरच्यावर चढत राहतात, तर काही अजून खाली खाली जातात.